Кіріспе

Б.з.д. 2 ғасырда Қытайдан тыс әлемге императорлық елші ретінде тағайындалған Жаң Цян (; б.з.д. шамамен 114 жылы қайтыс болған) – қытай дипломаты, саяхатшы және саясаткер. Ол Батыс Хан әулеті тұсындағы соңғы б.з.д. 2 ғасырда Орталық Азия туралы құнды ақпарат, соның ішінде Македония империясының Греко-Бактриялық қалдықтары және Парфян империясы туралы мәліметтерді Хан әулетінің императорлық сарайына, сол кезде Хан императоры Ву билік еткенде әкелген алғашқы ресми дипломаттардың бірі болды. Ол Қытайдың Синьцзянның батысындағы жерлерді, Орталық Азияның кең аумақтарын және тіпті Хиндукуш тауынан оңтүстікке қарайғы жерлерді (Батыс аймақтарының протекторатына қараңыз) жаулап алу жолында маңызды рөл атқарды. Оның сапары Шығыс пен Батыс елдері арасындағы жаһанданудың бастауын берген Жібек жолының құрылуына себеп болды. Жаң Цянның саяхатына император Ву Жібек жолы арқылы құрлықтар аралық сауданы дамыту және одақтастар табу арқылы саяси протектораттар құру мақсатымен тапсырыс берген. Оның миссиялары Шығыс пен Батыс арасындағы сауда жолдарын ашты, сауда арқылы түрлі тауарлар мен мемлекеттерді бір-бірімен таныстырды. Жаңның еңбектерін б.з.д. 1 ғасырда Сима Цян жинақтап жазды. Жібек жолының Орталық Азия бөлігі Жаң Цянның миссиялары мен зерттеулері арқасында б.з.д. 114 жыл шамасында кеңейтілді. Бүгінде Жаң Қытайдың ұлттық батыры саналады және Қытайды және әлем елдерін коммерциялық сауда мен жаһандық одақтастықтардың кең мүмкіндіктеріне ашудағы маңызды рөлі үшін құрметтеледі. Жаң Цян Цзин Гуляңның "Ву Шуан Пу" (無雙譜, Теңдесі жоқ батырлар тізімі) атты еңбегінде бейнеленген.

