Қытай тарихындағы ежелгі Юэчжі тайпалары

Кіріспе

Қытай тарихында еске алынған ежелгі халықтар

Қазіргі Юэчжи, Юэчжи халқы

Юэчжи (;) – Қытай тарихында б.з.д. 1 мың жылдығында, қазіргі Қытайдың Ганьсу провинциясының батыс бөлігіндегі шөлейтті далаларда көшпенді мал өсірушілер ретінде сипатталған ежелгі халық. Б.з.д. 176 жылы Сюннулерден ауыр жеңіліс тапқаннан кейін Юэчжи екі топқа бөлініп, әртүрлі бағытта көшті: Үлкен Юэчжи (Да Юэчжи 大月氏) және Кіші Юэчжи (Сио Юэчжи 小月氏). Бұл, барлық жаққа тараған күрделі тізбектей әсерді бастады және осы процесте Азияның көп бөлігінің тарих бағытын ғасырлар бойы анықтады. Үлкен Юэчжи бастапқыда солтүстік-батысқа қарай Или аңғарына (қазіргі Қытай мен Қазақстан шекарасында) көшіп, онда сактардың бір бөлігін ығыстырды. Олар Или аңғарынан Усундармен қуылды және оңтүстікке қарай Соғдияға көшіп, кейін Бактрияға қоныстанды. Сондықтан Үлкен Юэчжи классикалық еуропалық дереккөздерде Греко-Бактрия патшалығын басып алған Тохарийлер (грекше Τοχάριοι; санскритше Тухара) және Асийлер (немесе Асиойлар) сияқты халықтармен жиі байланыстырылды. Б.з.д. 1 ғасырда Бактриядағы бес ірі Үлкен Юэчжи тайпасының бірі – Кушандар, басқа тайпалар мен көрші халықтарды біріктіре бастады. Кушан империясы, өзінің гүлденген шағында (б.з. 3 ғасыры), Тарым бассейніндегі Турфаннан бастап, оңтүстіктегі Үндістанның Ганж жазығындағы Паталипутраға дейін созылды. Кушандар Жібек жолындағы сауданың дамуына және буддизмнің Қытайға таралуына маңызды үлес қосты. Кіші Юэчжи оңтүстікке қарай Тибет таулы аймағының шеттеріне көшті. Олардың бір бөлігі Циньхай провинциясындағы Цян халқының арасында қоныстанды және Шығыс Хань әулетіне қарсы Лян провинциясының көтерілісіне (184–221 ж.ж.) қатысты. Юэчжидің тағы бір тобы Шығыс Тарымда Кумудда (қазіргі Кумул және Хами) қала-мемлекетін құрды. Кіші Юэчжидің төртінші тобы Шаньси провинциясының Цзе халқының құрамына кірген болуы мүмкін, олар б.з. 4 ғасырында Кейінгі Чжао мемлекетін құрды (бірақ бұл мәселе даулы). Көптеген ғалымдар Юэчжилерді үнді-еуропалық халықтардың бірі деп санайды. Кейбір ғалымдар оларды Тарым бассейніндегі жойылған мәдениеттердің артефакттарымен, мысалы Тарым мумияларымен және Тохария тілдерінде жазылған мәтіндермен байланыстырғанмен, мұндай байланысқа дәлел жоқ.

