Қоғамдық саясатта гендерлік теңдікті ескеру тұжырымдамасы

Кіріспе

Ұсынылған мемлекеттік саясаттың ерлер мен әйелдерге тигізетін әсерін қарастыру практикасы. Гендерлік теңдікті қамтамасыз ету – жоспарланған саяси шаралардың, соның ішінде заңнама мен бағдарламалардың әртүрлі жыныстағы адамдарға қандай әсер ететінін бағалаудың мемлекеттік саясат тұжырымдамасы. Бұл тәсіл әртүрлі жыныстағы адамдар арасындағы әртүрлілікті күшейтетін көп түрлілік ұстанымын ұсынады. Гендерлік теңдікті қамтамасыз ету тұжырымдамасы алғаш рет 1985 жылы өткен Үшінші әйелдер әлемдік конференциясында ұсынылып, кейіннен БҰҰ даму қауымдастығында қолдау тапты. Бұл идея 1995 жылы әйелдердің төртінші әлемдік конференциясында ресми түрде таныстырылды және конференция нәтижесінде қабылданған Пекин әрекеттер платформасында жарияланды.

Қақтығыстан кейінгі бейбітшілікті нығайту (PCPB)

Гендерлік теңгерімді енгізудің ең көп пайдасын тигізетін саясат және шешім қабылдау саласы – қақтығыстан кейінгі бейбітшілік құру (ҚКБҚ), сондай-ақ PCPB деп те аталады. Әртүрлі феминистік зерттеулер ерлер мен әйелдердің зорлық-зомбылыққа негізделген қақтығысты әртүрлі сезінетінін көрсеткен, сонымен қатар, ҚКБҚ-ға қатысты қолданыстағы саясат әйелдердің ерлер басымдығын көрсететін билік құрылымдарындағы әлсіз жағдайын шешуде жеткіліксіз, бұл жағдай ішкі және халықаралық қауымдастықтардың бейбітшілік құру күш-жігерімен одан әрі күшейеді. ҚКБҚ-да гендерлік теңгерімді енгізу қақтығыстан кейінгі жағдайларда әйелдерге пропорционалды түрде әсер ететін нақты мәселелерді гендерлік тұрғыдан қарастырудың маңыздылығын баса көрсетуі керек. Бұл саясаттың соғыс кезінде әйелдерге жасалған сексуалдық зорлық-зомбылықтың көптеген фактілерін мойындауын білдіреді, сондай-ақ қақтығыс кезінде әйелдерге (негізінен) қатысты басқа да мәселелерді де қамтуы тиіс. Қақтығыстан кейінгі бейбітшілік саясатында гендерлік теңгерімді енгізуге бағытталған күш-жігердің маңызды бағыты – халықаралық қауымдастықтың қақтығыстан кейінгі аймақта «қалыпты жағдайға» оралуға ұмтылу бейімділігін азайту. Феминистік зерттеулердің көп бөлігі көрсеткендей, «қалыпты» жағдайға оралу әйелдерге көп жеңілдік бермейді, себебі олар қақтығыс басталғанға дейін қолданылып келген патриархалды жүйелердің ауыртпалығына ұшырады. Хендрахан атап өткендей, ҚКБҚ-мен айналысатын халықаралық қауымдастық «өздерінің қоғамдарында әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың жоғары деңгейін қабылдайды». Саясаттың мақсаттары мен ішкі құрылымында гендерлік теңгерімді басымдыққа қою, қақтығыс басталғанға дейін болған жағдайдан гөрі жақсырақ өмір сүретін қоғамды құруға бағытталған болуы керек. Гендерлік теңгерімді енгізу ұйымның барлық бөлімдерінде нақты қадамдар, механизмдер және процестер арқылы институционалдық деңгейде бекітілуі керек. 2. Саясатты өзгерту механизмі мыналарды қамтиды: а) барлық саясат салаларында, деңгейлерде және ведомстволарда гендерлік мәселелер бойынша көлденең ынтымақтастықты қабылдау; және б) барлық саясаттарға гендерлік факторды енгізу және барлық саясаттарды гендерлік тұрғыдан бақылау және бағалау үшін тиісті саяси құралдар мен әдістерді пайдалану. 3. Саясат қабылдау процесіне қатысатын саясаткерлердің шеңбері кеңейтіліп, саясаткерлер мен мемлекеттік қызметкерлерден басқа, гендерлік сарапшылар мен азаматтық қоғам өкілдері де кіріктіріледі.

