Хэлиань Бобо: Ху Ся әулетінің негізін қалаушысы

Кіріспе

Xia Императоры Хелиан Бобо (; Орта қытай Гуанъюнь: ; 381–425), туған аты Лю Бобо (劉勃勃), әдеби есімі Куцзе (屈孑), сондай-ақ қайтыс болғаннан кейін Xia Вулиэ императоры (夏武烈帝) ретінде танымал, Қытайдың Сяньбилер басқарған Ху Ся әулетінің негізін қалаушы император. Ол өте қатыгез билеуші ретінде белгілі, ол өзіне жақсылық жасағандардың барлығына опасыздық жасады және оның кісі өлтіруге құштарлығы тіпті сол тұрақсыз заманда да шектен шықты. (Атап айту керек, Вэй кітабы оны Хелиан Кугай (赫連屈丐) деп атайды, бұл Солтүстік Вэй императоры Миньюань оны атаған жеңілтектеу сөзден туындаған.)

Ерте өмір

Лю Бобо 381 жылы туған, оның әкесі Лю Вэйчен (劉衛辰) маңызды Сяньби басшысы және бұрынғы Циньдің вассалы болған. Оның анасы Фу ханым Лю Вэйченнің әйелі ме, әлде күңі ме екені белгісіз. Ол Лю Вэйченнің кіші ұлдарының бірі еді. 383 жылы Фу Цзянь императоры Фэй өзені шайқасында жеңілгеннен кейін туған түрлі көтерілістер салдарынан бұрынғы Цинь құлағаннан кейін, Лю Вэйчен Сары өзеннің оңтүстігіндегі және Шэньсидің солтүстік бөлігіндегі, қазіргі Ішкі Монголияның аймағын бақылады. Ол номиналды түрде Кейінгі Цинь және Батыс Янға вассал ретінде бағынғанмен, шын мәнінде күшті тәуелсіз билеуші болды. Алайда, 391 жылы ол ұлы Лю Чжилидіні (劉直力鞮) Солтүстік Вэйдің ханзадасы Туоба Гуйге шабуыл жасауға жіберді. Туоба Гуй Лю Чжилидіні жеңіп қана қоймай, Лю Вэйченнің астанасы Юэбаға (悅拔, қазіргі Ордос, Ішкі Монголия) Сары өзеннен өтіп шабуыл жасады, оны басып алып, Лю Вэйчен мен Лю Чжилидіні қашуға мәжбүр етті. Келесі күні Лю Вэйчен қол астындағыларының қолынан қаза тапты, ал Лю Чжилиді тұтқындалды. Туоба Гуй Лю Вэйченнің жерін және халқын басып алып, оның руын қырды. Алайда Лю Бобо қашып, Сюэган (薛干) тайпасына келді. Оның басшысы Тайсифу (太悉伏) Солтүстік Вэйдің талаптарына қарамастан оны ұстап беруден бас тартты. Оның орнына Тай Лю Бобоны Гаопин герцогы, Мойганға (沒奕干), кейінірек Циньнің вассалы, Цзяньбэй тайпасының басшысына тапсырды. Мойган Лю Бобоға ғана емес, сонымен қатар оның қызын әйелдікке берді. Осыдан бастап Лю Бобо қайын атасына қатты тәуелді болды. (Сонымен қатар, 393 жылы Тайсифу Лю Бобоны тапсырудан бас тартқандықтан, Туоба Гуй Тайға шабуыл жасап, оның халқын қырды, бірақ Тай өзі қашып, Кейінгі Циньге келді.) Лю Бобоның одан кейінгі жылдардағы өмірі туралы көп мәлімет жоқ. 402 жылы Туоба Гуйдің інісі, Цаншан ханзадасы Туоба Цун (拓拔遵) Мойганның Гаопин (高平, қазіргі Гуюань, Нинся) бекінісіне шабуыл жасады. Мойган өз халқын тастап, Кейінгі Циньге қашуға мәжбүр болды, бірақ кейіннен Кейінгі Цинь Гаопинді қайта басып алып, оны Мойганға қайтарды. 407 жылға дейін Лю Бобо әдемі сырт келбетімен, жақсы сөйлеу қабілетімен, ептілігімен және зиялылығымен танымал болды. Яо Син Лю Бобоның қабілеттеріне қатты таң қалды, сондықтан оны Солтүстік Вэйге қарсы қорғану үшін генерал-майор етіп тағайындады. 407 жылы Солтүстік Вэйге қарсы бірнеше жеңіліске ұшырағаннан кейін Яо Син Солтүстік Вэймен бейбіт келісімге келуге шешім қабылдады. Бұл туралы естіген Лю Бобо ашуланды, өйткені оның әкесі Солтүстік Вэйдің қолынан қаза тапқан еді. Сондықтан ол Роуран ханы Юдзиулу Шелунның (郁久閭社崙) Яо Синге құрмет ретінде ұсынған жылқыларын күшпен басып алды, содан кейін қайын атасы Мойганға күтпеген шабуыл жасап, Гаопинді басып алып, Мойганды өлтіріп, оның әскерін өзіне қаратып алды. Одан кейін ол өзін Ся әулетінің негізін қалаушы Ұлы Юдің ұрпағы деп жариялады және өз мемлекетін Ся деп атады. Ол «Тянь Ван» (天王) атағын алды.