Чжан Цяньнің тапсырмалары

Чжан Цянь Қытайдың Шэньси провинциясының солтүстік орталығында, Ханчжунның шығысында орналасқан Чэнгу ауданында дүниеге келді. Ол 140 және 134 жылдар аралығында Хан әулетінің императоры Уға қызмет ететін мырза (郎) ретінде астанаға, Чанъаньға, қазіргі Сианьға келді. Сол кезде көшпелі Сяңну тайпалары қазіргі Ішкі Моңғолияны бақылап, Хан әулетінің аумағына жақын орналасқан Батыс аймақтар, Сию (西域) аймақтарында үстемдік құрды. Хан императоры алыс елдермен сауда байланысын орнатуға мүдделі болды, бірақ Сяңнулардың қастылығы сыртқы байланысқа кедергі келтірді. Хан сарайы 138 жылы Сяңнуларды жақсы білетін әскери шенеунік Чжан Цяньды тоқсан тоғыз адамнан тұратын топпен бірге Батыс аймақтарға, Сяңнуға қарсы одақ құру үшін Юэчжиге жіберді. Оны соғыста тұтқынға алынған Сяңну, Ганьфу (甘父) атты жетекшісімен бірге алып жүрді. Чжан Цяньнің алғашқы миссиясының мақсаты – қазіргі Тәжікстандағы Юэчжимен әскери одақ құру еді. Бірақ Юэчжи жеріне жету үшін ол Сяңну бақылап отырған жерлерден өтуге мәжбүр болды, сол жерде оны (Ганьфупен бірге) тұтқынға алып, он үш жыл құлдыққа ұстады. Осы уақыт ішінде ол Сяңну әйеліне үйленді, ол оған ұл сыйлады, және Сяңну көшбасшысының сенімін жеңді. Чжан мен Ганьфу (сондай-ақ Чжанның Сяңну әйелі мен ұлы) қашып құтылуға үміттенді. Олар Лоп-Норді өтіп, Тарым алқабының солтүстік жиегімен, Куньлун тауларының айналасымен және қазіргі Шыңжаңдағы уахалардың ортасындағы кішкентай бекінілген елді мекендер арқылы Даюанға, содан кейін Юэчжи жеріне жетті. Юэчжилер – егіншілікпен айналысатын халық, олар мықты жылқылар мен көптеген белгісіз дақылдарды, соның ішінде малға жем беруге арналған люцернаны өндірді. Бірақ Юэчжилер Сяңнуға қарсы соғысқа түсуге құштар емес еді. Чжан Юэчжиде және оған іргелес Бактрия аумағында бір жыл өткізіп, олардың мәдениетін, өмір салтын және экономикасын зерттеді, содан кейін Тарым алқабының оңтүстік жиегімен Қытайға қайта оралды. Қайтып келе жатып ол тағы да Сяңнуларға түсті, бірақ олар оның өмірін сақтап қалды, өйткені оның міндетте сақтауы мен өлімге қарсы тұруын бағалады. Екі жылдан кейін Сяңну көшбасшысы қайтыс болды, ал туған ішкі тартыстардың арасында Чжан Цянь қашып кетті. Бастапқы миссияға қатысқан жүзден астам адамның ішінде тек Чжан Цянь мен Ганьфу ғана Қытайға оралды. Чжан Цянь 125 жылы императорға толыққанды ақпарат жеткізді, Батыста дамыған өркениеттер бар екенін көрсетті, олармен Қытай өте пайдалы қарым-қатынас орната алады. "Шиджи" еңбегінде былай делінген: "Император Даюань (大宛), Дася (大夏), Анси (安息) және басқа да мемлекеттер туралы білді, олардың барлығы ерекше өнімдерге бай, халқы Қытай халқы сияқты жер өңдеумен айналысып, күн көріп отырды. Осы мемлекеттердің барлығы әскери жағынан әлсіз және Хан тауарлары мен байлығын қадірлейді". Чжан Цянь Қытайға оралғаннан кейін сарай кеңесшісі лауазымымен марапатталды. Ол Қытай мен осы алыс елдер арасындағы сауда байланысын дамыта алмаса да, оның күш-жігері 119 жылы Қытай мен Парсы арасындағы саудаға әкелген Усунь халқына саудалық миссияға жол ашты. Сапарында Чжан Цянь қазіргі Солтүстік Үндістан деп аталатын аймақтан алынған өнімдерді байқады. Бірақ Үндістанға Сяңнулардың кедергісіз сауда жолын табу міндеті әлі де күшінде болды. Чжан Цянь Сычуань арқылы Қытайдан Үндістанға жол табу үшін екінші миссияға шықты, бірақ көптеген әрекеттерге қарамастан, бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 119-115 жылдары Чжан Цянь императордың үшінші миссиясына жіберілді, ол Усунь (烏孫) халқымен байланыстарды дамытуға бағытталған еді.

Чжан Цзяньнің баяндамасы

Чжан Цяньнің саяхаттары туралы мәліметтер б.з.б. 1-ғасырдағы қытайлық тарихи хроникаларда, Сима Цяньнің "Ұлы тарихшының жазбалары" (Шиджи) еңбегінде кеңінен келтірілген. Чжан Цянь Ферғанадағы Дайуан (大宛) патшалығына, Трансоксианадағы Юэчжи (月氏) аумақтарына, Грек-Бактриялық үкіметінің қалдықтары бар Даксия (大夏) және Канджу (康居) бактриялық елдеріне тікелей сапар жасады. Ол сондай-ақ, өзі бармаған көрші елдер туралы хабарламалар берді, мысалы, Анси (安息) (Арсакидтердің территориясы), Тиаожи (條支/条支) (Месопотамиядағы Селеукидтер империясы), Шенду (身毒) (Үндістан) және Усун (烏孫).

