Кіріспе
Шығыс Азияның метеорологиялық құбылысы. Азия шаңы (сондай-ақ сары шаң, сары құм, сары жел немесе Қытай шаң-дауылдары) – Шығыс Азияның көп бөлігінде жыл бойы, әсіресе көктем айларында байқалатын метеорологиялық құбылыс. Бұл шаң Қытай, Моңғолия және Қазақстан шөлдерінен басталады, онда жоғары жылдамдықты желдер мен күшті шаң-дауылдар ұсақ, құрғақ топырақ бөлшектерін көтеріп, тығыз бұлттарды құрайды. Бұл бұлттар бағытталған желдермен шығысқа қарай тасымалданып, Қытай, Солтүстік және Оңтүстік Корея, Жапония, сондай-ақ Ресейдің Қиыр Шығысының бір бөлігі арқылы өтеді. Кейде, бұл бөлшектер ауадағы концентрациясы жоғары болғандықтан, АҚШ-қа дейін жетіп, ауа сапасына әсер етеді. 21-ғасырдың басында Қытайдың қарқынды индустриялануымен бірге, шаңдағы өнеркәсіптік ластаушы заттардың артуына байланысты сары шаң денсаулыққа қатысты ауыр проблемаға айналды. Орманды кесудің нәтижесінде шөлділік күшейіп, оның ұзақтығы мен жиілігі артты. Бұл мәселе Қазақстан мен Өзбекстанның Арал теңізінің көбінесе құрғауымен одан да ушықты. Бұл 1960 жылдары Аму және Сыр өзендерін аудару арқылы басталды, бұл кеңестік ауыл шаруашылығы бағдарламасының бір бөлігі болды, мақсат – Орталық Азия шөлдерін, негізінен мақта плантацияларын суару.
Asian Dust (also yellow dust, yellow sand, yellow wind or China dust storms) is a meteorological phenomenon that affects much of East Asia year round and especially during the spring months. The dust originates in the deserts of China, Mongolia, and Kazakhstan, where high speed surface winds and intense dust storms kick up dense clouds of fine, dry soil particles. These clouds are then carried eastward by prevailing winds and pass over China, North and South Korea, and Japan, as well as parts of the Russian Far East. Sometimes, the airborne particulates are carried much further, in significant concentrations which affect air quality as far east as the United States. Since the turn of the 21st century, coinciding with the rapid industrialization of China, yellow dust has become a serious health problem due to the increase of industrial pollutants contained in the dust. Intensified desertification due to deforestation has been causing longer and more frequent occurrences. The issue has been exacerbated as the Aral Sea of Kazakhstan and Uzbekistan has largely dried up. This started in the 1960s with the diversion of the Amu River and Syr River, as part of a Soviet agricultural program to irrigate Central Asian deserts, mainly for cotton plantations.
Ежелгі есептер
Құм дауылдары туралы ең ерте жазбалар ежелгі қытай әдебиеттерінде кездеседі. Қытайдағы шаң-тозаңға қатысты ең алғашқы дерек "Жу Шу Цзи Ниан" (қытайша: 竹书纪年; ағылшынша: the Bamboo Annals) деп саналады. Жазбада былай делінген: Ди Синнің билігінің бесінші жылында (б.з.д. 1150 жыл, Ди Син – Шан әулетінің патшасы), Бо жерінде шаң жауды (Бо – Қытайдың Хэнань провинциясындағы жер; классикалық қытайша: 帝辛五年,雨土于亳). Кореяда Азия шаңының алғашқы белгілі жазбасы 174 жылы Силла әулеті тұсында тіркелген. Шаң "Уто (우토, 雨土)" деп аталды, яғни "топырақ жаңбыры" деген мағынаны білдіреді, және сол кезде бұл ашулы құдайдың жаңбыр немесе қардың орнына шаң жіберуі салдары деп есептелді. Кореядағы Азия шаңына қатысты нақты жазбалар Бэкдже, Когурё және Жосон кезеңдерінен де сақталған.
Құрамы
2001 жылы Қытайда жүргізілген Азия шаң бұлттарын талдау, олардың құрамында кремнийдің (24–32%), алюминийдің (5,9–7,4%), кальцийдің (6,2–12%) және темірдің жоғары концентрациялары бар екенін көрсетті. Көмірді өртеуден пайда болған сынап және кадмий сияқты көптеген зиянды заттар да табылды. Шаң көзінен алыс тұратын адамдар көрінбейтін, ұсақ шаң бөлшектеріне жиірек ұшырайды, оларды білмей-ақ терең дем алып, өкпелеріне жетуі мүмкін, себебі ірі шаң терең дем алу үшін тым ірі. 2014 жылы жасалған зерттеулер Қытай шаңының ұсақ шаң мен аса ұсақ шаң бөлшектерінен тұратынын анықтады. Ұсақ шаң ұсақ бөлшектерден (PM) құралады. Диаметрі 10 мкм-ден кіші бөлшектер PM10 (ұсақ бөлшектер) деп, ал 2,5 мкм-ден кіші бөлшектер PM2,5 (аса ұсақ бөлшектер) деп жіктеледі. Ұсақ және аса ұсақ шаң бөлшектерінің екеуі де денсаулыққа қауіпті. Ұсақ шаң бөлшектері өкпе альвеоласына терең енуге қабілетті. Аса ұсақ шаң бөлшектері соншалықты кішкентай, олар өкпе арқылы қанға немесе лимфа жүйесіне де өте алады. Қан ағымына енгеннен кейін, аса ұсақ бөлшектер тіпті миға немесе ұрықтың мүшелеріне жете алады. Қытайдағы халық санының артуы тұрғын үй мен жиһазға, сондай-ақ тамақ пісіру мен жылытуға қажетті ағашқа деген сұраныстың өсуіне алып келді. Ағашқа (және отынға) сұраныстың артуы ағаштардың шамадан тыс кесілуіне себеп болды. Сонымен қатар, тамаққа деген сұраныс та өсті, бұл егістік жерлердің асыра жайылуынан туындаған топырақ эрозиясына әкелді. Мысалы, Шаньси провинциясының солтүстік бөлігі мен Ганьсу провинциясының Хайси аймағы бұрынғыда тығыз орманды аймақ болған, бірақ қазір тек ағашсыз таулар ғана қалған. Тарихи тұрғыдан алғанда, "шаруалар төмен технологиялық егіс шаруашылығы әдістеріне сүйенгендіктен, үнемі өсіп келе жатқан халықты асырау үшін жаңа жерлерді игеруге мәжбүр болды". Азия шаңы мен тұманның бірге болатын күндері, әсер еткен аймақтардағы тұрғындардың арасында тыныс алу және жүрек-қан тамырлары ауруларынан болатын өлім-жітімнің артуына байланысты деректер бар. ЭЫДҰ-ның болжамы бойынша, 2060 жылға қарай Оңтүстік Кореяда ауаның нашарлауына байланысты миллион адамға шаққанда 1069 ерте өлім жағдайы тіркелуі мүмкін.
