Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кушан императоры (шамамен 127–150 жж.)
Kushan emperor (c. 127–150)
Дінге ешқашан сенбесе де, оның жаулаулары мен буддизмді қолдауы Жібек жолының дамуында және Махаяна буддизмін Гандарадан Қарақорым таулары арқылы Қытайға таратуда маңызды рөл атқарды. Шамамен 127 жылы ол империяның ресми тілі ретінде грек тілін бактрий тілімен алмастырды. Бұрынғы ғалымдар Канишканың 78 жылы Кушан тағына отырғанына сенген және бұл күн Сака күнтізбесінің басталуы ретінде пайдаланылған. Алайда, қазіргі тарихшылар бұл күнді Канишканың билікке келу күні деп санамайды. Фолк Канишканың 127 жылы таққа отырғанын болжайды.
Although he never converted to the religion, his conquests and patronage of Buddhism played an important role in the development of the Silk Road, and in the transmission of Mahayana Buddhism from Gandhara across the Karakoram range to China. Around 127 CE, he replaced Greek with Bactrian as the official language of administration in the empire. Earlier scholars believed that Kanishka ascended the Kushan throne in 78 CE, and that this date was used as the beginning of the Saka calendar era. However, historians no longer regard this date as that of Kanishka's accession. Falk estimates that Kanishka came to the throne in 127 CE.
Шежіресі
Канишаның тегі туралы екі теория бар, екеуі де жеке Канишка әулеті болған деген болжамға негізделген. Алғашқысы Стен Коновқа тиесілі, ол Канишканың Хотаннан келгенін, Вима билік еткеннен кейінгі дау-дағдарыс кезінде этникалық одақтас ретінде шақырылғанын айтады. Роман Гиршманның осыған ұқсас теориясы бойынша, Канишка бастапқыда Кашмирдің патшасы болған, кейін әулеттің билеушісіне айналған. Канишка Вима Кадфиздің мұрагері болды, бұл Кушан патшаларының Рабатқақ жазуы деп аталатын әсерлі шежіресімен дәлелденеді. Канишканың басқа Кушан билеушілерімен байланысы Рабатқақ жазуында сипатталған, себебі Канишка өзінің заманына дейін билік еткен патшалардың тізімін жасайды: Кужула Кадфиз – оның арғы атасы, Вима Такту – оның атасы, Вима Кадфиз – оның әкесі және өзі Канишка: «Патша Кужула Кадфиз (оның) арғы атасы үшін, патша Вима Такту (оның) атасы үшін, патша Вима Кадфиз (оның) әкесі үшін және *сондай-ақ өзі үшін, патша Канишка үшін».
There are two theories about Kanisha's origins, both based on the supposition of a separate Kanishka dynasty. The earlier Sten Konow's is that Kanishka came from Khotan, having been summoned as an ethnic ally at the time of troubles after Vima's reign. Roman Ghirshman's similar theory is that Kanishka was originally king of Kashmir before becoming suzerain of the dynasty as a whole. Kanishka was the successor of Vima Kadphises, as demonstrated by an impressive genealogy of the Kushan kings, known as the Rabatak inscription. The connection of Kanishka with other Kushan rulers is described in the Rabatak inscription as Kanishka makes the list of the kings who ruled up to his time: Kujula Kadphises as his great grandfather, Vima Taktu as his grandfather, Vima Kadphises as his father, and himself Kanishka: "for King Kujula Kadphises (his) great grandfather, and for King Vima Taktu (his) grandfather, and for King Vima Kadphises (his) father, and *also for himself, King Kanishka".