The Yuezhi (;) were an ancient people first described in Chinese histories as nomadic pastoralists living in an arid grassland area in the western part of the modern Chinese province of Gansu, during the 1st millennium BC. After a major defeat at the hands of the Xiongnu in 176 BC, the Yuezhi split into two groups migrating in different directions: the Greater Yuezhi (Dà Yuèzhī 大月氏) and Lesser Yuezhi (Xiǎo Yuèzhī 小月氏). This started a complex domino effect that radiated in all directions and, in the process, set the course of history for much of Asia for centuries to come. The Greater Yuezhi initially migrated northwest into the Ili Valley (on the modern borders of China and Kazakhstan), where they reportedly displaced elements of the Sakas. They were driven from the Ili Valley by the Wusun and migrated southward to Sogdia and later settled in Bactria. The Greater Yuezhi have consequently often been identified with peoples mentioned in classical European sources as having overrun the Greco Bactrian Kingdom, like the Tókharoi (Greek Τοχάριοι; Sanskrit Tukhāra) and Asii (or Asioi). During the 1st century BC, one of the five major Greater Yuezhi tribes in Bactria, the Kushanas , began to subsume the other tribes and neighbouring peoples. The subsequent Kushan Empire, at its peak in the 3rd century AD, stretched from Turfan in the Tarim Basin in the north to Pataliputra on the Gangetic plain of India in the south. The Kushanas played an important role in the development of trade on the Silk Road and the introduction of Buddhism to China. The Lesser Yuezhi migrated southward to the edge of the Tibetan Plateau. Some are reported to have settled among the Qiang people in Qinghai, and to have been involved in the Liang Province Rebellion (184–221 AD) against the Eastern Han dynasty. Another group of Yuezhi is said to have founded the city state of Cumuḍa (now known as Kumul and Hami) in the eastern Tarim. A fourth group of Lesser Yuezhi may have become part of the Jie people of Shanxi, who established the Later Zhao state of the 4th century AD (although this remains controversial). Many scholars believe that the Yuezhi were an Indo European people. Although some scholars have associated them with artifacts of extinct cultures in the Tarim Basin, such as the Tarim mummies and texts recording the Tocharian languages, there is no evidence for any such link.

Қытай мәтіндеріндегі ең ертедегі сілтемелер

Ханға дейінгі үш мәтінде, аздап басқаша атаулармен болса да, Юэчжи болып көрінетін халықтар туралы айтылады. Философиялық трактат Гуанцзи (73, 78, 80 және 81) қытайлықтарға жадемен қамтамасыз еткен Южи 禺氏 (Ежелгі қытайша: *ŋʷjo kje) немесе Ниужи 牛氏 (ОК: *ŋʷjə kje) деп аталатын көшпелі малшылар туралы айтады. (Қазіргі уақытта Гуанцзинің б.з.д. 26 жылы шамасында, көне мәтіндер негізінде, соның ішінде б.з.д. 11-3 ғасырлардағы Ци мемлекеті дәуірінен келген мәтіндер негізінде құрастырылғанына сенімді. Ғалымдардың көпшілігі оның негізгі авторы ретінде б.з.д. 7 ғасырдағы Ци билігінің өкілі Гуан Чжунды мойындамайды.) Тарим алқабынан жаденің экспортталуы, кем дегенде б.з.д. 2 мың жылдықтың соңынан бері археологиялық тұрғыдан жақсы құжатталған. Мысалы, Фу Хао қабірінен (б.з.д. 1200 ж. шамасы) табылған жүздеген жаде бөлшектері Тарим алқабының оңтүстік жиегіндегі Хотан аймағынан шыққан. Гуанцзиге сәйкес, Южи / Ниужи, көршілес Сяньбилерден айырмашылығы, көршілес қытай мемлекеттерімен қақтығысқа түспеді. Мұ патшаның, Көк ұлының (б.з.д. 4 ғасырдың басында) эпикалық романында Жоу жерлерінің солтүстік-батысында Южи 禺知 (ОК: *ŋʷjo kje) жазығы туралы да айтылған. И Чжоу Шудың 59-тарауында (бәлкім б.з.д. 4-1 ғасырларда) Жоу иелігінің солтүстік-батысында тұратын Южи 禺氏 (ОК: *ŋʷjo kje) халықтары және аттарды құрбандық ретінде ұсынатыны айтылған. Кейінгі қосымшада Юэди 月氐 (ОК: *ŋʷjat tij) атауы бар, бұл кейінірек мәтіндерде кездесетін Юэчжи 月氏 (ОК: *ŋʷjat kje) атауының қате жазылуы болуы мүмкін. Б.з.д. 1 ғасырда Сима Цянь – қытай тарихнамасының негізін қалаушы ретінде кеңінен танымал – Цинь династиясының (б.з.д. 221–206) жадені және аса құнды әскери аттарды Луо есімді адам басқарған Вужи 烏氏 (ОК: *ʔa kje) деп аталатын халықтан қалай сатып алғанын сипаттайды. Вужилер бұл тауарларды қытай жібегіне айырбастап, содан кейін оларды басқа көршілерге сатады. Бұл, бәлкім, Юэчжиге Жібек жолындағы саудадағы маңызды буын ретінде алғашқы сілтеме болып табылады, ол б.з.д. 3 ғасырда қытай мемлекеттерін Орталық Азиямен және, әрі қарай, Таяу Шығыс, Жерорта теңізі және Еуропамен байланыстыра бастады.

