Кіріспе

Австралияның бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлімшелері – Австралиядағы екінші деңгейдегі үкімет.

Австралияның штаттары мен аумақтары – Австралияның екінші деңгейдегі үкіметін құрайды. Штаттар – өзін-өзі басқаратын, ішінара егеменді саяси құрылымдар болып табылады, олар федералды үкіметке кейбір егемендік құқықтарын берген. Олардың өз конституциялары, заң шығару органдары, атқарушы билігі, сот жүйесі және мемлекеттік саясатты және бағдарламаларды іске асыратын құқық қорғау органдары бар. Аумақтар практика жүзінде штаттар сияқты автономиялы болып, жергілікті саясат пен бағдарламаларды басқара алады, бірақ заңды жағынан федералды үкіметке бағынады. Австралияда алты федеративтік штат бар: Жаңа Оңтүстік Уэльс (Лорд-Хоу аралын қоса алғанда), Квинсленд, Оңтүстік Австралия, Тасмания (Маккуори аралын қоса алғанда), Виктория және Батыс Австралия. Австралияда он федералды аумақ бар, оның үшеуі ішкі аумақтар: Австралия астаналық аумағы, Джервис шығанағы аумағы және Солтүстік аумақ. Норфолк аралы 1979 жылдан 2015 жылға дейін өз заң шығару органына ие болды.

Мемлекеттер мен аумақтар

1901 жылы Федерация құрылған кезде қазіргі Солтүстік территория Оңтүстік Австралияның құрамында болды, қазіргі Австралия астанасы аумағы мен Джервис шығанағы аумағы Жаңа Оңтүстік Уэльстің құрамында болды, ал Коралл теңізі аралдары Квинслендтің бөлігі саналды. Ашмор және Картье аралдары 1934 жылы Австралияға қабыл алынып, 1942 жылы Вестминстер статутын қабылдауға дейін Солтүстік территорияға қосылды, ол 1939 жылдан бастап күшіне енгені есептелді; осылайша ол Австралияның бір бөлігіне айналды.

Мемлекеттер

Австралия штаттарыТуыПошталық кодISOАстанаХалық саны (2023 жылдың қыркүйегі)Аумағы (км²)Халық тығыздығы (/км²)Аустралия Парламентінің өкілдері саныГубернаторПремьер-министр (Партия)Мемлекеттік үкіметЖаңа Оңтүстік Уэльс NSW AU NSW Сидней8 394 714 800 150 10,24 47 Маргарет Бизли Крис Минс (Еңбекші партия)Жаңа Оңтүстік Уэльс Үкіметі Виктория VIC AU VIC Мельбурн6 865 358 227 416 28,47 38 Маргарет Гарднер Джасинта Аллан (Еңбекші партия)Виктория Үкіметі Квинсленд QLD AU QLD Брисбен5 495 524 1 729 742 2,93 30 Жаннетт Янг Стивен Майлз (Еңбекші партия)Квинсленд Үкіметі Батыс Австралия WA AU WA Перт2 905 922 2 527 013 1,08 16 Крис Доусон Роджер Кук (Еңбекші партия)Батыс Австралия Үкіметі Оңтүстік Австралия SA AU SA Аделаида1 860 054 984 321 1,77 10 Фрэнсис Адамсон Питер Малинаускас (Еңбекші партия)Оңтүстік Австралия Үкіметі Тасмания TAS AU TAS Хобарт573 328 64 519 6,31 5 Барбара Бейкер Джереми Роклифф (Либералдық партия)Тасмания Үкіметі

