Кіріспе

628 жылы Сасани империясының патшасы болған Кавад II 628 жылы қысқа мерзімге Иранның Сасани патшаларының патшасы (шаханшаһ) болды. Шерой есіммен дүниеге келген ол Хосров II мен Марияның ұлы. Әртүрлі ақсүйек топтарының көмегімен Шерой 628 жылы төңкеріс жасап, әкесін тақтан түсірді. Осы кезде Иран армиясы үш жеке армияға бөлініп, әрқайсысын топ жетекшілерінің бірі басқарды. Таққа отырғаннан кейін ол әкесі мен барлық бауырларын өлімге жіберді. Сонымен қатар, ол Византия императоры Гераклиймен бейбіт келісімге келді, осылайша 602-628 жылдар аралығындағы Византия-Сасани соғысына нүкте қойды. Кавад II көп ұзамай қасіретті обадан қайтыс болды, ол Шерой обасы деп белгілі болды. Оның орнын жеті жасар ұлы Ардашир III басты. Қазіргі дереккөздер мен заманауи тарихнама Кавад II туралы әртүрлі пікірлер білдіреді, кейбіреулері оны бауырластығын өлтіргені үшін сынап, бұл империя үшін ауыр салдарға әкелді деп есептейді. Ал австриялық тарихшы және нумизмат Николаус Шиндель, керісінше, Кавад II-нің бауырластығын өлтіруі мүмкін азаматтық соғыстың алдын алған болуы мүмкін екенін, ал Кавад II ұзақ өмір сүрген болса, Сасани саяси құрылымының ыдырауы мен Иранды арабтардың ислами жаулап алуына тосқауыл қоюға мүмкін болған еді деп санайды.

Өмірбаян

Шерой деп туған ол Иранның соңғы танымал Сасани патшасы Хосров II-нің ұлы еді. Оның анасы Мария, византиялық әйел, және кейбір шығыс деректері оны император Маврикийдің қызы деп санайды. Бірақ византиялық деректер Маврикийдің Мария есімді қызы болғанын, тіпті оны Сасанид әулетінің мүшесіне бергенін растамайды. Австриялық тарихшы және нумизмат Николаус Шиндельдің пікірінше, Мария Сасанид империясының аристократиясынан шыққан болуы мүмкін. Хосров пен Марияның одағы 590 жылы болған, демек Шерой 628 жылы патша болғанда ең көп дегенде 37 жаста болды. Шерой сол жылы қайтыс болған жеті жасар ұлы (Ардашир III) болғандықтан, ол кезде әлдеқашан ересек болғаны белгілі. VII ғасырғы грек христиан жылнамасы "Хроника Пашале" бойынша, Шерой Хосров II-нің үлкен ұлы болған. Дегенмен, бұл мәселе әлі де нақты емес.

Ерте өмір

602 жылы Маврикийді саяси қарсыласы Фока өлтірді. Нәтижесінде Хосров II Маврикийдің өлімі үшін кек алу ниетімен соғыс жариялады. Екі онжылдық соғыс барысында Хосров II бастапқыда сәттілікке жетіп, Жақын Шығыстағы Византия провинцияларын, соның ішінде Мысырды бағындырды. Алайда 627 жылға қарай жағдай Сасанидтерге қарсы өзгерді, Византия императоры Гераклий Адурбадаганның (қазіргі Иранның солтүстік-батысындағы) бір бөлігін басып алып, Адур Гушнасп ғибадатханасын қиратты. Хосров II-нің саясатынан асыл тектілер шаршап, олардың кейбіреулері 626 жылы Константинопольді сәтсіз қоршаудан кейін оған қарсы оппозиция құруды бастаған болуы мүмкін. Осы кезеңде Шерое Бабылдан тыс орналасқан бекіністе танылмаған екі бауырымен бірге тұтқынға алынды. Олар Хосров II жіберген ұстаздардан білім алды. 628 жылдың 6 қаңтарында Византия әскері Сасанидтердің Дастагирдтегі сарайын тонағаннан кейін Хосров II Сасанидтердің астанасы Ктесифонға қашып келді. Ол қаланы және өзінің тарихи мұрасын сақтауға тырысты. Ол өзінің ұлы Марданшахты (анасы христиан патшайымы Ширин болған) мұрагер етіп тағайындауды жоспарлады. Шерое бұл туралы естіген соң, өзінің асырап алған бауырын Гурданаспқа, Хосров II-ге қарсы оппозицияны басқарған бұрынғы әскербасыға жіберді. Гурданасп Шероемен кездесуден бас тартып, оның орнына өзінің пікірін білдіру үшін хат жіберуін сұрады. Шерое көп ұзамай хат жіберіп, онда Хосров II-ні шаханшах ретінде алмастыруға, Византиямен және Батыс Түрік қағанатымен бейбіт келісімге келуге, сондай-ақ заговоршылардың мәртебесін арттыруға және әскердің жалақысын көбейтуге уәде берді. Өзінің хатымен заговоршыларды сендірген Шерое, асырап алған бауыры арқылы олармен хат алмасып, алдағы төңкеріс үшін жоспарларын жасауға мүмкіндік берді.