Үндістан мен Орталық Азиядағы жаулап алулар
Қанишканың империясы, әрине, кең болды. Ол оңтүстік Өзбекстан мен Тәжікстаннан, солтүстік-батыстағы Аму Дарьядан (Оксус) солтүстік Үндістанға дейін, оңтүстік-шығыстағы Матураға дейін созылды (Рабатак жазуы тіпті оның Паталипутра мен Шри Чампаны бағындырғанын айтады), және оның аумағына Кашмир де кірді, онда оның құрметіне аталған Канишкапур (қазіргі Каниспора) қаласы орналасқан, ол Барамұлла өтеуіне жақын және ірі ступаның негіздерін сақтап тұр. Буддистік мәтін Śrīdharmapiṭakanidānasūtra – 472 жылы жасалған қытай аудармасы арқылы белгілі – Қанишканың Паталипутраны бағындыруы туралы айтады. Орталық Азиядағы оның билігі туралы білім аз. Ху Ханшуда генерал Бан Чао 90 жылы Хотан маңында 70 000 сарбаздық Кушан әскерімен, басқаша белгісіз Кушан вице-падишасы Си (謝) басшылығымен шайқасқандығы айтылады. Бан Чао жеңіске жеткенін мәлімдеді, Кушандарды күйдірілген жер саясатын қолдану арқылы кері шегінуге мәжбүр етті. Қашғар, Хотан және Ярканд аймақтары Тарим алқабындағы Қытайдың тәуелділіктері болды, қазіргі Сіньцзян. Тарим алқабында Қанишканың бірнеше монетасы табылған. Қанишка өзінің билігінің соңында Парфян империясының шапқыншылығына қарсы тұрды. Бұл соғыс туралы бір ғана дереккөз бар, ол жоғалған санскрит тіліндегі түпнұсқаның қытай аудармасы – «Будданың мұрагерлерінің тарихы».
Kanishka's empire was certainly vast. It extended from southern Uzbekistan and Tajikistan, north of the Amu Darya (Oxus) in the north west to Northern India, as far as Mathura in the south east (the Rabatak inscription even claims he held Pataliputra and Sri Champa), and his territory also included Kashmir, where there was a town Kanishkapur (modern day Kanispora), named after him not far from the Baramulla Pass and which still contains the base of a large stupa. The Buddhist text Śrīdharmapiṭakanidānasūtra—known via a Chinese translation made in AD 472—refers to the conquest of Pataliputra by Kanishka. Knowledge of his hold over Central Asia is less well established. The Hou Hanshu, states that general Ban Chao fought battles near Khotan with a Kushan army of 70,000 men led by an otherwise unknown Kushan viceroy named Xie (謝) in 90 AD. Ban Chao claimed to be victorious, forcing the Kushans to retreat by use of a scorched earth policy. The territories of Kashgar, Khotan and Yarkand were Chinese dependencies in the Tarim Basin, modern Xinjiang. Several coins of Kanishka have been found in the Tarim Basin. Kanishka have fought off an invasion by the Parthian Empire late in his reign. This war is attested in a single source, a Chinese translation of a lost Sanskrit original, A History of the Buddha's Successors.
Канишканың монеталары
Канишканың монеталарында үнді, грек, иран және тіпті шумер-элам құдайларының суреттері бейнеленген, бұл оның сенімдеріндегі діни синкретизмді көрсетеді. Канишканың билік басындағы монеталары грек тілінде және жазуымен жазылған жазулар мен грек құдайларын бейнелейді. Кейінгі монеталарда бактрий тілінде, кушандар сөйлейтін иран тілінде жазулар бар, ал грек құдайларына сәйкес иран құдайлары қойылған. Канишканың барлық монеталары – тіпті бактрий тілінде жазылғандары да – грек жазуының өзгертілген түрінде жазылған, онда /š/ (ш) дыбысын білдіретін қосымша бір таңба (Ϸ) бар, мысалы, "Кушан" және "Канишка" сөздеріндегідей. Оның монеталарында патша әдетте ұзын пальто және тобыққа жиналған шалбар киген, иығынан от шығып тұрған сақалды ер адам ретінде бейнеленген. Ол үлкен дөңгелек етік киіп, ұзын қылыш пен сүңгімен қаруланған. Оны көбінесе кішкентай құрбандық тақтасында құрбан шалып тұрған күйінде көруге болады. Канишканың толық мөлшердегі әк тастан жасалған бедерінің төменгі жартысы, оның пальтосының астындағы қатты тігілген киім және оның аяқ киімдеріне бекітілген шпоры, шалбарының жиналған бүктемелерімен бірге, Кабул мұражайында сақталған, бірақ талибандар тарапынан жойылғанға дейін.