Негізгі мәліметтер

Штаттар 1901 жылы Федерацияға дейін жеке британдық отарлар ретінде қалыптасты. Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясы 1788 жылы негіделді және бастапқыда Австралия материгінің көп бөлігін, сондай-ақ Лорд Хоу аралын, Жаңа Зеландияны, Норфолк аралын және Ван Димен жерін, қазіргі Жаңа Оңтүстік Уэльс штаты деп аталатын аймақтарды қамтыды. 19 ғасырда үлкен аумақтар біртіндеп бөлініп, Тасмания колониясы (1825 жылы Ван Димен жері деген жеке колония ретінде құрылған), Батыс Австралия колониясы (1829 жылы кішкентай Свон Ривер колониясы ретінде құрылған), Оңтүстік Австралия провинциясы (1836), Жаңа Зеландия колониясы (1840), Виктория колониясы (1851) және Квинсленд колониясы (1859) құрылды. Федерация құрылғаннан кейін, Жаңа Оңтүстік Уэльс, Виктория, Квинсленд, Оңтүстік Австралия, Батыс Австралия және Тасманияның алты колониясы жаңа Австралия Ұлттық Достастығының құрылтай штаттары болды. Штаттардың заң шығару өкілеттігі Австралия Конституциясының 107-бабымен қорғалады және федерализм принципіне сәйкес, Достастық заңнамасы Конституциямен рұқсат етілген штаттарға ғана қолданылады. Аумақтар, керісінше, конституциялық тұрғыдан тікелей Достастық үкіметіне бағынады; аумақтарға арналған заңдарды Австралия Парламенті бекітеді. Көптеген аумақтар тікелей Достастық үкіметінің басқаруында, ал екеуі (Солтүстік территория және Австралия астаналық аумағы) штаттарға қарағанда аз болса да, өзін-өзі басқарудың белгілі бір деңгейіне ие. Өзін-өзі басқаратын аумақтарда Австралия Парламенті заң шығарудың толық құқығын сақтайды және аумақтық институттар қабылдаған заңдарды жоққа шығара алады, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі. Австралия (және Австралия-Жаңа Зеландия) үкіметаралық органдары үшін Солтүстік территория мен Австралия астаналық аумағы штаттар ретінде қарастырылады. Әр штаттың монарх (қазіргі уақытта король Чарльз III) тағайындайтын губернаторы бар, бірақ конвенция бойынша ол штат премьер-министрінің кеңесі бойынша істейді. Солтүстік территорияның әкімшісін генерал-губернатор тағайындайды. Австралия астаналық аумағында губернатор да, әкімші де жоқ, бірақ генерал-губернатор штат губернаторы немесе аумақ әкімшісі жүзеге асыратын кейбір өкілеттіктерді, мысалы, Заңнамалық Ассамблеяны тарату құқығын жүзеге асырады. Джервис шығанағы – өзін-өзі басқаруға жатпайтын жалғыз ішкі аумақ. 1989 жылға дейін ол АСТ-ның бөлігі ретінде басқарылды, бірақ әрқашан жеке аумақ болып келді. Jervis Bay Territory Acceptance Act 1915 талаптарына сәйкес, АСТ заңдары Джервис шығанағына қолданылады, егер олар қолданылатын болса және жарлыққа қайшы келмесе. Джервис шығанағының тұрғындары, әдетте, АСТ Заңнамалық Ассамблеясы қабылдаған заңдарға бағынады, бірақ олар Ассамблеяда өкілдік етілмейді. Олар Австралия Парламентінде Феннер сайлау округінің (2016 жылға дейін Фрейзер округі деп аталды) және АСТ-ның екі сенаторы арқылы ұсынылады. Басқа жағынан, аумақ Федералдық үкіметпен Аумақтар портфелі арқылы тікелей басқарылады. Норфолк аралының сыртқы аумағы 1979 жылдан 2015 жылға дейін өзін-өзі басқарудың белгілі бір деңгейіне ие болды. Квинслендтен басқа, барлық штаттарда екі палаталы парламент бар, ол 1922 жылы жоғарғы палатасын жойды. Төменгі палата «заң шығарушы жиналыс» деп аталады, Оңтүстік Австралия мен Тасманиядан басқа, онда ол «жиналыс үйі» деп аталады. Тасмания – төменгі палатаға сайлауда пропорционалды өкілдікті қолданатын жалғыз штат; қалғандары жеке сайлау округтерінен басымдық дауыс беру арқылы сайлайды. Жоғарғы палата «заң шығарушы кеңес» деп аталады және әдетте пропорционалды өкілдікті пайдалана отырып, көпмандатты сайлау округтерінен сайланады. Өзін-өзі басқаратын үш аумақ – АСТ, Солтүстік территория және Норфолк аралы – әрқайсысының бір палаталы заң шығарушы жиналыстары бар. Әр штаттың үкімет басшысы «премьер-министр» деп аталады, оны штат губернаторы тағайындайды. Әдеттегі жағдайларда губернатор штаттық парламенттің төменгі палатасын (Квинслендте жалғыз палата) басқаратын партияның немесе коалицияның жетекшісін премьер-министр етіп тағайындайды. Алайда, конституциялық дағдарыс кезінде губернатор басқа біреуді премьер-министр етіп тағайындай алады. Өзін-өзі басқаратын ішкі аумақтардың үкімет басшысы «бас министр» деп аталады. Солтүстік территорияның бас министрі, әдеттегі жағдайларда заң шығарушы жиналысты басқаратын адам, әкімші тағайындайды. «Интерштаттық» термині Австралияда шекаралардың ар жағында немесе пайдаланушының нақты штаты немесе аумағының сыртында болатын бірқатар оқиғаларға, мәмілелерге, тіркеулерге, саяхаттауларға және т.б. сілтеме жасау үшін қолданылады. Мысалдарға көлік құралын тіркеу, саяхаттау, өз үй штатынан тыс білім беру мекемелеріне өтініш беру жатады. Штат немесе аумақ шекараларымен бөлінген өте аз қалалық аймақтар бар. Квинсленд-Жаңа Оңтүстік Уэльс шекарасы Куланггатта (Квинсленд) және Твид Хедс (Жаңа Оңтүстік Уэльс) арқылы өтеді және Голд Кост әуежайын бөледі. 1909 жылы Австралия астаналық аумағы құрылған кезде Куинбеянның тұтас тұрғын ауданы Окс Эстейт Жаңа Оңтүстік Уэльстен бөлініп алынды. Австралия Статистика Бюросы есептейтін кейбір қалалық орталықтар мен елді мекендер штаттардың шекараларын қамтитын қалалардың жиынтығын қамтиды, соның ішінде Голд Кост-Твид Хедс, Канберра-Куинбеян, Албури-Уодонга (Жаңа Оңтүстік Уэльс Виктория) және Милдура-Уэнтворт (Виктория Жаңа Оңтүстік Уэльс).