Дайындықтар

Заговоршылар Хосров II мен оның әскерін күтпеген жерден ұстап алу үшін жылдам әрекет етуі керек болды. Ктесифон мен Вех Ардашир арасында байланыс сақтау үшін Тигр өзеніндегі понтондық көпірді басып алу қажет еді. Қастандыққа қатысқан адамдардың қатары мүмкіндігінше тез кеңейтілуі тиіс еді. Көбірек қолдау жинау үшін олар саяси дүрбелең жасауға ұмтылды. Қастандықшылар төңкерісті 23/24 ақпан түнінде ұйымдастыруға келісті. Олар Гераклийге жағдайды жеткізу үшін өкілдер тобын жіберуге шешім қабылдады. Олар Византияның жаңадан құрылған Иран үкіметімен бейбіт келісімге отыруға дайын екендігіне кепілдік беруді талап етті. Олар Гераклийдің Хосров II-ге жасаған соңғы ұсынысынан күш алған болуы мүмкін, бірақ одан нақты уәде алу қажет еді. Византиялықтар да бейбітшілікке келісуге ниетті екендігіне кепілдік болмаса, төңкеріс әрекетінің мағынасы кетіп қалар еді, себебі Сасанид мемлекеті төңкерістен әлсіреп қалуы мүмкін. Бұл сапарға төрт әскербасшы және екі жоғары лауазымды шенеунік аттанды. Бұл миссияны хазарбед Гусданаспа Разеи басқарды. Гераклий қажетті кепілдікті бергеннен кейін, Гусданаспа Разеиге жоспардың толық мәліметтерін, алдағы төңкеріс және оның күні туралы айтуға рұқсат берілді. Өкілдер тобына шамамен бір апта уақыт керек болды, өйткені Византия армиясы Ктесифоннан 200 шақырымдай қашықтықта орналасқан еді. Сондықтан олар 23/24 ақпан күнгі төңкеріске үлгеру үшін 17 ақпанға дейін жолға шығуы керек еді. Олар 19 ақпан күні Шахразурда Гераклиймен кездесті. Олар одан кепілдік алды және оған төңкеріс туралы толық мәлімет берді.