An area of policy and decision making that will particularly benefit from gender mainstreaming is post conflict peace building, also known as PCPB. Various feminist research has concluded that men and women experience violent conflict differently and moreover, the current policies surrounding PCPB are insufficient in addressing the disadvantaged position of women in male dominated power structures that are further reinforced by peace building efforts, both from the domestic and international communities. Gender mainstreaming in PCPB would emphasize the importance of gendered considerations of particular issues that disproportionally affect women in post conflict settings. This would mean that policy reflected an acknowledgment of the many instances of wartime sexualized violence perpetrated on women, among other issues that (primarily) women face during conflict. A major focus of the effort towards gender mainstreaming in post conflict peace building policy is to lessen the international community's inclination towards building a return to 'normal' for the post conflict region. Much of feminist research has found that returning to 'normal' is of little comfort for women, who were burdened by the patriarchal systems that were in place before conflict broke out. As Handrahan notes, the international community involved in much of PCPB "tolerates high levels of violence against women in their own societies." Policy that prioritized gender in its applications and goals would seek to build a society where women are better off than they were before conflict broke out. Gender mainstreaming must be institutionalized through concrete steps, mechanisms, and processes in all parts of the organization.). 2. A shift in policy mechanism involves (a) the adoption of horizontal cooperation on gender issues across all policy areas, levels, and departments; and (b) the use of appropriate policy tools and techniques to integrate the gender variable in all policies and to monitor and evaluate all policies from a gender perspective. 3. The range of policy actors participating in the policy making process is broadened to include, apart from policy makers and civil servants, gender experts and civil society."

Гендерлік бюджеттегілік

Гендерлік бюджеттеме – бюджеттерді дайындауға немесе саясаттар мен бюджеттерді гендерлік тұрғыдан талдауға бағытталған іс-шаралар мен бастамаларды қамтиды. Оны гендерге сезімтал бюджеттеу немесе гендерге жауапты бюджеттеу деп те атауға болады. Гендерлік бюджеттеме әйелдер үшін жеке бюджеттер құруға немесе әйелдер бағдарламаларына қаржыны ғана арттыруға бағытталмайды. Оның мақсаты – бюджеттік гендерлік теңсіздік мәселелерін шешу, мысалы, гендерлік иерархиялар бюджетке қалай әсер етеді және гендерлік негіздегі еңбекақысыз немесе аз төленетін жұмыс.

Мысалдар

Жаки Трю айтқандай, "майнстриминг – гендерлік теңдікке қол жеткізу және осы арқылы тұрақты экономикалық дамуға қол жеткізу үшін жаһандық стратегия ретінде 1995 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының барлық мүше мемлекеттері бекіткен Пекин әрекеттер платформасында қалыптасты. Қазіргі таңда гендерлік майнстримингті жүзеге асыру міндеті ұлттық мемлекеттер мен халықаралық ұйымдарға жүктелген. Осылайша, майнстриминг жекелеген үкіметтер мен аймақтық үстемдік органдар тарапынан кең қолдауға ие болды." Бұдан әрі осы қолдаулардың толық емес тізімі келтіріледі.