Сыртқы белсенділіктерге шектеулер
Денсаулыққа тигізетін зиянды ескере отырып, зардап шеккен аймақтардың тұрғындары Азия шаңына ұшырауын азайту үшін сыртқы іс-шаралардан бас тартты. Көктем маусымында температураның жоғарылауына қарамастан, ашық ауада демалысқа танымал орындар сары шаң туралы ескерту немесе хабарлау күндері бос тұрады. 2019 жылғы сауалнама бойынша кореялықтардың 97%-ы сауалнама жүргізілген кезде Азия шаңынан, оның ішінде ұсақ бөлшектерден физикалық және психикалық жағдайларының нашарлауын сезінгенін мәлімдеді. Балалар ұсақ бөлшектерге ең осал болғандықтан, зардап шеккен елдер балаларға тигізетін зиянды әсерді азайту шараларын қабылдады; 2017 жылы Оңтүстік Кореяның Білім министрлігі барлық бастауыш және жоғары мектептерде спорт пен сыртқы іс-шаралар үшін жабық кеңістіктер құруды міндеттеді. Осыған ұқсас күш-жігер кәсіби спортта да байқалуда. 2019 жылы Корея бейсбол ұйымы қатты ұсақ шаң ескерту кезінде кәсіби ойындарды тоқтату немесе күшін жою үшін ережелерін өзгертті. Нәтижесінде, Азия шаңының ең жоғары деңгейі тіркелетін көктемде, зардап шеккен аймақта ұшақтары бар әуе компаниялары ұшақтарын шаңнан тазартуға уақыт пен қаржы жұмсайды. Бір B747 ұшағын шаңнан тазартуға әдетте 6000 литр су және 8 сағат жұмыс, сондай-ақ тоғыз адам қажет. Сол кезеңде кептіргіштердің сатылымы 67%-ға өсті, себебі сыртқы ауада кептіру мүмкін болмай қалды. Бұл елдің ЖІӨ-сінің 0,6%-ынан 1,0%-ына дейін құрайды және әрбір тұрғынға 81,48-ден 152,52 АҚШ долларына тең.
Қоректік заттардың бөлінуі
Азия шаңы – тарихи тұрғыдан Солтүстік Тынық мұхитының, оның ішінде Гавайи аралдарының топырағына қоректік заттардың маңызды көзі болып келген.
Теріс сыртқы әсер
Азия шаңы – қоғамға тиімсіз сыртқы факторлардың бір мысалы. Қытай, Моңғолия және Орталық Азияның басқа да аймақтарындағы қарқынды индустрияландыру мен орманды жою саясаты Шығыс елдеріне, атап айтқанда, Қиыр Шығыстағы Корея, Жапония және Ресейге әлеуметтік шығындарды жүктейді. Орманды жоюдың басты себебі – кең көлемде ағаш кесу. Корея метеорологиялық басқармасының (KMA) деректеріне сәйкес, 1960 жылдары Азия шаңының орташа саны жылына екі күнді құрады. Бірақ 2000 жылдары бұл көрсеткіш 11 күнге дейін өсті. 1960 және 1970 жылдары әр онжылдықта Азия шаңынан бос үш жыл болды. Алайда, 2000 жылдардан бастап Азия шаңы жоқ бірде-бір жыл тіркелген жоқ. Азия шаңы, түтін және жалпы ауаның ластануы соншалықты күшті болды, ол 2017 жылғы Оңтүстік Корея президенттік сайлауында маңызды саяси мәселеге айналды. Сайлаудың үш басты үміткері – Мун Чжэ Ин, Ан Чхоль Су және Хонг Чжун Пёо – ауаның ластануын азайту шараларын қабылдауға уәде берді. Бұл көрсеткіштер, әдетте, төмен бағаланған, себебі олар тек тікелей әсерлерді ғана ескереді, медициналық, ластану және басқа да екіншілік әсерлерді, сондай-ақ көрші елдерге тиетін зиянды есепке алмайды. Эль-Ниньо да Азиядағы шаңды дауылдарға әсер етеді, өйткені қысқы мұз шаңның жерден таралуына кедергі келтіреді.