Төңкеріс

Түнде бір топ жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлер Шеройді Вех Ардаширге әкелді. Патшалық сарайлардан жылқыларды алып, өзен арқылы жеткізіп, Ктесифон қастандықтары онымен кездесу үшін көпірден өтті. Бір елші Шерое билікті басып алғанын жариялап, халықты оның ісіне қосылуға шақырды. Тұтқындарға жаңа шаханшах олар үшін «өмір есіктерін» ашқаны айтылып, босатылды. Олар патшалық сарайлардан жылқы ұрлап, тізбектерін көрсетіп, Хосров II-ді айыптаумен шаба жөнелді. Төңкеріске әскери күш берудің орнына, олардың басты рөлі – айқай-шу мен шабуылмен революциялық ахуалды қыздыру болды. Гераклий бұрын қастандық жасаушыларға Византия тұтқындарын босатып, қаруландыруды ұсынған, бірақ олар оның кеңесін орындағандығына дәлел жоқ. Вех Ардаширден келген дау-шуға сақшылар хабардар болып, көпірден өтіп, көтерілісшілерге қосылды. Хосров II шу мен бұрыш дыбысы туралы сұрады. Ол шындықты білгеннен кейін қашуға тырысты, бірақ патшалық сарайлар бос екенін анықтады. Көтерілісшілер өзеннен өтіп, сарайға бет алғанда күзетшілердің соңғысы қашты. Хосров II жасырын киім киіп, сарай бақшасына тығылып, жасырды. Іздеу тобы оны сол жерден тауып, қолға түсіріп, кісендеп, жаңа қазына ғимаратына қамады. Келесі күні, 25 ақпанда Шерое таққа отырып, «Кавад» есімін патшалық атағы ретінде қабылдады.

Әкесі мен бауырларының өлтірілуі

Хосров II-ні құлатып, Кавад II-ні таққа отырғызған қастандықшылар бірнеше күшті династиялық топтардан тұрды: Михр Хормозд басқарған Немрози тобы; Михран әулетінің бір тармағын ұсынған Шахрбараз; Фаррух Хормизд және оның екі ұлы – Ростам Фаррухзад және Фаррухзад өкілдік еткен Испахбудан үйі; Варазтиротс II Багратуни ұсынған армяндық топ; және Карангиян. Осы тұста иран әскері үш жеке әскерге бөлінді: Фаррух Хормизд басқарған Адурбадаган әскері; Шахрбараздың басып алу әскері; және Михр Хормозд басқарған Немроз әскері. Кавад II таққа отырған соң, сарайдың билеушілері оған Хосровты өлтіруді талап етті, оған былай деді: «Бізге екі патшаның болуы жөн емес: сен Хосровты өлтірсең, біз саған адал және мойынсұнғыш қызметшілер болармыз, әйтпесе біз сені тақтан түсіріп, оған [Хосровқа] мойынсұнамыз, өйткені сен патшалық билікті алғанға дейін біз әрқашан солай істедік». Қорқып, күйзеліске түскен Кавад II Асфаджұшнасты Хосров II-ге өкіл ретінде жіберді. Асфаджұшнасқа Хосров II жасаған барлық қылмыстарын, оны биліктен алудың және соңында өлтірудің себептерін түсіндіру міндеті жүктелді. Әл-Табари екеуінің ұзақ пікірталасын баяндады. Көңілі толмаған Кавад II әкесін өлтіруге бұйрық берді. Көптеген адамдар Хосров II-ден кек алмақ ниетте болғанмен, ешкім патша өлтіруге батыл бармады. Соңында Михр Хормозд ерікті болып келді. Ол бұрынғы Немроз падгоспаны Марданшахтың ұлы еді, ол өзінің тілегі бойынша Хосров II-нің бұйрығымен жазаланды, себебі ол соңғысы тарапынан кемсітілген және ар-намысы жойылған еді. Хосров II 628 жылдың 28 ақпанында өлімге кесілді. Осы кезеңде немесе кейін Кавад II барлық бауырларын (17 немесе 18-і) өлтірді. Бұл оның кеңесшісі Пируз Хосров және Хосров II-нің қазынашысы Яздиннің ұлы Шамтаның ықпалымен жасалды. Әл-Табари өлім жазасына кесілген бауырларын «жақсы білімді, батыл және ержүрек адамдар» деп сипаттады. Ол сондай-ақ Кавад II-нің сестері Боран мен Азармидохт оның осы әрекеттері үшін оны айыптағанын және осыдан кейін ол өкініш білдіргенін айтады.