Three pre Han texts mention peoples who appear to be the Yuezhi, albeit under slightly different names. The philosophical tract Guanzi (73, 78, 80 and 81) mentions nomadic pastoralists known as the Yúzhī 禺氏 (Old Chinese: *ŋʷjo kje) or Niúzhī 牛氏 (OC: *ŋʷjə kje), who supplied jade to the Chinese. (The Guanzi is now generally believed to have been compiled around 26 BC, based on older texts, including some from the Qi state era of the 11th to 3rd centuries BC. Most scholars no longer attribute its primary authorship to Guan Zhong, a Qi official in the 7th century BC.) The export of jade from the Tarim Basin, since at least the late 2nd millennium BC, is well documented archaeologically. For example, hundreds of jade pieces found in the Tomb of Fu Hao (c. 1200 BC) originated from the Khotan area, on the southern rim of the Tarim Basin. According to the Guanzi, the Yúzhī/Niúzhī, unlike the neighbouring Xiongnu, did not engage in conflict with nearby Chinese states. The epic novel Tale of King Mu, Son of Heaven (early 4th century BC) also mentions a plain of Yúzhī 禺知 (OC: *ŋʷjo kje) to the northwest of the Zhou lands. Chapter 59 of the Yi Zhou Shu (probably dating from the 4th to 1st century BC) refers to a Yúzhī 禺氏 (OC: *ŋʷjo kje) people living to the northwest of the Zhou domain and offering horses as tribute. A late supplement contains the name Yuèdī 月氐 (OC: *ŋʷjat tij), which may be a misspelling of the name Yuèzhī 月氏 (OC: *ŋʷjat kje) found in later texts. In the 1st century BC, Sima Qian – widely regarded as the founder of Chinese historiography – describes how the Qin dynasty (221–206 BC) bought jade and highly valued military horses from a people that Sima Qian called the Wūzhī 烏氏 (OC: *ʔa kje), led by a man named Luo. The Wūzhī traded these goods for Chinese silk, which they then sold on to other neighbours. This is probably the first reference to the Yuezhi as a lynchpin in trade on the Silk Road, which in the 3rd century BC began to link Chinese states to Central Asia and, eventually, the Middle East, the Mediterranean and Europe.

Чжан Цянның есебі

Юэцзи туралы ең ерте егжей-тегжейлі мәлімет Сима Цзяньның "Ұлы тарихшының жазбалары" кітабының 123-тарауында кездеседі, онда б.з.б. 2-ғасырдың соңында Чжан Цзяньның миссиясы сипатталған. Дәл осы мәтін Хан кітабының 61-тарауында да кездеседі, бірақ Сима Цян мағынасын нақтылау үшін кейде сөздер мен тіркестер қосты. Екі мәтінде де "ай" және "ру" деген мағынаны білдіретін таңбалардан құралған Yuèzhī 月氏 (OC: *ŋwjat kje) атауы қолданылады. Бұл қытай тіліндегі есімнің әртүрлі транскрипциялары басылымдарда пайда болған. Ирантанушы Х.В. Бейли Üe ṭşi деп атауды ұсынды. Атаудың тағы бір қазіргі қытайша айтылуы – Ròuzhī, бұл атаудағы 月 таңбасының 肉 үшін қате жазылған деген болжамға негізделген; алайда Тьерри бұл болжамды "толыққанды қате" деп есептейді.

Кушана

Өздерін Кушана деп атаған Орталық Азия халқы б.з.б. 2 ғасырында Грек-Бактрия патшалығын бағындырушылардың бірі болды және олардың Юэчжи тайпасының әулеттік кланы немесе тайпасы екеніне кеңінен сенеді. Олар қоныстанған Бактрия аймағы Тохаристан деп аталды. Бактрияның кейбір тұрғындары Тухара (санскрит) немесе Тохарой (грекше Тохариои) деп белгілі болғандықтан, бұл аттар кейін Юэчжимен байланыстырылды. Кушандар бактрий тілінде сөйлеген, ол шығыс иран тіліне жатады.