Liu Bobo was born in 381, when his father Liu Weichen (劉衛辰) was an important Xiongnu chief and a vassal of Former Qin. It is not known whether his mother Lady Fu was Liu Weichen's wife or concubine. He was one of Liu Weichen's younger sons. After Former Qin collapsed in light of various rebellions after its emperor Fu Jiān's defeat at the Battle of Fei River in 383, Liu Weichen took control of what is now part of Inner Mongolia south of the Yellow River and extreme northern Shaanxi, and while he nominally submitted to both Later Qin and Western Yan as a vassal, he was actually a powerful independent ruler. However, in 391, he sent his son Liu Zhilidi (劉直力鞮) to attack Northern Wei's prince Tuoba Gui, and Tuoba Gui not only defeated Liu Zhilidi, but crossed the Yellow River to attack Liu Weichen's capital Yueba (悅拔, in modern Ordos, Inner Mongolia), capturing it and forcing Liu Weichen and Liu Zhilidi to flee. The next day, Liu Weichen was killed by his subordinates, and Liu Zhilidi was captured. Tuoba Gui seized Liu Weichen's territory and people and slaughtered his clan. However, Liu Bobo escaped and fled to the Xuegan (薛干) tribe, whose chief, Taixifu (太悉伏), refused to turn him over despite Northern Wei's demands. Instead, Tai delivered Liu Bobo to the Xianbei tribal chief Moyigan (沒奕干) the Duke of Gaoping, a Later Qin vassal, and Moyigan not only gave Liu Bobo refuge but also married one of his daughters to Liu Bobo. Liu Bobo, from that point on, became highly dependent on his father in law. (Meanwhile, in 393, Tuoba Gui, because of Tai Xifu's refusal to deliver Liu Bobo to him, attacked Tai and slaughtered his people, although Tai himself escaped and fled to Later Qin.) Little is known about Liu Bobo's life during the following years. In 402, Tuoba Gui's brother Tuoba Zun (拓拔遵) the Prince of Changshan attacked Moyigan's homebase of Gaoping (高平, in modern Guyuan, Ningxia), and Moyigan was forced to flee to Later Qin, abandoning his own people, who were scattered about, although later Later Qin recaptured Gaoping and gave that city back to Moyigan. Sometime before 407, Liu Bobo, who had become known for being handsome, able to speak well, alert, and intelligent, came to the attention of Later Qin's emperor Yao Xing. Yao Xing was so impressed by Liu Bobo's abilities when he met Liu Bobo that he wanted to make him a major general to defend against Northern Wei. In 407, after suffering a number of losses against Northern Wei, Yao Xing decided to make peace with Northern Wei. Upon hearing this, Liu Bobo became angry, because his father had been killed by Northern Wei, and he planned rebellion. He therefore forcibly seized the horses that Yujiulü Shelun (郁久閭社崙), the khan of Rouran, had recently offered to Yao Xing as a tribute, and then made a surprise attack on his father in law Moyigan, capturing Gaoping and killing Moyigan, seizing his troops. He then declared himself a descendant of Yu the Great, the founder of Xia Dynasty, and named his state Xia. He claimed the title "Heavenly King" (Tian Wang).

