Кіріспе

Сасанидтер империясының патшасы, 488–531 жылдар аралығында. Қавад I (473 – 13 қыркүйек 531) – 488–531 жылдар аралығында Иранның сасанид патшасы, билікте екі-үш жыл үзіліс болған. Перроз I-нің ұлы, ол биліктен шеттетілген және халыққа ұнамаған ағасы Балаштың орнына ақсүйектер тарапынан таққа отырғызылды. Сасанид патшаларының билігі мен мәртебесінің әлсіреген кезеңінде империяны мұра еткен Қавад, империясын қайта ұйымдастыруға тырысты. Бұл реформалардың іске асырылуы оның ұлы және ізбасары Хосров I-нің күшімен жүзеге асты. Олар Қавадтың Маздак уағыздаушысы Маздақты пайдалануының нәтижесінде мүмкін болды, бұл ақсүйектер мен дін қызметкерлерінің билігін әлсіреткен әлеуметтік революцияға алып келді. Осы себепті, сондай-ақ, күшті патша жасаушы Сухраның өлімінен кейін Қавад Ұмытылу қамалына қамалып, билігі тоқтатылды. Оның орнына ағасы Жамаспа келді. Алайда, әпкесі мен Сиявуш есімді офицердің көмегімен Қавад және оның жақтастары шығысқа, оған әскер берген Хефталиттер патшалығының жеріне қашып кетті. Бұл Қавадқа 498/9 жылы таққа қайта оралуға мүмкіндік берді. Осы үзілістен кейін қаржылық қиындыққа тап болған Қавад Византия императоры Анастасий I-ден жәрдем сұрады. Византиялықтар бастапқыда ирандықтарға Кавказды солтүстіктен шабуылдардан қорғау үшін ерікті түрде ақы төлеген. Анастасий жәрдемден бас тартты, бұл Қавадтың оның аумақтарына шабуыл жасауына әкелді, осылайша Анастасия соғысы басталды. Қавад алдымен Теодосиополь және Мартирополь қалаларын, содан кейін үш ай қоршаудан кейін Амиданы басып алды. Екі империя 506 жылы бейбітшілікке келді, византиялықтар Кавказдағы бекіністерді күтіп-ұстау үшін Қавадқа жәрдем төлеуге келісті. Осы кезеңде Қавад бұрынғы одақтастары – Хефталиттерге қарсы ұзақ соғыс жүргізді; 513 жылы ол Хорасан аймағын олардан қайтарып алды. 528 жылы Сасанидтер мен Византия арасында қазіргі Грузияның шығысында Иберия соғысы басталды, себебі византиялықтар Хосроны Қавадтың мұрагері ретінде мойындаудан бас тартты және Лазика мәселесіне байланысты дау туды. Қавадтың әскері Дара және Сатала шайқастарында екі маңызды жеңіліске ұшыраса да, соғыс екі тараптың да ауыр шығынға ұшырауына байланысты шешілмей қалды. 531 жылы Сасанид әскері Мартиропольді қоршаған кезде Қавад аурудан қайтыс болды. Оның орнына Хосров I келді, ол византиялықтармен теңдес, қайта жанданған және қуатты империяны мұра етті. Көптеген қиындықтар мен мәселелерді сәтті шешкендігі үшін Қавад Сасанид империясын басқарған ең тиімді және табысты патшалардың бірі саналады. Ирантанушы Николаус Шиндельдің сөзімен айтқанда, ол "макиавеллиандық типте болса да, өз алдына дарынды тұлға" болды.

Атауы

Сасанидтердің Каяния тарихына деген қызығушылығы артуына байланысты Кавадқа мифологиялық Каяния патшасы Кави Каватаның аты берілді. Бұл есім грек тілінде Кабатес, қытай тілінде Чү Хэ То, араб тілінде Қубадх деп жазылады.