Даюан (大宛, Фергана)

Шыоңну тұтқынынан босатылғаннан кейін Чжан Цзянь Тарим алабының батысындағы Фергана аймағында орналасқан Дайуанға сапар жасады. Даюан халқы парфяндықтар мен бактриялықтарға ұқсас, өркендеген қала тұрғындары ретінде сипатталды. Даюан атауының б.з.д. 4-2 ғасырларда аймақты мекендеген гректердің ұрпақтарынан тараған Йона сөзінің транслитерациясы болған деп саналады. Осы сапарында Чжан атақты, биік бойлы және күшті "қан терлетіп" жататын Фергана жылқысы туралы хабарлады. Даюанның Хан императоры Вуға осы жылқыларды ұсынудан бас тартуы Хан әулетінің осы жылқыларды күшпен алу мақсатымен жүргізген екі жазалау науқанына себеп болды. "Дайуан – Шыоңну жерінен оңтүстік-батысқа қарай, Қытайдан тікелей батысқа қарай 10 000 ли (5000 шақырым) қашықтықта орналасқан. Халық жерді өңдеп, күріш пен бидай егіп, жүзімнен шарап жасайды. Адамдар бекінілген қалаларда тұрады, аймақта әртүрлі өлшемдегі жетпістен астам қала бар. Халық саны бірнеше жүз мыңға жетеді" (Шиджи, 123, Чжан Цзянь цитатасы, Бёртон Уотсон аудармасы). Кейіннен Хан әулеті Аспан жылқылары соғысында осы аймақты жаулап алды.

Юэцзи (月氏)

Дэйюань патшасының көмегін алғаннан кейін Чжан Цзянь оңтүстік-батысқа, Юэчжи аймағына барды, онда ол Сюньнуға қарсы әскери одақ жасауға тиіс еді. "Ұлы Юэчжилер Дэйюаньның батысында, Гуй (Оксус) өзенінің солтүстігінде, шамамен 2000 немесе 3000 ли (1000 немесе 1500 шақырым) қашықтықта қоныстанған. Олардың оңтүстігінде Даксия (Бактрия), батысында Анси, ал солтүстігінде Канджу (康居) жатыр. Олар көшпелі халық, малдарымен бірге қоныс аударып тұрады, олардың салты-дәстүрі Сюньнуларға ұқсас. Оларда 100 мыңнан 200 мыңға дейін садақ көтеретін жауынгер бар." (Шиджи, 123, Чжан Цзянь цитаты, Бёртон Уотсон аудармасы). Чжан Цзянь Юэчжилердің тегін де айтады, олар Тарим алқабының шығыс бөлігінен келгенін түсіндіреді. Бұл кейбір тарихшыларды оларды Таримнің кавказдық мумияларымен байланыстыруға итермеледі. (Юэчжилер мен Тарим тохариандарының байланысы туралы мәселе әлі де даулы). "Юэчжилер бастапқыда Цилянь немесе Көк таулары (Тянь-Шань) мен Дунхуан арасында өмір сүрді, бірақ Сюньнудан жеңілгеннен кейін, олар батысқа, Дэйюаньнан (Фергана) тысқары қарай көшіп кетті, онда Даксия (Бактрия) халқына шабуыл жасап, Гуй (Оксус) өзенінің солтүстік жағалауында патшалық ордасын құрды." (Шиджи, 123, Чжан Цзянь цитаты, Бёртон Уотсон аудармасы). "Кіші Юэчжи" деп аталатын Юэчжилердің шағын тобы көшкенге қосыла алмады және, айтуынша, "Цянь тайпаларының" арасында пана тапты. Чжан осы аймақта көрген бір буынды түйелер туралы жазған алғашқы қытай болды.