Ерте билік

Лю Бобоның Солтүстік Вэйге деген жеккөрушілігіне қарамастан, ол күш-жігерін Кейінгі Циньді әлсіретуге, оның солтүстік аумақтарын үнемі мазалауға және ресурстарын құрғатуға жұмсады. Сондықтан ол ешбір астанаға орналаспады, керісінше, жылдамды атты әскерімен бірге, үнемі Кейінгі Цинь қалаларын тонауға мүмкіндік іздеді. Бірақ осы қантөгістің нәтижесінде Тонгван қаласы қорғанысқа берік болып, оның қару-жарағы жоғары сапалы болды. 413 жылы Лю Бобо тегін өзгерту қажет деп ойлады, себебі оның ата-тегі Хан әулетінен Лю тегін алған, олардың әйел тегінен бірі Хан ханшайымы болған деседі, бірақ Лю Бобо мұны дұрыс санамады. Сондықтан ол тегін Хелиан деп өзгертті – оның күші соншалықты зор екенін, тіпті (赫 hè) аспанмен (連 lián) байланысты болатынын білдіру үшін. Ол ақсүйектерге де тегін Тиефа (鐵伐) деп өзгертуді бұйырды, оның мағынасы – олардың темірдей (鐵 tiě) мықты және шабуылға (伐 fá) қабілетті екендігі. Осылайша, Хелиан – Хелианның өзі таратып, Сионну тегін түсіндіру үшін қолданған қытайлық халықтық этимология. 414 жылы Хелиан Бобо әйелін, Леди Лянды «Көктегі ханшайым» деп жариялады. (Оның әйелі, Леди Моның тағдыры оның әкесі өлтірілгеннен кейін тарихқа жазылмаған.) Ол ұлы Хелиан Гуйді (赫連) мұрагерлік ханзада етіп, қалған ұлдарын герцогтер етіп тағайындады. 415 жылы Хелиан Бобо Солтүстік Лянның ханзадасы Жуку Менксунмен одақтасты. 416 жылы, енді Яо Синнің ұлы Яо Хун билік етіп тұрған Кейінгі Цинь, Цзинь генералы Лю Юдің күшті шабуылына ұшырады. Хелиан Бобо Кейінгі Циньтің Цзиньге түсетініне сенді, бірақ Цзиньдің Кейінгі Цинь астанасы Гуанчжуңды ұстауы қиын болады деп ойлады. Сондықтан ол Кейінгі Циньге шабуылдарын күшейтіп, оның құлауын пайдаланып, көбірек аумақтарды басып алуға дайындалды. Кейінгі Цинь құлауға жақындағанда, Хелиан Бобо оның батыс аумағын, орталығы Андинг (安定, қазіргі Пиньлян, Гансу) болатын жерін басып алды, содан кейін 417 жылы Кейінгі Циньді жойып, астанасы Чанъаньды жаулап алуға дайындалды. 417 жылдың қысында, Цзинь тағына отыруды көздеген Лю Ю, 11 жасар ұлы Лю Ичжэннің (劉義真) басшылығымен Чанъаньды қалдырды. Лю Ичжэнге көмектесу үшін бірнеше дарынды генералдар қалдырды, бірақ олар келіспей, бір-бірін өлтірді. Соңында Лю Ичжэн Лю Ю оған қалдырған басты көмекші Ван Сяудың (王脩) көтеріліс жасауға дайындалып жатқанына сеніп, оны өлімге жіберді. Бұл уақытта Хелиан Бобо мұрагер ханзадасы Хелиан Гуйді, тағы бір ұлы Хелиан Чанды және Ван Мейдіні оңтүстікке әскерлерге басшылық етуге жіберді. Олар бастапқыда Цзинь күштерімен шайқаспады, бірақ Чанъаньды Цзинь аумағының қалған бөлігінен оқшаулады. Лю Ичжэн Чанъань маңындағы Цзинь күштерін Чанъаньға қайтарғанда бұл міндет оңай болды. Бұл жайтты естіген Лю Ю, өзінің генералы Чжу Линшиді (朱齡石) Лю Ичжэннің орнына жіберіп, оны шақырып алды. Бірақ Лю Ичжэн мен оның әскері Чанъаньды қалдырғанда, оларды Хелиан Гуидің басшылығындағы Ся күштері тоқтатты және талқандады. Лю Ичжэн мүжілген күйі қашып құтылды, бірақ әскердің көп бөлігі тұтқынға түсті. Хелиан Бобо Цзиньнің өлгендерінің бас сүйектерін үймелеп, төбедей етіп үйді. Темірде, Чанъань халқы Лю Ичжэннің әскері қаладан кетер алдында тонағанына ашуланып, Чжуді қуды, бұл Хелиан Бобоға Чанъаньға оңай кіруге мүмкіндік берді. Содан кейін Хелиан Бобо императорлық атаққа ие болды.