Сасанид Иранның тарихы мен жағдайы

Сасанид шаһы Пероз I-нің ұлы Кавад 473 жылы дүниеге келді. Сасанид әулеті 224 жылдан бері Иранның монархтары болып келді. Иран қоғамы жоғары дәрежеде әскерилендірілген және оның элитасы өзін «жауынгерлік дворяндық» (артештаран) деп атағанмен, оның халқы салыстырмалы түрде аз, кедей және Рим империясына қарағанда аз орталықтандырылған мемлекет болды. Осының салдарынан Сасанид шаһы толық уақытты жауынгерлерге қол жеткізуде қиындыққа тап болды және көбінесе ақсүйектерден сарбаздар жинауға тәуелді болды. Ерекше жағдайларда патшаның жеке қауіпсіздігін қамтамасыз ететін атты әскер, гарнизондық сарбаздар және Ираннан тыс жерлерден шақырылған әскерлер болды. Жоғары дворяндықтың көп бөлігін Иран үстіртінде орналасқан қуатты парфяндық дворяндық отбасылар (узурғандар деп аталды) құрады. Олар Сасанид феодалдық армиясының тірегі болды және көбінесе тәуелсіздікке ие болды. Сасанид шаһы узурғандарға шамалы ғана бақылау жүргізді; олардың тәуелсіздігін шектеуге жасалған әрекеттер көбінесе шаһтың өліміне әкелді. Парфян дворяндығы Сасанид шаһымен жеке мүддесі үшін, адалдық серті бойынша және, мүмкін, ортақ «арий» (ирандық) тегіне байланысты жұмыс істеді. Армияның маңызды бөлігін парфяндық узурғандардың қатарына жатпайтын армян атты әскері де құрады. Алайда, 451 жылы Арменияның көтерілісі және оның атты әскерін жоғалту, солтүстік-шығыс шекарасындағы хунн тайпаларын (яғни, гефталиттер, кидариттер, хиониттер және алхандар) бақылауда ұстауға Сасанидтердің күшін әлсіретті. Шындығында, Кавадтың әкесі Яздегерд II кидариттерге қарсы соғыстарында оларды ұстап тұруға тырысты, бұл оның билігінің көп бөлігін ұстап тұрды. Бірақ Сасанидтердің Орталық Азиядағы билігі әлсіреп бара жатты. 474 жылы және 470-ші жылдардың соңы/480-ші жылдардың басында Пероз гефталиттерден екі рет жеңіліп, тұтқынға алынды. Екінші жеңілісінен кейін ол отыз мулдан тұратын күміс дирхемдермен құн төлеуге уәде берді, бірақ тек жиырмасын ғана төлей алды. Қалған он мулды төлей алмағандықтан, 482 жылы Кавадты гефталиттер сотына кепіл ретінде жіберді, қалған ақшаны төлегенге дейін. Ол ақырында өзінің халқынан салымы жинап, күміспен он мулды жинады және осылайша 484 жылы үшінші жорығын бастамас бұрын Кавадты босатуды қамтамасыз етті. Сол жерде Пероз гефталиттер армиясынан жеңіліп, қаза тапты, мүмкін Балх маңында. Оның армиясы толығымен жойылды, ал денесі табылған жоқ. Оның төрт ұлы мен бауырлары да қайтыс болды. Шығыс аймақтағы Сасанидтердің негізгі қалалары – Хорасан, Нишапур, Герат және Мару қазір гефталиттердің билігінде болды. Парфяндық Карен әулетінің өкілі Сухра, Иранның жеті ұлы әулетінің бірі, тез арада жаңа күш жинап, гефталиттердің одан әрі табысқа жетуіне кедергі жасады. Пероздың бауыры Балаш ирандық сардарлар, әсіресе Сухра және Михранид генералы Шапур Михран тарапынан шаһ сайланды. Алайда Балаш дворяндық пен дін қызметкерлері арасында танымал болған жоқ, олар оны соқыр қылып, төрт жылдан кейін 488 жылы тақтан түсірді. Балашты тақтан түсіруде маңызды рөл атқарған Сухра Кавадты Иранның жаңа шаһы етіп тағайындады. Мискавей (1030 жылы қайтыс болған) айтуынша, Сухра Кавадтың анасының бауыры болған.

Империяның қосылуы мен шарттары

Кавад 488 жылы 15 жасында таққа отырды. Оның жастығы оның ақшаларындағы қысқа сақал-мұртында ерекше көрсетілген. Ол өзінің ең төменгі деңгейіне жеткен империяны мұраға алды. Ақсүйектер мен дін қызметкерлері елге үлкен ықпал мен билік жүргізіп, патша тағайындауға қабілетті болды, бұл олардың Баласты тақтан түсіру шешімінен көрінеді. Құрғақшылық, ашаршылық және эффалиттердің ауыр жеңілісі империяның экономикалық жағдайын нашарлатты. Олар шығыс провинцияларының үлкен бөлігін басып қана қоймай, сасанилерді оларға үлкен мөлшерде салық төлеуге мәжбүр етті, бұл шаһтың қазынасын қырып жіберді. Армения және Иберияны қоса алған батыс провинцияларында көтерілістер болып өтті. Сонымен қатар, елдің шаруалар сыныбы да элитадан көбірек наразылыққа толы және шеттетілген сезімде болды.