Даксия (大夏, Бактрия)

Жан Цзянь Грек-Бактрия патшалығының соңғы кезеңіне куә болған болуы мүмкін, өйткені ол көшпелі Юэчжилерге бағындырылды. Қалғандары – билігі жоқ, әлсіз, Юэчжи ордасының қарауындағы ұсақ басшылар ғана. Олардың өркениеті қалалық болды, Анси және Дайуань өркениеттерімен бірдей, ал халқы көптеу болды. "Даксия Даюаннан (Ферғана) 2000 ли (1000 шақырым) оңтүстік-батысқа қарай, Гуй (Оксус) өзенінен оңтүстікке орналасқан. Халық жер өңдейді, қалалары мен үйлері бар. Олардың әдет-ғұрыптары Дайуандықтарға ұқсас. Бір ғана билеушісі жоқ, әр түрлі қалаларды әлсіз басшылар басқарады. Халық қару-жарақ қолдануда нашар, шайқасқа қорқады, бірақ сауда-саттықта шебер. Ұлы Юэчжи батысқа жылжып, Даксияға шабуыл жасап, жаулап алғаннан кейін, елдің бәрі олардың ықпалына көшті. Елдің халқы көп, бір миллионнан астам адамды құрайды. Елордасы Ланши (Бактра), онда түрлі тауарлар сатылады. (Шиджи, 123, Чжан Цзянь цитатасы, Бертон Уотсон аудармасы). Сол жерде Шу (Сичуань) аймағынан мата табылды.

Шенду (身毒, Үндістан)

Жан Цзянь Бактрияның оңтүстік-шығысында Үндістанның бар екендігі туралы да хабарлайды. Шенду (身毒) атауы санскрит тіліндегі "Синдху" сөзінен келген, ол Инд өзенін білдіреді. Синд сол кезде Индо-грек мемлекеттерімен басқарылды, осыдан Бактрия мен Үндістан арасындағы мәдени ұқсастық түсіндіріледі:

"Даксияның оңтүстік-шығысында Шенду (Үндістан) мемлекеті орналасқан. Олар маған Шендудың Даксиядан (Бактриядан) бірнеше мың ли оңтүстік-шығыста жатқанын айтты. Халық жер жыртып, Даксия халқы сияқты өмір сүреді. Бұл аймақ ыстық және ылғалды деп есептеледі. Тұрғындары соғысқа барғанда пілдерге мінеді. Мемлекет үлкен өзеннің (Инд) жағасында орналасқан" (Шиджи, 123, Чжан Цзяньнің цитатасы, Бёртон Уотсон аудармасы).

Анкси (安息, Парфия)

Чжан Цян "Ансиді" Даюан (Ферғана) және Даксия (Бактрия) сияқты дамыған қалалық өркениет ретінде сипаттайды. "Анси" атауы – "Аршак" (Арсак) есімінің жазылуы, ол Арсакид империясын құрған негізін қалаушының аты. Бұл империя Жыңғыл жолы бойындағы аймақтарды, шығыстан Теджен өзенінен бастап батыста Тигр өзеніне дейін, сондай-ақ Ария, Парфия және Медия аймақтарын билеген. "Анси Ұлы Юэчжи аймағынан батысқа қарай бірнеше мың ли қашықтықта орналасқан. Халық жерге қоныстанған, егіс шаруашылығымен айналысып, күріш пен бидай өсіреді. Олар жүзімнен шарап дайындайды. Даюан (Ферғана) халқы сияқты, олар қалаларын қабырғалармен қоршаған, түрлі өлшемдегі бірнеше жүз қала бар. Елдің монеталары күмістен жасалған және олардың бетінде патшаның суреті бейнеленген. Патша қайтыс болған кезде, ақша тез арада ауыстырылып, оның мұрагерінің суреті бар жаңа монеталар шығарылады. Халық жазуды тері жолақтарына көлденең бағытта жазады. Батысында Тиаожи (Месопотамия), солтүстігінде Янкай және Лисуан (Гиркания) жатыр." (Шижи, 123, Чжан Цян цитатасы, Бёртон Уотсон аудармасы).