Никарагуа

1990 жылы Никарагуада өткен сайлауда Американың тұңғыш әйел президенті билікке келді. 1990 жылдың 25 сәуірінде Виолетта Чаморро еркек президентті жеңген алғашқы және жалғыз әйел болды. Бұл Никарагуадағы гендерлік қалыптасқан құрылымды өзгертуге және оны дамытуға көмектесті. 1993 жылы ескірген Сандинист әйелдер ұйымы, Никарагуаның әйелдерді зерттеу институты, қайта жандандырылып, Чаморро үкіметі оны Никарагуаның әйелдер институты (INIM) деп атады. Бұл Никарагуа әйелдерінің елдің экономикалық, әлеуметтік, мәдени және саяси дамуына қатысуын ынталандыру және гендерлік қалыптасқан құрылымдарды өзгертуді насихаттау мақсатында жасалды. Атап айтқанда, INIM барлық секторда гендерлік көрсеткіштер жүйесін енгізуді және мемлекеттік органдардың барлық бағдарламаларында тең мүмкіндіктерді қамтамасыз етуді көздейді. 1994 жылы INIM 62 әйелдер тобымен бірлесіп, олардың бастамаларын жұмылдыру және іс-қимыл жоспарын жасау үшін талқылаулар өткізді. Талқылаулар нәтижесінде патриархат, сексизм және гендерлік стереотиптерді анықтаған жоспар құрылды, ол білім беру, жұмыспен қамту және зорлық-зомбылық салаларындағы теңсіздікті азайтуға бағытталған. Әйелдер құқықтарын ілгерілету және дамыту қоры (ӘҚІДҚ) гендерлік теңдікті дамыту және гендерлік теңдік бойынша зерттеулер жүргізді, оқыту және білім беру үшін гендерлік ресурстар жинақтарын жасады, әйелдер топтары мен кәсіпкерлердің арасында байланыс желісін құрды, БҰҰ, АТЭЫК гендерлік мәселелерге қатысты халықаралық алмасуға қатысты.

Вена, Австрия

2006 жылдың соңында Австрияның астанасы Вена қалалық кеңесі қоғамдық нысандар мен аумақтарда гендерлік теңдікті қамтамасыз ету шараларын енгізуді тапсырды. Пиктограммалар мен ақпараттық кестелерде баласын қолына ұстаған ер адамның суреті бейнеленген, бұл метродағы жолаушыларды балалы ата-аналарға орын беруге шақырады. Төтенше жағдайларда эвакуация жолдары ұзын шашты, жоғары табанды бут киген әйелдің жүгіріп бара жатқан суреті бар төртбұрышты үстелмен белгіленген. Бір пилоттық балабақшада ұлдарға арналған ойыншық көліктер мен LEGO немесе қыздарға арналған қуыршақтар мен жасанды отшатырлар сияқты бөлек "ойнау бұрыштарының" орнына икемді, ашық ойын алаңы пайдаланылуда. Кейбір пилоттық балабақшаларда дәстүрлі ертегілер жаңаша жазылды және белсенді әйелдер туралы әндер жинағы құрастырылды. Инфрақұрылымдық өзгерістерге қалалық саябақтардағы "жынысқа бөлінбеген" ойын алаңдары кірді, олар ұлдар мен қыздардың араласуына мүмкіндік береді, сондай-ақ саябақтар мен тротуарларды түнгі уақытта жүгірушілер үшін қауіпсіз ету мақсатында көше шамдары қайта жобаланды.