Kanishka's coins portray images of Indian, Greek, Iranian and even Sumero Elamite divinities, demonstrating the religious syncretism in his beliefs. Kanishka's coins from the beginning of his reign bear legends in Greek language and script and depict Greek divinities. Later coins bear legends in Bactrian, the Iranian language that the Kushans evidently spoke, and Greek divinities were replaced by corresponding Iranian ones. All of Kanishka's coins – even ones with a legend in the Bactrian language – were written in a modified Greek script that had one additional glyph (Ϸ) to represent /š/ (sh), as in the word 'Kushan' and 'Kanishka'. On his coins, the king is typically depicted as a bearded man in a long coat and trousers gathered at the ankle, with flames emanating from his shoulders. He wears large rounded boots, and is armed with a long sword as well as a lance. He is frequently seen to be making a sacrifice on a small altar. The lower half of a lifesize limestone relief of Kanishka similarly attired, with a stiff embroidered surplice beneath his coat and spurs attached to his boots under the light gathered folds of his trousers, survived in the Kabul Museum until it was destroyed by the Taliban.
Канишка және буддизм
Буддизм дәстүрінде Канишка ең маңызды тұлғалардың бірі саналады. Ол өзі буддизмге өтпесе де, оның ілімдерін қолдап, мемлекеттік демеушілік көрсетті. Ерекше айта кетерлігі, ол Кашмирде өткен 4-ші Буддалық кеңестің төрағасы болды. Кеңеске Васумитра мен Ашвагоша басшылық етті. Оның тұсында Будданың 32 физикалық белгіге негізделген мүсіндері жасалды. Канишка Гандара грек-буддистік өнер мектебін де, Матура өнер мектебін де дамытты (Кушан билігінде діни синкретизм кеңінен таралған). Канишка жеке өзі буддизмді де, парсы мәдениетін де қабылдаған сияқты, бірақ буддизмге көбірек бейімді болды, бұл оның буддистік ілімдерге деген құлшынысымен және Кушан империясы туралы жазылған кітаптардағы дұға үлгілерімен дәлелденеді. Буддизм архитектурасына оның ең үлкен үлесі – Пуршапурадағы (қазіргі Пешавар) Канишка ступасы. 1908-1909 жылдары археологтар ступаның негізін қайта тапқанда, оның диаметрі 87 метр шамасында екенін анықтады. Қытай саяхатшылары, мысалы Сюаньцзян, ступаның биіктігі 600-ден 700 (қытай) "футқа" (шамамен 180-210 метр немесе 591-689 фут) жететінін және оның қымбат тастармен әшекейленгенін хабарлады. Канишка буддалық ғалым Ашвагошамен тығыз қарым-қатынаста болды, ол оның өмірінің соңғы жылдарында діни кеңесшісі болды.
In Buddhist tradition Kanishka is regarded as of utmost importance. Although he never converted to Buddhism, he encouraged its teachings and provided royal sponsorship. Notably, he administered the 4th Buddhist Council in Kashmir as the head of the council. It was presided by Vasumitra and Ashwaghosha. Images of the Buddha based on 32 physical signs were made during his time. He encouraged both the Gandhara school of Greco Buddhist Art and the Mathura school of art (an inescapable religious syncretism pervades Kushana rule). Kanishka personally seems to have embraced both Buddhism and the Persian attributes but he favored Buddhism, proven by his devotion to Buddhist teachings and prayer styles depicted in various books related to kushan empire. His greatest contribution to Buddhist architecture was the Kanishka stupa at Purushapura, modern day Peshawar. Archaeologists who rediscovered the base of it in 1908–1909 estimated that this stupa had a diameter of 286 feet (87 metres). Reports of Chinese pilgrims such as Xuanzang indicate that its height was 600 to 700 (Chinese) "feet" (= roughly 180–210 metres or 591–689 ft.) and it was covered with jewels. Kanishka is said to have been particularly close to the Buddhist scholar Ashvaghosha, who became his religious advisor in his later years.