Тиаожи (条支, Селевкидтер империясы Месопотамия)

Чжан Цяньның Месопотамия және Селевкид империясы туралы, немесе Тиаоцзи (条支) туралы хабарлары сенімсіз. Ол өзі бұл аймаққа бармады, тек басқалардың айтқандарын жеткізе алды. "Тиаоцзи (Месопотамия) Аньсиден (Арсакидтер аумағы) бірнеше мың ли батысқа қарай орналасқан және "Батыс теңізімен" (бұл Персия шығанағы немесе Жерорта теңізі болуы мүмкін) шектеседі. Бұл жерде ыстық және ылғалды климат, ал халқы егіншілікпен айналысып, күріш егу арқылы күнекөрді. Халық өте көп, және олар көптеген ұсақ басшылармен басқарылады. Аньси (Арсакидтер) билеушісі осы басшыларға бұйрық береді және оларды өзіне бағынышты деп есептейді." (Шиджи, 123, Чжан Цянь цитаты, Бёртон Уотсон аудармасы).

Янчай (, Үлкен дала)

Янчай Канджудан (Бейтиандағы Түркістан төңірегінде) солтүстік-батысқа қарай 2000 ли (832 км) қашықтықта жатыр. Халық көшпелі және олардың әдет-ғұрыптары Канджу халқының әдет-ғұрыптарына ұқсас. Елде 100 мыңнан астам садақ көтеріп жекпе-жекке түсетін жауынгерлер бар, және ол үлкен жағалаусыз көлмен шектеседі, бұл қазір Солтүстік теңіз деп аталатын көл болуы мүмкін (Арал теңізі, Ташкенттен Аралға дейінгі қашықтық шамамен 866 км). (Шиджи, 123, Чжан Цянның сөзі, Бёртон Уотсон аудармасы).

Соңғы жылдары және мұрасы

Шиджиде Чжан Цзяньның 115 ж.б.д. Вусұндарға жасаған соңғы саяқатынан оралғаны жазылған. Оралғаннан кейін ол "жоғары дәрежелі елші лауазымымен құрметтелді, осылайша үкіметтің тоғыз жоғары министрінің қатарына енді. Бір жылдай өткен соң қайтыс болды". "Оның қайтыс болған жылы туралы мәліметтер келіспейді, бірақ Ши Чих Миен (1961), 268-бет, оның б.з.д. 113 жылы қайтыс болғанын нақты көрсетеді. Оның қабірі Чэнку маңындағы Чжанцзяцұн (張家村) ауылында орналасқан; 1945 жылы жасалған жөндеу жұмыстары кезінде 博望家造 [Боваң (Маркиздің) үйі] деген жазуы бар саз қалып табылды, бұл туралы Чэнь Чих (1959), 162-бетте жазған. Hulsewé және Loewe (1979), 218-бет, 819-ескертпе."

Басқа жетістіктер

Ол өзінің сапарларынан көптеген маңызды өнімдер алып келді, ең бастысы – люцерна тұқымы (ат азығы өсіру үшін), мықты, қатайған тырнақты жылқылар және сыртқы әлемнің жаңа өнімдері, халықтары мен технологиялары туралы кең мәліметтер. Ол осы қауіпті және стратегиялық миссияларда жиырма бес жыл саяхаттап, шамамен б.з.д. 114 жылы қайтыс болды. Өмірінің бір кезеңінде хуннуларға жеңілгендігі үшін жамандалған болса да, өмірінің соңында император оған зор құрмет көрсетті. Чжан Цяньнің саяхаттары Хань әулеті мен Батыс аймақтар арасындағы экономикалық және мәдени алмастың кең ауқымын дамытты. Қытайдан басымдықпен жібек саудасы жасалғандықтан, бұл үлкен сауда жолы кейіннен "Жібек жолы" деп аталды.