Византия империясымен бейбіт келіссөздер

Патшалыққа көтерілгеннен кейін Кавад II Гераклийдің жеңісі туралы хабарлау үшін екі топ өкілді жіберді. Бірінші топқа парсы және армян кірді. Олар екінші топтың қауіпсіз өтуіне дайындық жасау үшін алдын ала жіберілді. Бірінші топ 24 наурызда Гераклиймен кездесіп, оған Хосдайдан хат берді. Онда Хосдай үкімет өкілдерінің тобымен бірге келе жатқаны және жаңа шаханшахтың жазбаша ұсыныстарын әкелетіндігі айтылды. 3 сәуірде Гераклий Хосдаймен кездесті, ол оған Кавад II-нің хатын және мол сыйлықтарды тапсырды. Сол жерде Хосдай бейбітшілік туралы ой-пікірлерін жеткізді. Өзінің билігін нығайтқаннан кейін Кавад II Византиямен бейбіт келіссөздерді бастауға ресми рұқсат алу үшін Сасани империясының ең беделді тобына – ақсүйектерге жүгінді. Бұл оңай болды, өйткені Хосров II-ге қарсы төңкеріс соғысқа шаршағандықтан және соғыстың жалғасуына бағытталған саясатқа наразылықтан жеміс берді. Хосров II-нің аумақтық табыстарының көп бөлігінен бас тарту қажеттігі мойындалды. Алайда, шекара сызығы қалай өтуі белгісіз болды. Византия мен Иран ұзақ жылдар бойы көрші болғанмен, олардың географиялық шекараларының нақты анықтамасы әлі жасалмаған еді. 3-ші ғасырдың ортасынан бері Иран билігінің қайта жандануынан бастап, жерлерін бөліп тұрған бірнеше шекаралардың кез келгеніне қолдау көрсетуге болар еді, себебі Армения Тауру тауларының оңтүстігінде немесе солтүстігінде анық топографиялық, этникалық немесе мәдени шекара болған жоқ. Осы кезеңде Кавад II Гераклийге жіберген хатының бір бөлігі «Хроника Паскаледе» сақталған. Онда ол Гераклийді «ең мейірімді Рим императоры, біздің бауырымыз» деп атады. «Бауырым» деген сөзді қолдану арқылы Кавад II Византия империясын Иранның теңдес және заңды мемлекеті ретінде мойындағанын көрсетті. Осылайша ол төрт ғасыр бойы үстемдік құрған екіұшты әлемдік тәртіпті қалпына келтірді. Ол өзінің әкесі мен ата-бабаларының тағына көтерілуін Құдайдың қорғауымен қысқаша хатында жариялады. Кавад II Зороастризмдегі құдайларды атаудан бас тартты, соғыстың діни қақтығыс екенін көрсетуге тырыспады. Ол әкесінің саяси қарсыластары мен соғыс тұтқындары, тіпті түрмеде отырғандарды босатуға ниеттенгенін мәлімдеді, бұл оның адамзатқа көмектесуге дайын екенін көрсетті. Хатта шекараны түзету туралы сөз қозгалмады. Оның орнына Хосдай Сасанидтердің Византия аумағынан кету туралы ұсынысын ауызша жеткізуі керек болды, ал Гераклий шекараны қалай белгілеу керектігі туралы нақты ұсыныстармен жазбаша жауап беруге міндетті болды. Хатқа парсылық дәстүр бойынша тұзбен мөр басылған салтанатты ант қосылды. Гераклий төрт күннен кейін жауап хат жіберді, оның да бір бөлігі сақталған. Бірінші бөлімінде әр жолдың соңғы бірнеше сөзі ғана сақталған. Ол Хосдай әкелген хатты алғанын растады, Кавад II-ні патша болғанымен құттықтады (Құдайдың және Кавад II-нің жақсы тағдырының ролін атады) және оған ұзақ жылдар бойы табыс, күш-жігер және бейбітшілік тіледі. Сондай-ақ ол Кавад II-нің адамзатқа қызмет ету ниетін мойындады. Гераклийдің хатының қалған бөлігі бізге жеткен жоқ. Ағылшын тарихшысы Джеймс Говард Джонстон Гераклийдің хатының қалған бөлігі екі империя арасындағы әділ шекараны анықтау туралы оның ойын және бейбітшілікке дайын екенін білдіретін жалпы мәлімдеме болғанын болжайды. Бұрынғы ұсыныс шарттарына сәйкес, Кавад II-ден ирандық әскерлерді Византия жері деп танылған аймақтардан шығару және барлық византиялық соғыс тұтқындарын босату талап етілетін еді. Мұның бәрі Хосров тарихында айтылған, Говард Джонстон оны «келіссөздердің екінші кезеңінің жалғыз сенімді есебі» деп санайды. Византиялық жазушы Никефор I Гераклийдің хатта Кавад II-ні «ұлы» деп атағанын, осылайша Сасани империясынан жоғары екенін мәлімдегенін айтады. Говард Джонстон бұл талапты жоққа шығарып, Византияның әлсіз әскери күштеріне байланысты Гераклийдің мұндай мәлімдеме жасауға мүмкіндігі болмағанын атап өтеді. Келіссөздер сәтті аяқталғаннан кейін Кавад II келісім шарттарын орындауға кірісті. Ол Шахбаразға әскерін жинап, Иран жеріне қайтуды бұйрықтап хат жазды, бірақ Шахбараз бас тартты. Говард Джонстонның пікірінше, Шахбараз Византияның Таяу Шығысын бағындырғаннан кейін, оның жетістіктерінен бас тартуға және одан әрі зорлық-зомбылық пен шығындарға жол бермеуге дайын болмады. Алайда, Ирантанушы Парванех Пуршариати Шахбараздың наразылығының себебі Иранның басқа топтарымен байланысты болғанын, олар оның Византия аумағында болған кезінде мемлекеттік істерді басқарғанын айтады. Шахбараздың бас тартуы бірнеше айға созылған дағдарысқа әкелді. Алайда, Гераклий мен оның әскері соғыс аяқталғанына көз жеткізіп, тыныштықта үйлеріне қайта алды, ал ирандық әскерлер Оңтүстік Кавказдағы түрктерге қарсы операцияларға дайындық жұмыстарын бастады.