Бактрия

Біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырда Бактрияны Ұлы Александрдың әскері жаулап алды, содан бері Селевкидтердің эллиндік өркениеті қоныстанды. Соның нәтижесінде Греко-Бактрия патшалығы б.з.д. II ғасырына дейін сақталды. Аймақ түрлі көшпелі халықтардың қысымына ұшырады және шамамен б.з.д. 145 жылы Оқсус өзенінің жанындағы грек қаласы Александрия толығымен өртенді. Греко-Бактрияның соңғы патшасы I Гелиокл қашқаннан кейін астанасын Кабул аңғарына көшірді. Шамамен б.з.д. 140-130 жылдары көшпелілер Греко-Бактрия мемлекетін жаулап алып, оны таратып жіберді. Грек географы Страбон Орталық Азия тайпалары туралы айта келіп, бұл оқиғаны "скифтер" деп атап, былай деді: text=Олардың барлығы немесе көп бөлігі көшпелілер. Бактрияны гректерден тартып алған тайпалар ең танымал: Асий, Пасиани, Тохари және Сакараули, олар Жақсарт [Сырдария] өзенінен ар жақта, Сака және Соғдия тайпаларына қарсы жатқан жерден келген. Римдік тарихшы Помпей және Юстин (б.з.д. II ғасыры) Парфия патшасы II Артабанның б.з.д. 124 жылы Тохарлармен соғыста қаза тапқанын жазды. Осы тайпалар мен қытай деректеріндегі тайпалар арасындағы байланыстар туралы бірнеше ұсыныстар жасалды, бірақ олар әлі де даулы. Бактрияға қоныстанғаннан кейін юэчжилер белгілі бір дәрежеде эллинизацияланды – олар грек әліпбиін қабылдады және грек тіліндегі жазулары бар, Греко-Бактрия патшаларының стиліндегі монеталар соның дәлелі.

Ноин-Ула кілемдері

Сергей Яценконың айтуынша, Ноин Улада табылған жарқын кестеленген суреттері бар кілемдерді Бактриядағы Юэчжи тайпасы жасаған, ал Сионнулар оларды сауда арқылы немесе салық түрінде алған. Юэчжилер жеңіліске ұшырағаннан кейін ұзақ уақыт бойы Сионнуларға бағынышты болған болуы мүмкін. Кестеленген кілемдер Сионнулар үшін ең бағалы сәндік заттардың бірі болған. Кілемдерде бейнеленген тұлғалардың Юэчжилердің б.з.б. 1-ші ғасырында Бактриядағы киім-кешектері мен салты-дәстүрлерін көрсететіні айтылады.

Тилья Тепе

Тилья-Тепе қабірлері, көптеген заттармен бірге, б.з.б. 1-ғасыр мен б.з. 1-ғасыр аралығындағы кезеңге жатады және Греко-Бактрия патшалығы құлағаннан кейін, Кушан империясының пайда болуына дейін Юэчжилерге/ерте Кушандарға тиесілі болған болуы мүмкін.

Индукуш аймағында

Индукуш (Paropamisadae) аймағын батыс Индо-грек патшасы Гермей билегенге дейін (б.з.д. шамамен 90–70 жылдар аралығында) биледі. Одан кейін бұл аймақта Индо-грек патшалары белгілі емес. Бопеараччидің сөзіне сүйенсек, Паропамисада мен батыс Гандарада үнді-скифтердің қоныстанған жерлерінің іздері табылмаған (сондай-ақ Мауес немесе Азес I сияқты ірі үнді-скиф билеушілерінің монеталары да жоқ). Гиндукуш Юэчжилерге қосылған болуы мүмкін, олар сол кезде Греко-Бактрияның шамамен екі ғасырлық үстемдігінде болды. Бактрияда греко-бактриялық монеталарды көшіргендей, Юэчжилер Гермейдің монеталарын шамамен 40 жылға дейін үлкен көлемде көшірді, содан кейін суреттер Кушан патшасы Кужула Кадфис монеталарымен бірікті. Мұндай монеталар Юэчжи ябгуының (князь сияқты кішігірім патшалық атақ) ең алғашқы белгілі есімдерін көрсетеді, атап айтқанда Сападбиз және/немесе Агезиль, олардың екеуі де б.з.д. 20 жылға дейін өмір сүрген.