Уақыт шкаласы

1788 – Британ империясы Австралияның орталық және шығыс материгі, Тасмания аралы, Жаңа Зеландияның екі аралы және Норфолк аралында Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясын құрды. 1803 – Коралл теңізіндегі аралдар Жаңа Оңтүстік Уэльс тарапынан талап етілді. 1825 – Тасмания аралы Ван Димен жерінің тәуелсіз колониясы болды. Жаңа Оңтүстік Уэльс Австралия материгіндегі шекарасын батысқа қарай кеңейтті. 1829 – Британ империясы Австралияның батысында Суан өзені колониясын құрды. 1832 – Суан өзені колониясы «Батыс Австралия колониясы» деп аталды. 1836 – Оңтүстік Австралия колониясы құрылды. 1841 – Жаңа Зеландия аралдары тәуелсіз Жаңа Зеландия колониясы болды. Антарктиканың шығыс бөлігінің көп бөлігі Ұлыбританияның Виктория жері ретінде қосылды. 1844 – Жаңа Оңтүстік Уэльс Норфолк аралын Ван Димен жеріне берді. 1846 – Солтүстік-орталық және шығыс Австралия қысқа мерзімге Солтүстік Австралияның тәуелсіз колониясы болды, содан кейін Жаңа Оңтүстік Уэльске қайтарылды. 1851 – Оңтүстік-шығыс Австралия Викторияның тәуелсіз колониясы болды. 1856 – Ван Димен жерінің атауы Тасмания колониясы болып өзгертілді. Норфолк аралы Норфолк аралының тәуелсіз колониясы болды, бірақ оны Жаңа Оңтүстік Уэльспен бірдей губернатор басқарды. 1857 – Австралияның оңтүстік-орталық бөлігінің көп бөлігі Оңтүстік Австралияның тәуелсіз колониясы болды. Кокос (Килинг) аралдары Ұлыбританияға қосылды. 1859 – Солтүстік-шығыс Австралия және Коралл теңізіндегі аралдар Квинслендтің тәуелсіз колониясы болды. 1860 – Оңтүстік Австралияға Австралияның оңтүстік-орталық бөлігінде қалған Жаңа Оңтүстік Уэльс аумағының бөлігі берілді. 1862 – Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстік-орталық материктік Австралия аумағының бір бөлігі Квинслендке берілді. 1863 – Жаңа Оңтүстік Уэльстің қалған солтүстік-орталық материктік Австралия аумағы Оңтүстік Австралияға берілді. 1878 – Ұлыбритания Эшмор аралын аннексиялады. 1883 – Квинсленд Жаңа Гвинеяның оңтүстік-шығысын қосып алды. 1884 – Жаңа Гвинеяның оңтүстік-шығысы Папуаның тәуелсіз аумағы болды. 1886 – Кокос (Килинг) аралдары мен Желілер қоныстарын да бір губернатор басқарды. 1888 – Ұлыбритания Рождество аралын аннексиялады және оны Желілер қоныстарына қосты. 1897 – Норфолк аралы ресми түрде Жаңа Оңтүстік Уэльске қайта қосылды. 1901 – Жаңа Оңтүстік Уэльс, Квинсленд, Тасмания, Батыс Австралия, Виктория және Оңтүстік Австралия Австралия Ұлттық Одағын құрды. Квинсленд Коралл теңізіндегі аралдарды федералды үкіметке берді, бұл федералды сыртқы аумақ құрды. 1902 – Ұлыбритания Папуаны Австралияға сыртқы аумақ ретінде берді. 1903 – Кокос (Килинг) аралдары Желілер қоныстарына қосылды. 1909 – Ұлыбритания Картье аралын аннексиялады. 1910 – Ұлыбритания Хёрд аралы мен Макдональд аралдарын иеленді. 1911 – Оңтүстік Австралия штаты Австралияның солтүстік-орталық материгін федералды үкіметке берді, Солтүстік территориясын құрды. Канберра қаласының маңындағы Жаңа Оңтүстік Уэльстің кішкентай бөлігі федералды үкіметке (оның ішінде орналасқандарға) берілді, бұл Федералды астаналық аумақты құрды. 