Тұрып тұрған Будда
Будданың алтыннан жасалған тек алты Кушан монетасы ғана белгілі (алтыншысы – ежелгі зергерлік бұйымның орталық бөлігі, ол жүрек пішіндес рубин тастармен әшекейленген Канишка Будда монетасынан тұрады). Бұл монеталардың бәрі Канишка I тұсында алтыннан соғылған және екі түрлі номиналда: римдік ауреусқа ұқсас, шамамен 8 граммдық динар және шамамен 2 граммдық динардың төрттен бірі (оболдың шамамен мөлшерімен тең). Будда монахтың киімін, антарвасаканы, уттарасанганы және сангати плащын киген күйінде бейнеленген. Оның құлақтары өте үлкен және ұзын, бұл монеталардың кішкентай өлшеміне байланысты туындаған символдық шамадан тыс үлкейту болуы мүмкін, бірақ кейінірек Гандхараның Будда мүсіндерінде де көрінеді, әдетте біздің заманымыздың 3-4 ғасырларында жасалған (сурет, сол жақта). Басында көптеген иілген немесе шар тәрізді стильдес түйіндері бар, олар Гандхараның кейінгі Будда мүсіндерінде де кездеседі. Жалпы, бұл монеталардағы Будда бейнесі жоғары символдық және ерте Гандхара мүсіндеріндегі нақтылы және эллинистік бейнелерден едәуір ерекшеленеді. Кейбір монеталарда мұрт байқалады. Оның оң алақанында чакра белгісі, ал маңдайында урна белгісі бар. Оны бір, екі немесе үш сызықтан тұратын сәуле дөңгелегі қоршап тұрады. Будданың монеталарда киген, екі иығын жабатын толық киімі Матура емес, Гандхара үлгісін көрсетеді.
Only six Kushan coins of the Buddha are known in gold (the sixth one is the centerpiece of an ancient piece of jewellery, consisting of a Kanishka Buddha coin decorated with a ring of heart shaped ruby stones). All these coins were minted in gold under Kanishka I, and are in two different denominations: a dinar of about 8 gm, roughly similar to a Roman aureus, and a quarter dinar of about 2 gm. (about the size of an obol). The Buddha is represented wearing the monastic robe, the antaravasaka, the uttarasanga, and the overcoat sanghati. The ears are extremely large and long, a symbolic exaggeration possibly rendered necessary by the small size of the coins, but otherwise visible in some later Gandharan statues of the Buddha typically dated to the 3rd–4th century CE (illustration, left). He has an abundant topknot covering the usnisha, often highly stylised in a curly or often globular manner, also visible on later Buddha statues of Gandhara. In general, the representation of the Buddha on these coins is already highly symbolic, and quite distinct from the more naturalistic and Hellenistic images seen in early Gandhara sculptures. On several designs a mustache is apparent. The palm of his right hand bears the Chakra mark, and his brow bear the urna. An aureola, formed by one, two or three lines, surrounds him. The full gown worn by the Buddha on the coins, covering both shoulders, suggests a Gandharan model rather than a Mathuran one.
"Шакиямуни Будда"
Шакьямуни Будда (легенда бойынша "Сакамано Будо", яғни Шакьямуни Будда, тарихи Будда Сиддхарта Гаутаманың тағы бір аты), алға қарап тұр, сол қолы жамбасында, ал оң қолымен абхая мудрасын жасап тұр. Бұл монеталардың бәрі тек мыстан жасалған және көбінесе тозыққан. Шакьямуни Будданың киімі Будда атымен аталған монеталардағы киімге қарағанда әлдеқайда жеңіл, дене контурын ашық көрсетеді, тіпті дерлік көрінеді. Бұл, әдетте, монахтардың киімінің ең алғашқы екі қабаты – антарвасака мен уттарасанга. Сонымен қатар, оның киімі сол қолдың үстінен бүктелген (жоғарыда айтылғандай сол қолында ұсталып тұрмайды), бұл белгі Бімаран сандығында ғана кездеседі және уттария сияқты шарфты еске түсіреді. Басында ушнишаны жабатын қалың түйін және қарапайым немесе қос нұрлы шеңбер бар.
The Shakyamuni Buddha (with the legend "Sakamano Boudo", i. e. Shakamuni Buddha, another name for the historic Buddha Siddharta Gautama), standing to front, with left hand on hip and forming the abhaya mudra with the right hand. All these coins are in copper only, and usually rather worn. The gown of the Shakyamuni Buddha is quite light compared to that on the coins in the name of Buddha, clearly showing the outline of the body, in a nearly transparent way. These are probably the first two layers of monastic clothing the antaravasaka and the uttarasanga. Also, his gown is folded over the left arm (rather than being held in the left hand as above), a feature only otherwise known in the Bimaran casket and suggestive of a scarf like uttariya. He has an abundant topknot covering the ushnisha, and a simple or double halo, sometimes radiating, surrounds his head.