Өлім және мұрагерлік

Көп ұзамай Кавад II Шерое обасы деп аталатын қатты жұқпалы індеттен қайтыс болды. 10 ғасырдағы араб тарихшысы және географы әл-Масудидің мәліметінше, Иран халқының кем дегенде үштен бірі, тіпті жартысы осы обадан көз жұмды. Әл-Табари «көптеген парсылар қырылды» деп хабарлады. Қазіргі заманғы тарихшы Майкл Боннердің пікірінше, жұқпалы ауру Месопотамияның тығыз және көп халқы бар аймақтарында жылдам тараған. Ол Иранның таулы аймақтары зардап шекпеген болуы мүмкін екенін айтады, бірақ дереккөздер бұл обаның Ктесифон қаласына тигізген әсерінің олар айтқандай ауыр болғанын көрсетеді. Кавад II қай уақытта қайтыс болғаны нақты белгісіз, себебі оның билік құрған мерзімі туралы деректерде алты, жеті немесе сегіз ай деп әртүрлі көрсетілген. Ол жаздың соңында немесе күздің басында қайтыс болды, ал оның орнына жеті жасар ұлы Ардашир III отырды, оның регенті ретінде Мах Адур Гушнасп тағайындалды.

Дін саясаты

Кавад II, барлық Сасанид билеушілері сияқты, зороастризм дінін ұстанды. Кавад II үкіметі христиан шіркеулеріне көмектесті, атап айтқанда, Шығыс шіркеуіне өз католикосын сайлауға рұқсат берді, бұл құқық олар 609 жылдан бері жоғалтқан еді.

Ақша және императорлық идеология

Сасанидтік монеталардағы Хосров II-нің көптеген дизайн идеялары Кавад II-нің тұсында қолданыстан қалды, оның ішінде монетаның алдыңғы және артқы жағындағы көптеген жиектер, тәж ішіндегі Веретрагнаның қанаттары, «хварра» («патшалық кемелдік») сөзі және коримбостың орнына келген жұлдыз символы. Кавад II-нің монеталарының алдыңғы бетінде «Кавад Пёроз» («Қавад Жеңімпаз») деген жазу қашалған. Бұрынғы Сасанид монархы Кавад I Кавад II-нің сарайлық пропагандасында жағымсыз бейнеленгенімен, соңғысы оның атын қабылдауды жөн көрді. Шиндель бұл шешімді «сәл таңғажайып» деп бағалайды.