Кушан империясы

Осыдан кейін олар Үндістан субконтинентінің солтүстік-батыс аймағына билігін кеңейтіп, Кушан империясын құрды, ол бірнеше ғасыр бойы аймақты басқаратын болды. Атын өзгерткеніне қарамастан, көптеген қытай авторлары Кушандарды Юэчжи деп атай берді. Кушандар біздің заманымыздың I ғасырында шығысқа қарай кеңейді. Бірінші Кушан императоры Кужула Кадфисес өзінің монеталарында патша Гермеймен байланысын көрсетті. Кушандар буддизмді көптеген құдайлардың пантеонына енгізіп, Махаяна буддизмін кеңінен насихаттады, ал грек цивилизациясымен байланыстары Гандара мәдениетінің және греко-буддизмнің гүлденуіне көмектесті. I және II ғасырларда Кушан империясы солтүстікке қарай әскери жорықтар жасап, Тарим алқабының бір бөлігін басып алды, осылайша Рим империясымен белсенді сауда байланысы бар Орталық Азия саудасының маңызды орталығына айналды. Кушандар өзара жауларына қарсы қытайлармен әскери одақ құрды. Бұл 84 жылы соғдиандарға қарсы қытай генералы Бан Чаомен бірлескен жорықты қамтыды, олар Кашғар патшасының бүлік көтеруіне қолдау көрсетуге тырысқан кезде. 85 жылы Кушандар қытайларға Тарим алқабының шығысындағы Турпан қаласына шабуыл жасауға көмектесті. Хан әулетіне әскери қолдау көрсеткеннен кейін, Кушан императоры ханшайыммен некелесу туралы келісім жасауды және осы оқиғаның орын алуына үміттене отырып, қытай сарайына сыйлықтар жіберді. Хан сарайы бас тартқаннан кейін, 70 000 сарбазды Кушан армиясы 86 жылы Бан Чаоға қарсы жорыққа шықты. Армия мақсатына жеткен кезде шаршағандықтан қытай әскеріне жеңіліп қалды. Кушандар шегініп, кейіннен Қытай императоры Хан Хэге (89–106) құрмет көрсетті. 120 жылы Кушан әскерлері кепіл ретінде оларға жіберілген және Кушан императорының сүйіктісіне айналған Ченпань ханзадасын Қашғар тағына отырғызып, Тарим алқабындағы билігін және ықпалын кеңейтті. Олар бұл жерде брахми жазуын, әкімшілік үшін үнді пракрит тілін және серинд өнеріне айналған грек-будда өнерін енгізді. Осы аумақтық кеңеюден кейін Кушандар буддизмді Солтүстік және Солтүстік-Шығыс Азияға тікелей миссионерлік жұмыстар арқылы және буддалық кітаптарды қытай тіліне аудару арқылы таратты. Көне Кушанның ірі миссионерлері мен аудармашыларының қатарында Локаксэма (шамамен 147 ж.т.) және Дхармаракша (шамамен 233 – 311 ж.т.) болды, екеуі де Махаяна сутраларын қытай тіліне аударуда үлкен рөл атқарды. Олар Қытайға барып, аударма бюроларын құрды, осылайша Буддизмнің Жібек жолы арқылы таралуының орталығы болды. «Үш патшалық туралы жазбаларда» (3-тарау) 229 жылы «Да Юэчжи патшасы Бодяо (Васудева I) құрмет көрсету үшін елшісін жіберді, ал Оның Ұлылығы (Император Цао Руи) оған Вэймен жақын Да Юэчжи патшасы атағын берді» деп жазылған. Содан кейін Кушанның әскери күші әлсіреп бастады. Парсының Сасанид империясы 230 жылы Ардашир I билікке келген кезде Бактрияға билігін кеңейтті. Сасанидтер 260 жылы көршілес Соғдияны басып алып, оны сатрапияға айналдырды. III және IV ғасырлар бойы Кушан империясы Сасанидтер, солтүстіктен Хефталит тайпалары, ал Үндістаннан Гупта және Яудхейя империяларымен бөлініп, басып алынды.