"Майтрейя Будда"
Бодхисаттва Майтрея ("Метраго Будо" жырламасымен) тақтада отырып, аяқтарын қиып, су құмырасын ұстап, сонымен қатар Абхая мудрасын жасап отыр. Бұл монеталар тек мыстан табылған және қатты тозыққан. Ең жақсы сақталған монеталарда Майтрея үнділік ханзаданың білезіктерін кигендей көрінеді, бұл Майтреяның мүсіндерінде жиі кездесетін ерекшелік. Тақ кішкентай бағаналармен әшекейленген, бұл Майтреяның монетадағы бейнесі осындай белгілі ерекшеліктері бар бұрынғы мүсіннен тікелей көшірілгенін көрсетеді. Майтреяны "Будда" деп атау қате, өйткені ол Бодхисаттва (болашақта Будда болатын). Осы үш түрдің иконографиясы Канишканың монеталарында бейнеленген басқа құдайлардың бейнесінен мүлдем өзгеше. Канишканың құдайлары бүкіл денесімен көрсетілсе, Буддалар ғана алдыңғы жағынан бейнеленген, бұл олардың мүсіндердегі тұрған және отырған Буддалардың сол кездегі алдыңғы бейнелерінен көшірілгенін көрсетеді. Будда мен Шакьямунидің екі бейнесі де монахтың киімімен екі иығын жауып тұр, бұл модель ретінде қолданылған мүсіндер Матура мектебінен емес, Гандара өнер мектебінен екенін көрсетеді.
The Bodhisattva Maitreya (with the legend "Metrago Boudo") cross legged on a throne, holding a water pot, and also forming the Abhaya mudra. These coins are only known in copper and are quite worn out On the clearest coins, Maitreya seems to be wearing the armbands of an Indian prince, a feature often seen on the statuary of Maitreya. The throne is decorated with small columns, suggesting that the coin representation of Maitreya was directly copied from pre existing statuary with such well known features. The qualification of "Buddha" for Maitreya is inaccurate, as he is instead a Bodhisattva (he is the Buddha of the future). The iconography of these three types is very different from that of the other deities depicted in Kanishka's coinage. Whether Kanishka's deities are all shown from the side, the Buddhas only are shown frontally, indicating that they were copied from contemporary frontal representations of the standing and seated Buddhas in statuary. Both representations of the Buddha and Shakyamuni have both shoulders covered by their monastic gown, indicating that the statues used as models were from the Gandhara school of art, rather than Mathura.
Буддизмнің Қытайға өтуі
II ғасырдың ортасынан бастап Гандара аймағының будда монахтары Будда дінінің идеяларын дамытуда және Солтүстік Азияға таратуда маңызды рөл атқарды. Кушан монахы Локаксэма (шамамен 178 ж.б.э.) Махаяна буддалық кітаптарын қытай тіліне алғаш рет аударған адам болды және Қытайдың Лоянг астанасында аударма бюросын құрды. Орта және Шығыс Азияның будда монахтары келесі ғасырлар бойына тығыз байланыста болды. Қанышқадан кейін Хувишқа билікке келген болуы мүмкін. Бұл қалай және қашан болғаны әлі анық емес. Хунзаның қасиетті тасындағы жазуда да Канишканың іздері көрінеді.
Buddhist monks from the region of Gandhara played a key role in the development and the transmission of Buddhist ideas in the direction of northern Asia from the middle of the 2nd century CE. The Kushan monk, Lokaksema (c. 178 CE), became the first translator of Mahayana Buddhist scriptures into Chinese and established a translation bureau at the Chinese capital Loyang. Central Asian and East Asian Buddhist monks appear to have maintained strong exchanges for the following centuries. Kanishka was probably succeeded by Huvishka. How and when this came about is still uncertain. The inscription on The Sacred Rock of Hunza also shows the signs of Kanishka.