Отбасы

Эдесса жылнамасының бір бөлігі "Римдік Анзойды" Кавад II-нің әйелі және Ардашир III-нің анасы деп көрсетеді. Ол, әдетте, Византия империясынан шыққан христиан принцессасы болған. Гидидің жылнамасына сәйкес, Боран да Кавад II-нің әйелі болған, бұл зороастризмдегі Хведода, яғни жақын туыстар арасындағы неке практикасын көрсетеді.

Мұра және бағалау

Қавад II кезінде шахшахтың жеке билігі Хосров II-ге қарағанда төмен болды. Шәханшахтың IV Хормиздтен бастап әскерін шайқасқа бастап баруын тоқтатуы маңызды себеп болуы мүмкін. Бұл армия мен шахшах арасындағы байланыстың үдемелі түрде бұзылуына әкеп соғуы мүмкін, бұл әскери қолбасшыларға (Бахрам Шобин мен Шахбараз сияқты) шахшахқа қарсы шығуға мүмкіндік берді – бұл Сасанидтер тарихында бұрын-соңды болмаған жағдай. Пуршариати Кавад II-нің билігінің әлсіз болғанын айтады, өйткені Хосров II-ні құлатып жіберген топтар империяның істерін бақылап отырды. Әл-Табари сияқты кейбір дереккөздер Кавад II-ні жаман билеуші деп санайды, ал Серт хроникасы сияқты басқалары оның бейнесін жақсы жағынан көрсетеді. Шиндельдің пікірінше, егер Кавад II ұзақ өмір сүрген болса, Сасанидтер саяси құрылымының ыдырауы мен Иранның араб-исламдық жаулап алуын болдырмаған болар еді. Кавад II-нің ағаларын өлтіруін бағалай отырып, Шиндель былай дейді: «Ағаларын өлтіру этикалық тұрғыдан қорғала алмасқа тікелей себеп болғанымен, егер осы әлеуетті бәсекелестердің біреуі таққа таласса, азаматтық соғысқа түсуден жақсырақ болар еді, әсіресе әскери күштердің азайғанын ескере отырып. Сонымен қатар, мұндай шара жаңалық емес еді, өйткені IV Хормизд таққа отырғанда өз бауырларын өлтірген деген әңгіме бар». Боннердің сөзіне қарағанда, Кавад II билігі «бауырларын қырғынға ұшырату арқылы даққа айналды» және «Сасанидтер әулетінің еркек ұрпағының жойылуы патшалық мұрагерлікті мәңгілікке бұзып, патшалық беделі ешқашан қалпына келмеді». Ирантанушы Турадж Дарьяи Кавад II-нің бауырларын өлтіруі «империяның болашағына қатты соққы тигізер еді» деп мәлімдейді. Кавад II апокалиптикалық хроникада «Сироес» деген атпен кездеседі, онда ол Иерусалимді бақылау үшін Нехемиямен күреседі. Сироес Мәсіхтің ата-бабасын өлтіргеннен кейін яһудилер қашып кетеді. Пайғамбарлыққа сәйкес, бұл оқиғалар 1058 жылы орын алады. Қазіргі заманғы тарихшы Израиль Леви автордың Палестинада тұрғанын және шығарманы 629–636 жылдар аралығында жазғанын айтады. Палестина яһудилері ирандықтар Иерусалимді басып алған кезде тарихта Мессиялық үкім шығады деп үлкен үміт артып, Кавад II-ні әкесін өлтіргені және Геркулиймен келісімге келгені үшін жек көреді. Анти-мессияның бейнесі ретінде қарастырылатын Кавад II мессиялық хикаяда жауласы болып суреттелді.