Кіріспе
Қытай және Жапон дәстүрлі шамдары – тас, ағаш немесе металдан жасалған Шығыс Азияның дәстүрлі шамдарының бір түрі. Қытайда пайда болған тас шамдар Жапония, Корея және Вьетнамға тарады, бірақ олар ең көп Қытайда – будда ғибадатханаларында және дәстүрлі қытай бақтарында, сондай-ақ Жапонияда кездеседі. Оларды шинто ғибадатханаларында және жеке үйлерде қолдану Хэйан дәуірінде (794–1185 жж.) басталды. Азучи Момояма дәуірінде (1568–1600) шай шеберлері тас шамдарды танымал етіп, оларды бақтарды безендіру үшін пайдаланды. Ең төменгі бөлігі, жерге тиетіні – чи, жерді білдіреді; келесі бөлігі суи, яғни суды білдіреді; ка немесе от – шамның жарығын немесе жалынын қоршап тұрған бөлік арқылы бейнеленеді, ал фу (ауа) және ку (бос кеңістік немесе рух) – аспанға қарай бағытталған соңғы екі бөлікпен бейнеленеді. Бұл сегменттер адамның өлімінен кейін оның денесі бастапқы, элементтік нысанына оралады деген идеяны көрсетеді.
are a type of traditional East Asian lantern made of stone, wood, or metal. Originating in China, stone lanterns spread to Japan, Korea and Vietnam, though they are most commonly found in both China – extant in Buddhist temples and traditional Chinese gardens – and Japan. Their use in Shinto shrines and also private homes started during the Heian period (794–1185). During the Azuchi Momoyama period (1568–1600), stone lanterns were popularized by tea masters, who used them as garden ornaments. The bottom most piece, touching the ground, represents chi, the earth; the next section represents sui, or water; ka or fire, is represented by the section encasing the lantern's light or flame, while fū (air) and kū (void or spirit) are represented by the last two sections, top most and pointing towards the sky. The segments express the idea that after death a person's physical body will go back to their original, elemental form.
Аспалы фонарлар
Сондай-ақ (掻灯) деп аталатын tsuri dōrō аспалы шамдары кішкентай, төрт немесе алты қырлы және металдан жасалған. Кофуку-дзи храмының мұражайында 816 жылы жасалған, сонымен қатар Ұлттық қазына саналатын шам бар.
Тас шамдар
Дай-доро (платформалы шам) көбінесе тастан жасалады; осы жағдайда олар тас шамдар деп аталады. Тас шамдарды өндірудің негізгі тарихи орталықтарының бірі – Оказаки қаласы, Айчи префектурасы. 1979 жылы ондағы дәстүрлі тас қалау өнері үкімет тарапынан жапон қолөнері ретінде тіркелді.
One of the main historic centres of production of stone lanterns is Okazaki, Aichi. The traditional stonemasonry there was registered by the government as a Japanese craft in 1979.
Түрлері
Тас шамдарды бес негізгі топқа бөлуге болады, әрқайсысының көптеген түрлері кездеседі.
Жылжымалы фонарлар
(Оқшау шамдар), немесе жылжымалы шамдар, олардың аты жерге қойылып, ешқандай түрде бекітілмейтіндіктен шыққан. Бұл типті, әдетте, ілгіш шамдардан тудырған болар, олармен көбінесе тым ұқсас, жерге қойылған күйінде қалған. Олар үй кіреберістерінде және жолдар бойында кеңінен қолданылады. Жылжымалы шамдардың бір мысалы – төмен шатыры бар кішкентай тас қорап. Оның аты "үш нұр шам" деп аталады, себебі оның терезелері алдыңғы және артқы жағынан күн мен айға, ал бүйірлерінен жұлдызға ұқсайды. Мұндай шамдар көбінесе су жанына қойылады. Оны Кацура вилласының бағында кездестіруге болады.
Аяқты фонарьлар
(雪見燈籠), немесе аяқты фонарьлар, тіреуіш емес, бірден алтыға дейін иілген аяқтарға негізделген, ал үстінде кең шатыры мен төмен орналасқан немесе жоқ безендіруі бар. Олар салыстырмалы түрде төмен орналасқандықтан, тек бақтарда қолданылады. Дәстүрлі орналасуы су жағасында болады, ал үш аяқты фонарьдың екі аяғы суда, ал біреуі құрлықта тұрады. Шатыры дөңгелек болуы мүмкін, немесе үштен сегіз жаққа дейін ие болуы мүмкін, ал оттық әдетте алтыбұрышты болады. Аяқты фонарьлар, шамамен, Момояма дәуірінде дамыған, бірақ Киотодағы Кацура вилласында табылған ең көне мысалдар тек Эдо дәуірінің басына жатады.