After that point, they extended their control over the northwestern area of the Indian subcontinent, founding the Kushan Empire, which was to rule the region for several centuries. Despite their change of name, most Chinese authors continued to refer to the Kushanas as the Yuezhi. The Kushanas expanded to the east during the 1st century AD. The first Kushan emperor, Kujula Kadphises, ostensibly associated himself with King Hermaeus on his coins. The Kushanas integrated Buddhism into a pantheon of many deities and became great promoters of Mahayana Buddhism, and their interactions with Greek civilization helped the Gandharan culture and Greco Buddhism flourish. During the 1st and 2nd centuries, the Kushan Empire expanded militarily to the north and occupied parts of the Tarim Basin, putting them at the center of the lucrative Central Asian commerce with the Roman Empire. The Kushanas collaborated militarily with the Chinese against their mutual enemies. This included a campaign with the Chinese general Ban Chao against the Sogdians in 84 CE, when the latter were trying to support a revolt by the king of Kashgar. In around AD 85, the Kushanas also assisted the Chinese in an attack on Turpan, east of the Tarim Basin. Following the military support provided to the Han, the Kushan emperor requested a marriage alliance with a Han princess and sent gifts to the Chinese court in expectation that this would occur. After the Han court refused, a Kushan army 70,000 strong marched on Ban Chao in 86 AD. The army was apparently exhausted by the time it reached its objective and was defeated by the Chinese force. The Kushanas retreated and later paid tribute to the Chinese emperor Han He (89–106). In about 120 AD, Kushan troops installed Chenpan—a prince who had been sent as a hostage to them and had become a favorite of the Kushan Emperor—on the throne of Kashgar, thus expanding their power and influence in the Tarim Basin. There they introduced the Brahmi script, the Indian Prakrit language for administration, and Greco Buddhist art, which developed into Serindian art. Following this territorial expansion, the Kushanas introduced Buddhism to northern and northeastern Asia, by both direct missionary efforts and the translation of Buddhist scriptures into Chinese. Major Kushan missionaries and translators included Lokaksema (born c. 147 CE) and Dharmaraksa (c. 233 – c. 311), both of whom were influential translators of the Mahayana sutras into Chinese. They went to China and established translation bureaus, thereby being at the center of the Silk Road transmission of Buddhism. In the Records of the Three Kingdoms (chap. 3), it was recorded that in 229 AD, "The king of the Da Yuezhi [Kushanas], Bodiao 波調 (Vasudeva I), sent his envoy to present tribute, and His Majesty (Emperor Cao Rui) granted him the title of King of the Da Yuezhi Intimate with the Wei (Ch: 親魏大月氏王, Qīn Wèi Dà Yuèzhī Wáng)." Soon afterwards, the military power of the Kushanas began to decline. The rival Sasanian Empire of Persia extended its dominion into Bactria during the reign of Ardashir I around 230 CE. The Sasanians also occupied neighboring Sogdia by 260 AD and made it into a satrapy. During the course of the 3rd and 4th centuries, the Kushan Empire was divided and conquered by the Sasanians, the Hephthalite tribes from the north, and the Gupta and Yaudheya empires from India.