Империяға қатысты Сухрамен қақтығыс

Жас және тәжірибесіз Кавадты Сүхра шаһ болған алғашқы бес жылында тәрбиеледі. Осы кезеңде Кавад тек атақты ғана есім болды, ал Сүхра империяның іс жүзіндегі билеушісі еді. Бұл туралы әл-Табари баса айтады, ол Сүхраның «патшалықтың басқаруын және істерді жүргізуді өз қолына алғанын» мәлімдейді. [Т]Адамдар Сүхраға келіп, барлық мәселелерін оның арқылы шешетін, Кавадты маңызды емес адам санайтын және оның бұйрықтарын жеңілтек қабылдайтын. Көптеген аймақтар мен элита өкілдері құрметтің салықтарын Кавадқа емес, Сүхраға төлейтін. Сүхра патшалық қазынаны және Иран әскерін бақылайтын. 493 жылы Кавад ересек болған соң, Сүхраның билігін тоқтатуды қалап, оны Оңтүстік-Батыс Ирандағы туған жері Ширазға жер аударып жіберді. Бірақ, тіпті жер аударылғаннан кейін де Сүхра патшалық тәжін қоспағанда, барлық нәрсеге билік ете берді. Ол Кавадты таққа отырғызғанын мақтан тұтатын. Сүхраның көтеріліс жасауы мүмкін деген ойға қорқып, Кавад одан құтылуды қалады. Алайда, әскер Сүхраның бақылауында болғандықтан және Сасанилер негізінен Иранның жеті ұлы үйінің әскеріне сүйенгендіктен, оның жеткілікті күші болмады. Ол шешімін Михран әулетінен шыққан күшті ақсүйек, Сүхраның бейтарап қарсыласы Рейлік Шапурдан тапты. Шапур өзінің адал әскері мен наразы ақсүйектердің қолында Ширазға жорық жасап, Сүхраның әскерін жеңіп, оны Сасанидтер астанасы Ктесифонға қамады. Түрмеде де Сүхра тым күшті саналды және оны өлім жазасына кесті. Бұл кейбір көрнекті ақсүйектердің наразылығын тудырып, Кавадтың шаһ ретіндегі беделін әлсіретті. Бұл сонымен қатар Карен әулетінің уақытша билігін жоғалтуына әкелді, оның мүшелері Ктесифондағы Сасанидтер сарайынан алыс Табаристан және Забулистан аймақтарына жер аударылды.