Despite Liu Bobo's stated hatred for Northern Wei, he concentrated his efforts on undermining Later Qin, continually harassing Later Qin's northern territories and draining Later Qin's resources. He therefore did not settle in a capital city; rather, he roved about with his mobile cavalry, constantly looking for Later Qin cities to pillage. As a result of this bloodshed, however, Tongwan became a highly defensible city, and the weapons and armors that he had were all of exceedingly high quality. Also in 413, Liu Bobo believed that his family name should be changed—since his ancestors took on the Liu family name from the Han Dynasty imperial house, believing that one of their female ancestors was a Han princess, but Liu Bobo believed this to be improper. He therefore changed his family name to Helian—intending it to mean that his might was so great that it would, alas (赫 hè) be connected (連 lián) to the heavens. He also ordered the nobles to change their family name to Tiefa (鐵伐), intending it to mean that they were as strong as iron (鐵 tiě) and be able to attack (伐 fá) others. Thus, Helian was simply a Chinese folk etymology propagated by Helian himself as an explanation for his Xiongnu surname. In 414, Helian Bobo created his wife Lady Liang "Heavenly Princess." (No further reference to the fate of his wife, Lady Mo, was recorded in history, after he killed her father.) He created his son Helian Gui (赫連璝) crown prince, and created his other sons dukes. In 415, Helian Bobo entered into an alliance with Juqu Mengxun, the prince of Northern Liang. In 416, with Later Qin, now under the rule of Yao Xing's son Yao Hong, under a major attack by the Jin general Liu Yu, Helian Bobo believed that Later Qin would fall to Jin, but that Jin would not be easily able to hold Later Qin's capital region Guanzhong. He therefore intensified his own attacks on Later Qin as well, and preparing to use the opportunity of Later Qin's destruction to seize more territory. As Later Qin neared destruction, Helian Bobo seized its western territory, centering Anding (安定, in modern Pingliang, Gansu), and then prepared for an eventual confrontation with Jin forces, which destroyed Later Qin in 417 and captured its capital Chang'an. In winter 417, Liu Yu, intent on wanting to seize the Jin throne, left Chang'an under the command of his 11 year old son Liu Yizhen (劉義真), and while he left several able generals to assist Liu Yizhen, those generals soon conflicted with each other and were killing each other—and eventually, Liu Yizhen, believing that the main assistant whom Liu Yu had left him, Wang Xiu (王脩), was about to rebel, had Wang executed. Meanwhile, Helian Bobo sent his crown prince Helian Gui, another son Helian Chang, and Wang Maide to command armies south, not initially engaging Jin forces but isolating Chang'an from the rest of Jin territory—a task made easier when Liu Yizhen recalled Jin forces near Chang'an all to Chang'an. Liu Yu, hearing this, sent his general Zhu Lingshi (朱齡石) to replace Liu Yizhen and recalled Liu Yizhen, but as soon as Liu Yizhen and his troops left Chang'an, they were intercepted and crushed by Xia forces under Helian Gui. Liu Yizhen barely escaped, but the vast majority of the army was captured. Helian Bobo stacked the skulls of the Jin dead into a hill like structure. Meanwhile, the people of Chang'an, who were angry that Liu Yizhen's forces pillaged the city before leaving, expelled Zhu, allowing Helian Bobo to enter Chang'an easily. Helian Bobo then claimed the title of emperor.

Билік етуінің соңғы кезеңдері

Бобоның көптеген шенеуніктері оның астананы Чанъаньға көшіруін ұсынды, бірақ Тунгуань Солтүстік Вэйге қарсы қорғануға қолайлырақ деп санайтын ол, бас тартты және астанасын Тунгуаньда қалдырды. Чанъаньды вице-король ретінде Хэлиан Гуй басқарды. Джинге қарсы жорық Хелиан Бобоның қабілеттерін көрсетті, бірақ осы кезде ол күннен-күнге қатыгездікке бой алды. Дәстүрлі тарихшылар оны былай сипаттайды:

Ол мақтаншыл және қатыгез, адамдарды жабайы шөптер мен қыша сияқты қарастыратын. Ол жиі садақ-жебемен мұнараларға шығып, біреуге деген күдік, жек көру немесе ашу сезімі туғанда, сол адамды өзі өлтіретін. Егер оның шенеуніктері оған тікелей қараса, көздерін ойып тастайтын. Кімде-кім беймәлім күлсе, еріндерін пышақпен кесіп тастайтын. Ал егер біреу қарсы пікір білдірсе, тілі алдымен кесіліп, содан кейін басы алынар еді. 424 жылы, тарихқа ұмытылған себептермен Хелиан Бобо тәж мұрагері Гуйді қызметтен шеттетуге және тағы бір ұлын, Жюкуан герцогы Хелиан Лунды (赫連倫) тәж мұрагері етіп тағайындады. Бұл жаңалықты естіген Хелиан Гуй әскерін Чанъаньнан солтүстікке қарай бағыттап, Хелиан Лунға шабуыл жасады. Олардың әскерлері Гаопингте кездесті, онда Хелиан Гуй Хелиан Лунды жеңіп, өлтірді. Бірақ Хелиан Лунның інісі Хелиан Чанг Хелиан Гуйге күтпеген шабуыл жасап, оны өлтіріп, әскерін басып алып, Тунгуаньға қайтарды. Хелиан Бобо риза болды және Хелиан Чанды тәж мұрагері етіп бекітті. 425 жылғы жазда Хелиан Бобо қайтыс болды. Оның орнына Хелиан Чанг билікке келді.