БҰҰ-ның бейбітшілік сақтау операциялары

Біріккен Ұлттар Ұйымы 1990-шы жылдардың ортасында гендерлік теңдікке қол жеткізу құралы ретінде гендерлік бағытты интеграциялаудың маңыздылығын мойындады, бұл туралы Пекин әрекеттер платформасында және Экономикалық және әлеуметтік кеңеске Бас хатшының баяндамасында көрсетілген. 2000 жылдың қазан айында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 1325 қаулысын қабылдады, ол қақтығыстарды алдын алу, басқару және шешуде әйелдердің қатысуын арттыруға шақырды. Бейбітшілік сақтау саласы ерекше маңызға ие болды, және Қауіпсіздік Кеңесі "бейбітшілік сақтау операцияларына гендерлік перспективаны енгізудің шұғыл қажеттілігін" мойындады. Кеңес "Бас хатшыдан, қажет болған жағдайларда, Қауіпсіздік Кеңесіне баяндама жасағанда, бейбітшілік миссиялары және әйелдер мен қыздарға қатысты барлық басқа мәселелерде гендерлік теңгерімді енгізудегі прогресті қосуды" сұрады. Осының нәтижесінде бейбітшілік сақтау қызметінде әйелдердің саны артты. 2012 жылы бейбітшілік сақтау операциялары мен арнайы саяси миссияларда халықаралық персоналдың 29 пайызы және ұлттық персоналдың 17 пайызы әйелдерді құрады. Егер бұл көрсеткіштерді БҰҰ штаб-пәтеріндегі әйелдердің 48 пайыздық үлесімен салыстырсақ, Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілік операцияларына әйелдердің қатысуы әлі де қиындықтарға тап болып отыр.

Еуропалық Одақ

Еуропалық Одақтың теңдік саясаты үш тіректе негізделген: 1) кемсітушілікке қарсы күрес, 2) оң ықпал ету саясаты және 3) гендерлік теңдікті қамтамасыз ету. 1990 жылдары Еуропалық Одақ гендерлік теңдікті қамтамасыз етуді өз күнтәртібіне ресми түрде енгізді, «бұл қағиданы келісім-шарттардың баптарында, іс-қимыл бағдарламаларында және хабарламаларда бекітіп, сондай-ақ саясатты қалыптастыруда гендерлік перспективаны енгізуді ілгерілету үшін институционалдық органдар мен механизмдер құрды». Нақтырақ айтқанда, гендерлік теңдікті қамтамасыз ету 1991 жылы Еуропалық қауымдастықта Тең мүмкіндіктер жөніндегі үшінші іс-қимыл бағдарламасының бір бөлігі ретінде енгізілді. Қазіргі уақытта еуропалық құқықта гендерлік теңдікті қамтамасыз етудің құқықтық негізі – Еуропалық Одақтың жұмыс істеуі туралы шарттың (ЕОЖШ) 8-бабы. Осы бапта былай делінген: «Одақ барлық қызметтерінде ерлер мен әйелдер арасындағы теңсіздікті жоюға және теңдікті ілгерілетуге ұмтылады». Бұдан кейін Еуропалық Одақтағы гендерлік басқаруды ілгерілетуге бағытталған қазіргі гендерлік бастамалардың толық емес шолуы келеді. Мысалы, 1997 жылдан бері гендерлік теңдікті қамтамасыз ету Еуропалық жұмыспен қамту стратегиясының бір бөлігі болып табылады, бұл стратегияны Еуропалық кеңес ұсынды. Еуропалық жұмыспен қамту стратегиясы үкіметтерді жұмыспен қамту саясатын қабылдағанда гендерлік теңдікті қамтамасыз ету тұжырымдамасына сәйкес келетін тәсілді қабылдауға шақырады. Кейбір нақты мысалдар: гендерлік теңдікті қамтамасыз етуді талап ететін жаңа заңдар (мысалы, Францияда әлеуметтік серіктестер ұжымдық келісімдер арқылы гендерлік теңдікті ілгерілетуге міндетті); жеке министрліктерде немесе мемлекеттік қызмет салаларында гендерлік теңдікті қамтамасыз ету немесе бағалау (мысалы, Финляндия мен Швецияда); және барлық жаңа заңнаманың гендерлік әсерін бағалау. Манчестер менеджмент мектебінің салыстырмалы жұмыспен қамту жүйесінің профессоры Джилл Руберидің айтуынша, «осы уақытқа дейінгі тәжірибе әртүрлі болды: әйелдердің жұмыспен қамтылуын арттыру Еуропаның жоғары жұмыспен қамту деңгейіне жету мақсатына қол жеткізу үшін маңызды деген пікір кеңінен қабылданғанымен, әйелдерге қол жетімді жұмыстың сапасын жақсартуға деген міндеттеме әлдеқайда әлсіз және тұрақсыз». Осыған байланысты, 1990 жылы құрылған Еуропалық әйелдер лоббисін (ЕАЛ) ЕО деңгейіндегі маңызды әйелдер ұйымы деп атауға болады. Еуропаның 30 елінен 2500-ге жуық ҮЕҰ EWL құрамына кіреді. Тағы бір маңызды ұйым – «Дамудағы әйелдер» (WIDE) желісі. 1985 жылы құрылған бұл желіге ҮЕҰ, әйелдер ұйымдары, гендерлік сарапшылар және даму саласында белсенділер кіреді. «Дамудағы әйелдер» Еуропаның экономикалық және даму саясаты мен тәжірибесін бақылайды.