Маздакиттік қозғалысы және Кавад І-нің куәлігі

Классикалық деректерге сүйенсек, Сухраның өлімнен кейін көп ұзамай Маздак есімді мобад (рухани) Кавадтың назарына ілікті. Маздак, маздакизм деп аталатын діни және философиялық қозғалыстың бас өкілі болды. Бұл қозғалыс теологиялық ұстанымдардан ғана тұрмай, сонымен қатар ақсүйектер мен дін қызметкерлеріне тиетін саяси және әлеуметтік реформаларды жақтады. Маздак қозғалысы зорлыққа жол бермейтін, байлықты, әйелдерді және мүлікті бөлісуді қалайтын, коммунизмнің ерте түрі болатын. Қазіргі заманғы тарихшылар Турадж Дарьяи мен Мэтью Канепаның пікірінше, «әйелдерді бөлісу» деген сөз, төменгі топтарға көмектесу үшін неке заңдарын жеңілдеткен Маздақтың жарлығынан туындаған шамадан тыс айғақ және қаралау. Күшті әулеттер мұны өз тегі мен артықшылықтарын әлсірету амалы ретінде қарады, және бұл осылай болғанға ұқсайды. Кавад бұл қозғалысты ақсүйектер мен дін қызметкерлерінің билігін шектеу үшін саяси құрал ретінде пайдаланды. Патшалық астық қоймалары таратылды, ал жер төменгі топтар арасында бөлісті. Маздақтың тарихи тұлғасы күмәнді. Ол, мүмкін, Кавадтан кінәні ауыстыру үшін жасалған. Замандас тарихшылар, оның ішінде Прокопий мен Иошуа Стилит, Маздақтың Кавадты қозғалыстың артында тұрған тұлға деп атағанын еске алмайды. Маздақ туралы айғақтар кейінгі орта парсы зороастриялық құжаттарында ғана кездеседі, атап айтқанда Бундахишн, Денкард және Занд и Вахман Ясн. Кейінгі ислам дәуірінің деректері, әсіресе әл-Табари, да Маздақты еске алады. Бұл кейінгі жазбалар, ирандық ауызша фольклордың ықпалымен бұзылған болуы мүмкін, себебі аристократиялық мүлікті халыққа қайта бөлуде Маздақты кінәлау ирандық ауызша тарихта жиі қайталанатын тақырып. Исламға дейінгі иран тарихындағы басқа да «жаулар», атап айтқанда Ахеменид патшасы Дарий I-нің Бехистун жазуындағы Гаумата және Сасанид патшасы Нарсехтің Пайкули жазуындағы Вахнам да осындай қылмыстарда айыпталады. 496 жылы ақсүйектер Кавадты маздакиттерді қолдағаны және Сухраны өлімге кесіп жібергені үшін тақтан түсірді. Олар оның ықпалға бейім інісі Жамаспты таққа отырғызды.

Түрмеге қамау, қашу және қайта оралу

Көп ұзамай ақсүйектер кеңесі болып, Кавадпен не істеу керектігін талқылады. Қанархангянның мүшесі Гушнаспдад Кавадты өлімге кесуді ұсынды. Ұсынысы қабылданбай, Кавад Хузестанның Ұмытылу қамалына қамалды. Прокопийдің айтуынша, Кавадтың әйелі түрме бастығымен келісімге келді. Ол Кавадпен бірге жатса, оны көруге рұқсат беріледі. Әл-Табари тарихында жазылғандай, Кавад қашқанда Нишапурдан Нивандухт есімді шаруа қызымен кездесті, ол оның баласына жүкті болды, кейін Хосров I таққа отырды. Бірақ, ирантанушы Эхсан Яршатер бұл оқиғаны «аңыз» деп жоққа шығарды. Хосровтың анасы шын мәнінде Испахбудхан әулетінен шыққан ақсүйек әйел, ол жеті ұлы үйдің бірі еді. Бактриядағы Хефталиттер сарайында Кавад Хефталиттер патшасының қолдауын алды және оның қызына, Кавадтың немересіне үйленді. Ондық қалада болғанда Кавад Хефталиттердің бұрынғы үстемдіктері болған Кидариттерден гөрі жақсы жағдайға көтерілгеніне куә болды. Қазіргі Қобдадиан ауданы (Қавадианның арабшаланған түрі), Балх маңында, сол кезде Хефталиттер билігінде болды, мүмкін Кавад құрған және оның кіріс көзі болған. 498 (немесе 499) жылы Кавад Хефталиттер армиясымен Иранға оралды. Хорасандағы Қанархангян жерінен өтіп бара жатып, оны әулет мүшесі Адергудунбадис қарсы алды. Кавадты қолдаған тағы бір ақсүйек – Сухраның ұлы Зармихр Карен. Жамаспа, ақсүйектер мен діндарлар қарсылық көрсетпеді, себебі олар тағы бір азаматтық соғыстың алдын алғылары келді. Олар оның қайтадан патша болатынына келісті, бірақ Жамаспаға немесе элитаға зиян келтірмейтінін түсінді. Жамаспа аман қалды, бірақ, мүмкін, соқырланды, ал Гушнаспдад және Кавадқа қарсы сөз байласып отырған басқа да ақсүйектер өлім жазасына кесілді. Бірақ, Кавад көбінесе өзінің жағдайын мейірімділікпен сақтап қалды. Адергудунбад жаңа канаранг болып тағайындалды, ал Сиявуш Сасанидтер армиясының (артест салар) басшысы болды. Бұл ұсынысты Византия императоры және оның жүрегі жақын туысы Юстиниан қуанышпен қарсы алды. Бірақ Юстинианның квесторы Прокл Хосровтың Византия тағын басып алуы мүмкін деген алаңдаушылықпен бұл қадамға қарсы шықты. Византиялықтар Хосровты римдік емес, варвар ретінде қабылдауға қарсы ұсыныс жасады. Ақырында келіссөздер келісімге келмеді. Хосров Византиялықтардың бұл әрекетінен қорланғанын сезінді және оларға деген көзқарасы нашарлады. Сиявушпен бірге келіссөздерде дипломат ретінде әрекет еткен Махбод оны келіссөздерді қасақана бұзуға тырысқанын айыптады. 531 жылы ирандықтар Мартирополисті қоршауға алды. Қоршауда болғанда Кавад ауырып, 13 қыркүйекте қайтыс болды. Соның салдарынан қоршау алынып, Кавадтың мұрагері Хосров I мен Юстиниан арасында бейбітшілік орнатылды.

