Кіріспе

III Хормизд (; Жаңа парсы: هرمز سوم), 457 жылдан 459 жылға дейін қысқа мерзімге билік құрған Сасани империясының он жетінші патшасы (шаһ). Ол Яздегерд II-нің ұлы және оның орнына отырған мұрагері болды. Оның билеу кезеңі оның кіші інісі Перроз I-нің көтерілісімен еректелді, ол Иранның жеті ұлы үйінің бірі – Михран үйінің және Сасанилердің шығыс көршілері – Хефталиттердің көмегімен оны тұтқынға алып, өлім жазасын орындады.

Этимология

Хормизд атауы (Охрмазд, Хормозд деп те жазылады) – зороастризмдегі басты құдайдың аты, Авестада Ахура Мазда деп белгілі. Ежелгі парсы тіліндегі баламасы – Аурамазда, ал грекше транслитерациясы – Хормиздас. Армян тілінде Ормизд, грузин тілінде Урмизд деп кездеседі.

Өмірбаян

Хормизд III – Сасанид шаһы Яздегерд II-нің үлкен ұлы және мұрагері. Әкесі билік құрған кезде ол шығыс Сақастан провинциясын басқарды. Провинция Ктесифондағы императорлық сарайдан қашықта жатқан және Ардашир I басып алғаннан бері Сасанид ханзадалары басқарды, олар «сака патшасы» – саканшах атағын иеленді. 457 жылы Яздегерд I қайтыс болғаннан кейін Хормизд Рейде таққа отырды. Оның кіші інісі Пероз I, күшті Михранід саяхаты Рахам Михранның қолдауымен империяның солтүстік-шығыс бөлігіне қашып, өзі үшін таққа таласу үшін әскер жинауға кірісті. Осылайша империя династиялық күреске ұшырап, екіге бөлінді; екі бауырдың анасы Денаг уақытша империяның регенті ретінде оның астанасы Ктесифоннан билік жүргізді. Шығыс деректерінде Пероз Хормиздге қарағанда таққа лайықтырақ болған, ал Хормизд әділетсіз деп есептелген. Тек анонимді «Кодекс Спрингер 30» дерегінде Хормизд «батыл және жақсы» деп сипатталса, Пероз «дін ілімінде білімді» деп сипатталған. Кавказ Албаниясының Арсакид билеушісі Вахе II, екі бауырдың анасы арқылы туған інісі және Яздегерд II-нің зәрустшылдыққа көнуге мәжбүр еткен, осы дауды пайдаланып тәуелсіздік жариялады және христиан дініне қайта оралды. Пероз кейін Хефталит монархының иеліктеріне барды, ол тақ үшін күресінде оған әскермен көмектесуге келісті. 459 жылы Пероз Хефталиттер мен Михранідтердің көмегімен Хормиздке қарсы әскер басқарып, оны жеңді. Кейбір деректерге сәйкес, Хормизд ағасынан кешірім алып, өмірі сақталған. Дегенмен, бұл көбінесе аңыз, себебі басқа деректер Пероз Хормизд пен оның отбасының үш мүшесін өлтіргенін айтады. Соңынан Пероз I Сақастанды толыққанды империя құрамына қосып, Карен әулетінен шыққан аристократты губернатор етіп тағайындады. Осылайша Хормизд саканшах атағын алған соңғы адам болды. Хормизд билік еткен кезеңде соғылған ешқандай монета табылған жоқ.