Кіші Юэцзиге кейінгі сілтемелер

Сяо Юэчжи – Үлкен Юэчжи көшіп кеткеннен кейін Қытайдың солтүстігінде қоныстанған, әскерилендірілмеген Юэчжи. Бұл термин Тибет, Цинхай, Шанси және Тарим алқабы сияқты алуан түрлі аймақтардағы халықтарға қатысты қолданылады. Археолог София Катрин Псаррасқа сәйкес, Кіші Юэчжидің бір бөлігі Хуанчжун қаласындағы Цян тайпаларының арасында қоныстанды. Юэчжи және Цян, Хуанчжунның адал варварларының көмекші құрамында болған, олар Хань әулетіне қарсы бүлік көтерген (184–221 жж.). Кіші Юэчжинің элементтері Шаньси провинциясының Юше округінен шыққан Цзе халқының құрамына кірген деп есептеледі. Басқа теориялар Цзе тайпаларын Сионну, Канджу немесе Таримдегі Тохар тілдес халықтармен байланыстырады. Ши Ле (Кейінгі Чжао императоры Мин) басшылығымен Цзе халқы Кейінгі Чжао династиясын құрды (319–351 жж.). Кейіннен Цзе халқы Ран Вэй–Кейінгі Чжао соғысы кезінде қысқа ғұмырлы Ран Вэй әулетінің Ран Мині тарапынан қырғынға ұшырады. Тибетте Гар немесе мГар – теміршілермен байланысты тайпалық атау, б.з.д. 162 жылы Цян тайпаларында қайта қоныстанған Кіші Юэчжиден тараған болуы мүмкін. 10 ғасырда Тарим алқабына сапар шеккен қытай монахы Гао Джухуэй Чжуньюньді (仲雲; Wade–Giles Tchong yun) Кіші Юэчжи ұрпақтары деп сипаттады. Бұл Шығыс Таримдегі Лоп-Нурдың оңтүстігінде орналасқан Кумуда (сонымен қатар, Цимуда немесе Кунуда) қаласы болды. Юэчжи мен басқа Орталық Азия халықтары арасындағы байланыс әлі де нақты емес. Атаулардың ұқсастығына сүйене отырып, түрлі ғалымдар оларды бірнеше топтармен байланыстырды, бірақ ешбір сәйкестендіру кеңінен қабылданбады. Мэллори мен Мейр Юэчжи мен Вусунның көшпелі халықтардың қатарында болғанын, олардың кейбіреулері Иран тілдерінде сөйлегенін және б.з.д. 2 мың жылдықта Орталық Азия даласынан Солтүстік Сіньцзянға көшіп келгенін айтады. Эдвин Пуллейбланк, Йозеф Маркуарт және Ласло Тордей сияқты ғалымдар Птолемейдің "География" еңбегінде (б.з. 150 ж.) айтылған Орталық Азия халқының Ятиои деген аты Юэчжинің өзгеше атауы болуы мүмкін деп болжайды. В. Б. Хеннинг ұсынған теорияға ғылыми қолдау шектеулі, ол Юэчжинің Гутилерден (немесе Гутиандардан) және Загрос тауларында (қазіргі Иран мен Ирак) б.з.д. 3 мың жылдығының ортасында өмір сүрген, бірақ аз танымал Тукри тайпасынан шыққан деп санайды. Хеннинг бұл атаулар мен *ŋʷjat kje және Tukhāra арасындағы фонетикалық ұқсастықтарды атап өтті, сонымен қатар Гутилердің Хань әулетінің тарихнамасында Юэчжинің пайда болуына дейін Загростан Гансуға көшіп кетуі мүмкін екенін көрсетті. Алайда, Хеннинг ұсынған жалғыз материалдық дәлел, атап айтқанда ұқсас керамикалық бұйымдар, әдетте нақты дәлел ретінде қарастырылмайды. Аорси, Асий, Геттер, Готтар, Гуши, Жат, Массагеттер және басқа да топтар да аз қолдау тапты.