Монеталар

Қавадтың билігі кезінде Горган, Хузестан және Асористан провинциялары Сасанид монеталарының ең көп бөлігін қамтамасыз етті. Оның билігі монеталардың бет жағындағы ерекше белгілердің енгізілуімен белгіленді, олардың ішінде астралдық символдар, атап айтқанда, екі иығындағы ай және сол жақ бұрыштағы жұлдыз болды. Монетаның арт жағында екі жақтағы қызметшілерімен бірге дәстүрлі от алтары бейнеленген, олар оған құрметпен бет бұрған. Қавад монеталарында "кей" (кайя) атағын қолданды, бұл атақ оның атасы Яздегерд II билік еткен кезден бері қолданылып келді. Дегенмен, Қавад монеталарында "кей" жазуы бар соңғы Сасанид шахы болды – соңғысы 513 жылы шығарылды. Оның монеталарындағы тұрақты бет жазуы тек оның атын қамтиды; алайда, 504 жылы "абзон" ("өркендесін / артуы тиіс") деген ұран қосылды.

Мұрагерлік

Прокопий және басқа да тарихшылардың айтуынша, Кавад өлімі алдында Хосровты мұрагер етіп тағайындайтын жоспар жазған. Тарихшы Джон Малалас Кавадтың Хосровты өзі патшалыққа отырғызғанын мәлімдеген. Дегенмен, 531 жылы Хосров билікке келген соң, Бави және Иран аристократиясының басқа өкілдері Хосровты тақтан түсіріп, Кавадтың екінші үлкен ұлы Джамаспаның ұлы Кавадты Иран шахы етіп қою үшін құрандыққа қатысты. Хосров бұл қастандық туралы білген соң, барлық бауырларын және олардың ұрпақтарын, сондай-ақ Бавиді және басқа да ақсүйектерді жазалап өлтірді. Хосров сондай-ақ әлі бала болған Кавадты өлтіруге бұйрық берді. Ол сарайдан алыс, Адергудунбадтың тәрбиесінде болды. Хосров Кавадты өлтіру туралы бұйрық жіберді, бірақ Адергудунбад бұйрыққа бағынбады және оны 541 жылы өз ұлы Бахрам сатқанға дейін жасырын өсірді. Хосров оны өлтірді, бірақ Кавад немесе оның орнына өзін Кавад деп таныстырған адам Византия империясына қашып кетті.

Мұра

Кавадтың билігі Сасанидтер тарихындағы шешуші кезең деп есептеледі. Кавад көптеген қиындықтар мен мәселелерді сәтті шешкендігі үшін Сасани империясын басқарған ең тиімді және табысты патшалардың бірі саналады. Ирантанушы Николаус Шиндельдің айтуынша, ол "өз өзінен туған гений, тіпті кейбір жағдайларда Макиавеллилік бейімділігі бар" еді. Ол құлдырап бара жатқан империясын қайта жандандыруға жұмыс істеді, бұл оның ұлы Хосров I-ге қуатты империяны мұрагерлік етуге мүмкіндік берді. Ол өзінің билігі тұсында оны одан әрі дамытып, Иранның ең танымал шахтарының біріне айналды, "Ануширван" ("өлмейтін жан") деген лақап атын алды. 931-1090 жылдар аралығында Табаристан және Горганды басқарған Зиярид әулеті, әулеттің негізін қалаушы Мардавижтің Кавадтың ұрпағы екенін мәлімдеді.

Ежелгі шығармалар

Прокопий, Соғыстар тарихы.