1913 – Жаңа Оңтүстік Уэльс Норфолк аралын федералды үкіметке берді, оны федералды сыртқы аумақ етті. 1915 – Джервис шығанағының маңындағы Жаңа Оңтүстік Уэльстің кішкентай бөлігі федералды үкіметке берілді және Федералды астаналық аумаққа қосылды. 1920 – Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия империясының жеңілісінен кейін Ұлттар Лигасы Солтүстік-шығыс Жаңа Гвинеяда Австралияның мандатын орнатты, ол Жаңа Гвинеяның сыртқы аумағы болды. 1923 – Германияның тағы бір жаулап алынған аумағы Науру аралы Ұлттар Лигасы арқылы Австралияның мандаты және сыртқы аумағы ретінде құрылды, бұл жолы Ұлыбритания мен Жаңа Зеландиямен бірлескен мандат ретінде. 1927 – Солтүстік территория екіге бөлінді – Солтүстік Австралия және Орталық Австралия. 1930 – Антарктиканың шығысындағы қалған аумақтарды Ұлыбритания Эндерби жері деп атады. 1931 – Солтүстік Австралия және Орталық Австралия Солтүстік территория ретінде қайта құрылды. Ұлыбритания Австралияны адам тұрмайтын Эшмор және Картье аралдарының иесі ретінде мойындады, оларды сыртқы федералды аумақ етті. 1933 – Ұлыбритания Виктория және Эндерби жерлерін Австралияға берді, Австралияның Антарктика аумағын құрды, халықаралық мойындалуы шектеулі. 1938 – Федералды астаналық аумақ «Австралиялық астаналық аумақ» деп қайта аталды. 1942 – Жапон империясы Екінші дүниежүзілік соғыстың бір бөлігі ретінде Австралия, Ұлыбритания және Жаңа Зеландиядан Науруды басып алды. Жапония сонымен қатар Желілер қоныстарының көп бөлігін, соның ішінде Рождество аралын басып алды. Кокос (Килинг) аралдары басып алынбады және олар Цейлон колониясына берілді. 1946 – Ұлттар Лигасының мұрагері болған Біріккен Ұлттар Ұйымы Жаңа Гвинеяға Австралияның мандатын жаңартты. 1947 – Екінші дүниежүзілік соғыста Жапонияның жеңілісінен кейін Біріккен Ұлттар Ұйымы Науруды Австралия, Ұлыбритания және Жаңа Зеландияға бірлескен мандат ретінде қайтарды. Рождество аралы Ұлыбританияға қайтарылды және Сингапур колониясына қосылды. Кокос (Килинг) аралдары да Сингапурға берілді. 1949 – Папуа және Жаңа Гвинея Папуа және Жаңа Гвинеяның біртұтас аумағына біріктірілді. Ұлыбритания Хёрд аралы мен Макдональд аралдарын Австралияға берді, федералды сыртқы аумақ құрды. 1955 – Ұлыбритания Кокос (Килинг) аралдарын Австралияға берді, олар сыртқы аумақ болды. 1958 – Ұлыбритания Рождество аралын Австралияға берді, ол сыртқы аумақ болды. 1966 – Науру Республикасы құрылды, бұл Австралия, Ұлыбритания және Жаңа Зеландияның аралға бақылауын аяқтады. 1975 – Папуа және Жаңа Гвинея тәуелсіз Папуа – Жаңа Гвинея мемлекеті болды, бұл Ұлыбритания мен Австралияның бақылауын аяқтады. 1978 – Солтүстік территория белгілі бір Ұлттық Одақ бақылауымен өзін-өзі басқару құқығын алды. 1979 – Норфолк аралы белгілі бір Ұлттық Одақ бақылауымен өзін-өзі басқару құқығын алды. 1989 – Австралиялық астаналық аумақ белгілі бір Ұлттық Одақ бақылауымен өзін-өзі басқару құқығын алды. Джервис шығанағы ААТ-дан тәуелсіз болды, Джервис шығанағы аумағы болды. 2015 – Норфолк аралы өзін-өзі басқару құқығын жойды, толық Ұлттық Одақ бақылауына көшті.