Қытай Түркістаны: Тарихи аймақ, Қытайдың Шыңжаң провинциясы, Тарбағатай алқабы, түркі халықтары (ұйғырлар, өзбектер) тарихы. Қытай билеуі мен Еуропалық зерттеулер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орталық Азиядағы тарихи аймақ
Historical region in Central Asia
Қытай Түркістаны, сондай-ақ Қытай Түркістаны деп те аталады, – бұл географиялық термин немесе Тарим алқабы аймағына сәйкес келетін тарихи аймақ, Оңтүстік Шыңжаңда (Тянь-Шань тауларының оңтүстігінде) немесе Шыңжаңның барлық аумағында Қытайдың Цин әулетінің билігінде болған жер. Бұл Цин әулеті билеген Ішкі Азия аймақтарын қамтыған Қытай Тартарының бір бөлігі саналады. Еуропалықтар бұл терминді, әсіресе Цин әулеті тұсында, Түркістанның қытайлар мен орыстар бақылауындағы территорияларға бөлінуін көрсету үшін жиі қолданды, орыстар батыста Ресей Түркістанын бақылап тұрды.
Chinese Turkestan, also spelled Chinese Turkistan, is a geographical term or historical region corresponding to the region of the Tarim Basin in Southern Xinjiang (south of the Tian Shan mountain range) or Xinjiang as a whole which was under the rule of the Qing dynasty of China. It is considered a part of the Chinese Tartary that covered the Inner Asian regions ruled by the Qing dynasty. The Europeans commonly used this term especially during the period of the Qing dynasty to denote the division of Turkestan into territories controlled by the Chinese and the Russians, with the latter controlling Russian Turkestan in the west.
Этимология
Шығыс Орталық Азия тарихи түрде Қытайдың Хан және Тан әулеттерінің билігінде болған Батыс аймақтары деп аталып келді. Тарих барысында түркі халықтары – өзбектер мен ұйғырлар парсы тілді тәжіктерді жаулап алып, Орталық Азияда бірнеше шағын княздықтар құрды және оларға Түркістан (немесе Түркістан) деген ат берді. Олар аймақты биледі (кейіннен моңғолдардың, оның ішінде Шағатай хандығы мен Джунгар хандығының бақылауына өтті), 1750 жылдардағы Джунгар-Цин соғыстарының соңғы кезеңінде қытайлық Цин әулетіне бағынғанға дейін. Содан бері бұл аймақ Еуропада Қытай Түркістаны (немесе Қытай Түркістаны) деп аталды, бұл атау Ресей империясының бақылауындағы Ресей Түркістаны және Ауғанстанның солтүстігіндегі Ауғанстан Түркістаны сияқты болды.
Eastern Central Asia was historically referred to as the Western Regions under the control of the Han dynasty and Tang dynasty of China. Over the course of the history the Turkic people Uzbeks and Uyghurs conquered the Persian speaking Tajiks and established several small principalities in Central Asia, giving their name Turkestan (or Turkistan). They then ruled over the region (later fell under the overlordship of the Mongols including the Chagatai Khanate and the Dzungar Khanate) until they were subjugated by the Chinese Qing dynasty during the final phase of the Dzungar–Qing Wars in the 1750s. Thence the European name of Chinese Turkestan (or Chinese Turkistan), similar to the name Russian Turkestan which was controlled by the Russian Empire and Afghan Turkestan in northern Afghanistan.
Қолданылуы
"Қытай Түркістаны" немесе "Қытай Түркістаны" термині Цинь әулеті кезінде еуропалықтар тарапынан кеңінен қолданылды. Бұл термин осы аймақты атау үшін пайдаланылды (Цинь Қытайы билеген Қытай Тартарының бір бөлігі ретінде), ал қытайлар бұл аймақты көбінесе Тянь-Шань тауларының оңтүстігіндегі Синьцзян аймағын білдіретін Тянь-Шань Нань-Лу (қытайша: 天山南路) деп атады. "Қытай Түркістаны" (немесе "Қытай Түркістаны") термині кейбір дереккөздерде Синьцзянның барлық аумағын білдіре алады, сондай-ақ Цинь шенеуніктері оны ағылшын тіліндегі жазбаларында қолданған. Бұл термин 20-шы ғасырда Цинь әулеті құлағаннан кейін әлемдік деңгейде бірте-бірте маңыздылығын жоғалтты, бірақ Қытай Республикасы мен Қытай Халық Республикасы аймақты басқарған кезеңдерде түрлі басылымдарда қолданыла берді. 20-шы ғасырда ұйғыр сепаратистері мен олардың қолдаушылары Шығыс Түркістанды бүкіл Синьцзян (Джунгария және Оңтүстік Синьцзян) немесе қазіргі Синьцзян Ұйғыр автономиялық аймағындағы болашақ тәуелсіз мемлекет ретінде атады, ал басқалары әдетте Қытайдың автономиялық аймағын атау үшін "Синьцзян" терминін қолданады. Осының салдарынан "Қытай Түркістаны" (немесе "Қытай Түркістаны") термині қазіргі кезде кеңінен басқа терминдермен алмастырылды, бірақ белгілі бір дәрежеде маңыздылығын сақтап тұр.
The term “Chinese Turkestan” or “Chinese Turkistan” was commonly used by Europeans during the period of the Qing dynasty to specifically refer to the region (as a part of Chinese Tartary that was ruled by Qing China), while the Chinese often called this region Tian Shan Nan Lu (Chinese: 天山南路), meaning the area in Xinjiang south of the Tian Shan Mountains. The term "Chinese Turkestan" (or "Chinese Turkistan") can also refer to Xinjiang as a whole in some sources, and the term was also sometimes used by Qing officials in English language writings. It gradually lost popularity in the 20th century worldwide after the fall of the Qing dynasty, although it was still being used in various publications during the eras when the Republic of China and the People's Republic of China ruled the region. During the 20th century, Uyghur separatists and their supporters used East Turkestan as an appellation for the whole of Xinjiang (Dzungaria and Southern Xinjiang) or for a future independent state in present day Xinjiang Uyghur Autonomous Region, whereas others typically use the name "Xinjiang" to refer to the autonomous region of China. As a result, the term "Chinese Turkestan" (or "Chinese Turkistan") has largely been replaced by other terms nowadays, although it retains a certain degree of relevance.