The equality policy of the European Union consists of three pillars: (1) anti discrimination, (2) affirmative action policies, and (3) gender mainstreaming. In the 1990s the European Union officially put gender mainstreaming on their agenda, "fixing the principle in treaty articles, action programs and communications, and setting up institutional bodies and mechanisms to promote the incorporation of a gender perspective into policymaking." More specifically, gender mainstreaming was introduced in 1991 in the European Community as an element of the Third Action Programme on Equal Opportunities. Currently, the legal basis for gender mainstreaming in European law is Article 8 of the Treaty on the Functioning of the European Union (TFEU). This article states the following: "In all its activities, the Union shall aim to eliminate inequalities, and to promote equality, between men and women". What follows is a non exhaustive overview of current gender governance initiatives in the European Union that encourages gender mainstreaming. For instance, since 1997 gender mainstreaming has been part of the European Employment Strategy, a concept launched by the European Council. The European Employment Strategy requires governments to adopt an approach that complies with the concept of gender mainstreaming, while deciding on employment policies. Some concrete examples: new equal opportunities acts requiring mainstreaming (e. g., in France social partners are required to promote gender equality through collective bargaining); mainstreaming or gender assessment in individual ministries or areas of public services (e. g., in Finland and Sweden); and gender assessment of all new pieces of legislation. According to Jill Rubery, a Professor of comparative employment system at Manchester School of Management, so far "the experience has been mixed: though the argument that increasing women's employment is critical to the achievement of Europe's aspirations for a higher employment rate has been widely accepted, there is a much weaker and more fragile commitment to improving the quality of work available to women." As such we can cite the European Women's Lobby (EWL) as an important women's organization at EU level that was created in 1990. About 2,500 NGOs of 30 European countries are part of the EWL. Another important organization is Women in Development Europe (WIDE). This network, created in 1985, consists of NGOs, women's organizations, gender experts, and activists active in development. Women in Development Europe monitors European economic and developmental policies and practices

Кейбіреулер гендерлік теңдікті қамтамасыз ету шешім қабылдауға әйелдердің қатысуын арттырмады дейді. Чарльзворттың айтуынша, «ең оңай өлшенетін салада, яғни Біріккен Ұлттар Ұйымының кәсіби және басқарушылық лауазымдардағы әйелдерді жұмыспен қамтуындағы прогресс өте баяу болды. 2004 жылы әйелдер осы лауазымдардың 37,4 пайызын иеленді. 50 пайыздық мақсатқа жетуге қарай жылдық өсім 0,4 пайызды құрайды деп болжануда. Бұл баяу өсуге қоса, жынысқа байланысты айқын иерархия бар. 2004 жылдың 30 маусымында әйелдер ең төменгі кәсіби деңгейдегі, яғни P1 лауазымдарының 83,3 пайызын, ал ең жоғары деңгейдегі, яғни Бас хатшының орынбасары лауазымының 16,7 пайызын иеленді». Гендерлік теңдікті қамтамасыз ету белгілі бір мекемедегі әйелдердің санын арттырумен ғана аяқталмайды. Бұл – әлеуметтік сананы өзгерту, саясаттың әйелдер мен ерлерге әсерін саясатты жүзеге асыру алдында мұқият талдау. Феминистер үшін негізгі институттармен қарым-қатынас жасау қажет болса да, гендерлік теңдікті қамтамасыз ету институттардың енгізілген еркектік сипатын жоюға қабілеттілігі саясаттың ерекшеліктеріне, институттың саяси сипатына және институттың азаматтық қоғаммен және әйелдер құқықтары қозғалысының басқа мүшелерімен кеңесу тереңдігіне байланысты өзгереді. Гендерлік теңдікті қамтамасыз етудің қаупі – шағын табыстар үшін үлкен келісімдер жасалуы мүмкін және феминист және әлеуметтану профессоры Гейл Дайнз бұл жағдайды «төменнен ағатын феминизм» деп атайды, яғни «элиталық жұмыс орындарында әйелдердің санын арттыруға жұмыс істеу, кең экономикалық және әлеуметтік өзгерістер стратегиясы болмаса, бұл «төменнен ағатын феминизм» түрі болып табылады».