Xiao Yuezhi refers to the less militarized Yuezhi who settled in northern China (following the migration of the Greater Yuezhi). The term is used of peoples in locations as diverse as Tibet, Qinghai, Shanxi and the Tarim Basin. Some of the Lesser Yuezhi settled among the Qiang people of Huangzhong, Qinghai, according to archaeologist Sophia Katrin Psarras. Yuezhi and Qiang were said to be among members of the Auxiliary of Loyal Barbarians From Huangzhong that mutinied against the Han dynasty, in the Liangzhou Rebellion (184–221 CE). Elements of the Lesser Yuezhi are said to have been part of the Jie people, who originated from Yushe County in Shanxi. Other theories link the Jie more strongly to the Xiongnu, Kangju, or the Tocharian speaking peoples of the Tarim. Led by Shi Le (Emperor Ming of Later Zhao), the Jie people established the Later Zhao dynasty (319–351). The Jie populations were later massacred by Ran Min of the short lived Ran Wei dynasty during the Ran Wei–Later Zhao war. In Tibet, the Gar or mGar – a clan name associated with blacksmiths may have been descended from the Lesser Yuezhi who resettled in Qiang in 162 BC. A Chinese monk named Gao Juhui, who traveled to the Tarim Basin in the 10th century, described the Zhongyun (仲雲; Wade–Giles Tchong yun) as descendants of the Lesser Yuezhi. This was the city state of Cumuḍa (also Cimuda or Cunuda), south of Lop Nur in the eastern Tarim. The relationship between the Yuezhi and other Central Asian peoples is unclear. Based on claimed similarities of names, different scholars have linked them to several groups, but none of these identifications is widely accepted. Mallory and Mair suggest that the Yuezhi and Wusun were among the nomadic peoples, at least some of whom spoke Iranian languages, who moved into northern Xinjiang from the Central Asian steppe in the 2nd millennium BC. Scholars such as Edwin Pulleyblank, Josef Markwart, and László Torday, suggest that the name Iatioi—a Central Asian people mentioned by Ptolemy in Geography (AD 150)—may also be an attempt to render Yuezhi. There has been only limited scholarly support for a theory developed by W. B. Henning, who proposed that the Yuezhi were descended from the Guti (or Gutians) and an associated, but little known tribe known as the Tukri, who were native to the Zagros Mountains (modern Iran and Iraq), during the mid 3rd millennium BC. In addition to phonological similarities between these names and *ŋʷjat kje and Tukhāra, Henning pointed out that the Guti could have migrated from the Zagros to Gansu, by the time that the Yuezhi entered the historical record in China, during the 1st millennium BC. However, the only material evidence presented by Henning, namely similar ceramic ware, is generally considered to be far from conclusive. Aorsi, Asii, Getae, Goths, Gushi, Jat, Massagetae, and other groups have also gathered little support.

Юэцзи-Тохариан гипотезасы

6-8 ғасырларға жататын және екі бұрын-соңды белгісіз үнді-еуропа тілдерінде жазылған қолжазбалар Тарим алқабының солтүстігінде табылғанда, 20 ғасырдың басындағы тіл білімі маманы Фридрих В. К. Мюллер оларды үнді буддалық санскрит мәтіндерін аудару үшін қолданылған және көне түрік (ұйғыр) қолжазбасының көзі ретінде айтылған, құпиялы "twγry ("Toγari") тілімен" теңестірді. Мюллер "Тоғари" (Тоғар/Тоқар) атауын Тохаристанның Тохарой халқына (өзі Юэчжимен байланысты) ерте грек тарихтарында сипатталғандармен байланыстыруды ұсынды. Көптеген тарихшылар Тарим тохариялықтарының Бактрия тохариялықтарымен бір екенін жоққа шығарды, себебі олар Бактрия тілінен басқа тілде сөйлегендері белгілі емес, ал Бактрия тілі шығыс иран тілдерінен мүлдем өзгеше. Басқа ғалымдар Юэчжи/Кушандар бұрын Тохария тілінде сөйлеген болуы мүмкін, ал Бактрияға келгеннен кейін Бактрия тіліне ауысқан, бұл жергілікті тілді қабылдаған басқыншы немесе отарлаушы элитаның мысалы (гректер, түріктер немесе арабтар үшін де осыған ұқсас жағдайлар кездеседі). Дегенмен, тохария тілінде бактрия тілінен алынған сөздер болғанымен, бактрия тілінде тохария тілінің іздері табылмады.

Пайдаланылған әдебиеттер

Дорн'ич, Крис М. (2008). Ниуси Вуси Аси (ои) Риши (ка) Арси Арши Ружи және олардың Куэйшуан Кушан әулеті тарихы туралы қытай деректері. Шиджи 110/Ханшу 94А: Сионну: Қытай түпнұсқа мәтінінің және бірнеше батыс аудармаларының шолуы. Берлин. Оқуға немесе жүктеуге:

Хилл, Джон Е. (2003). Ю Хуанның (魚豢) Велюе (魏略) еңбегінен Батыс халықтары: 239-265 жылдары аралығында жазылған үшінші ғасырдың қытай есебі. Ағылшын тілінен аудармасының жобасы.

Рикетт, В. А. (1998). Гуанцзи: Ерте Қытайдағы саяси, экономикалық және философиялық очерктер, 2-том. Принстон: Принстон университетінің баспасы (pbk.). Сима Цянның Шиджисінен аударылған.

Яп, Джозеф П. (2009). Сионнумен соғыстар, Зицзи Тонгцзянның 2- және 4-тарауларынан аударма. Авторхаус.