Жеткізудің нашарлығы

Чарльзуорт атап көрсетеді: "Бағытталған әдіс сөздігін қолдануға көндіру оңай болғанымен, оны бақылау және одан кейінгі іс-шаралар туралы деректер аз. Гендерлік теңдікті енгізуді қабылдаған барлық ұйымдар үшін үнемі туындайтын мәселе – міндеттемелерді нақты іс-қимылға айналдыру". Гендерлік теңдікті енгізу, шын мәнінде әйелдер қозғалысына қызығушылық танытпайтын биліктегі адамдарға әйелдер құқықтары туралы тілді пайдалануға мүмкіндік береді, бұл билік саясатының көрінісі және үкіметтердің әрекеттерін заңдыландыруға қолданылатын құралға айналады. Осылайша, гендерлік теңдікті енгізу гендерлік теңдікті ілгерілетуден гөрі үкіметтерге кеңес беруге бағытталған болады.

Басқа сын-пікірлер

Айырмашылықтар көмескіленген кезде, феминизмнің бағытталған ағымына енуі мүмкін, батыстық немесе орта таптың феминизмінің түрі болуы мүмкін. Халықаралық ұйымдардағы бағытталған шешімдерді элиталар қабылдаса, жергілікті әйелдер ұйымдарының үнін басып тастауы мүмкін. Гендерлік теңдікті қамтамасыз ету саясаты әйелдер қозғалысының (яғни, әйелдер құқығын қорғайтын азаматтық қоғамдық ұйымдардың) бөлімдерімен кеңеспестен жасалса, онда оларға нақты жағдайды білуге қажетті тәжірибе жетіспейді. Әйелдер қозғалысының бөліктерімен кеңеспестен қабылданатын гендерлік теңсіздікке қатысты саяси шешімдер гендерлік теңсіздікті жоюға деген нақты саяси ниетті көрсетпейді. Егер институттар әйелдер құқығын қорғайтын қозғалысқа жүгінсе, бұл ашықтық, кіріктіру, есеп беруді көрсетеді және іске асыру процесі мұқият бақыланатын болады. Мысалы, Мыңжылдық Даму Мақсаттары (МДМ), дамуға гендерлік теңдікті енгізуге жасалған әрекет ретінде, әйелдер ұйымдарымен минималды кеңеспен құрылды. МДМ мақсаттары туралы көп теориялық пікірталас болды, бірақ оларды қалай іске асыруға болатыны туралы талдаулар аз болды. True гендерлік теңдікті енгізудің әйелдерді экономикалық субъектілер ретінде пайдаланудың сылтауына айналу бейілін көрсетті. Әйелдер экономикалық өсімді ілгерілету тұрғысынан қарастырылады, ал әйелдер мен еркектердің қоғамда тең билікке ие болуының негізгі қағидасы екінші орында қалады.