Кіріспе

"Жозефина әнші, немесе тышқан халқы" (немісше: "Josefine, die Sängerin oder Das Volk der Mäuse") - Франц Кафканың соңғы қысқа әңгімесі. Ол суретші мен оның тыңдаушылары арасындағы қарым-қатынас туралы. Бұл әңгіме Кафка қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Verlag Die Schmiede баспасынан шыққан "Аштық суретшісі" (Ein Hungerkünstler) жинағына енгізілді.

Сюжет

Жозефина тышқан халықтың арасында сирек кездесетін нәрсе, себебі оның туа біткен ән айту қабілеті бар, ал қауымдастықтағы ешкім соңғы кезде мұндай қабілет көрсеткен емес. Олар музыкалық халық емес, және кейбіреулер Жозефинаның қабілетіне күмән келтірсе, ал басқалары оны құрметпен қарайды және оны қауымдық құндылық деп санайды, тышқан халықтың бәрі Жозефина ән айта бастағанда тыңдауға жиналады және оның өнерлерін олардың еңбекқор өміріне шыдауға көмектесетін нәрсе деп бағалайды. Кейде менің ойымша, халық Жозефинамен қарым-қатынасын былай түсінеді: ол, нәзік, осал, әнімен ерекшеленетін жаратылыс, бізге сеніп тапсырылды және біз оны қорғауымыз керек; мұның себебі ешкімге белгісіз, тек факті анықталған сияқты. Бірақ сенімге берілген нәрсеге күлкі тастауға болмайды, себебі бұл міндеттің бұзушылығы болар еді. Біздің арамыздағы ең қатал адам Жозефинаға деген ең үлкен наразылығын кейде былай білдіреді: "Жозефинаны көргенде күлкілі емес". Баяндаушы Жозефинаның әнін естімеген адам музыканың нағыз күшін білмейді деп мәлімдейді, бірақ ойланып көрген соң, Жозефина тіпті ән шырқай ма, әлде барлық тышқандар сияқты ғиыштай ма деп сұрайды. Оның дауысының өзінде ерекше көзге түсетін ештеңе жоқ, мүмкін нәзіктігінен басқа, бірақ Жозефинаның ерекшелігі болуы керек, себебі оның өнерін көру әркімге оны сынауды ұмыттырады, кем дегенде уақытша. Оның әсері күнделікті нәрсені тамашалаудан туындауы мүмкін, сонда оның қарапайым дауысы артықшылыққа айналуы мүмкін. Жозефина және оның қауымға сыйлағандары туралы ойларын жетілдіргеннен кейін, баяндаушы тышқан халықтың бағалайтыны оның "қабілеті" емес, оның өнерінен кейін үнсіздікте жиналып, ойға далатын мүмкіндік екенін түсінеді. Олар осы жиналыстарды ең қиын кезде бағалайды, және Жозефина қауымда ықпалды болып қалады, тіпті оның өнері кейде тышқан халықтың көптеген жауларының назарын аударып, шабуылға алып келеді, сол кезде оны әрқашан қауіпсіз жерге алып кетеді. Жозефина тышқан халық қауымдастығына оның "ән айтуына" назар аудару үшін тұрақты жұмысын тоқтатуға рұқсат беру үшін жиі өтініш жасайды, бірақ баяндаушы оның шын іздегені - оның өнерінің құндылығын мойындау деп санайды. Ол әншілерге демалыс берілсе, одан да жақсы ән айта алатынын айтады, бірақ қауым оның өтініштерін елемейді, сондықтан ол өнерлерін қысқартып, жарақаттанғанын жасай бастайды, бірақ оны қолдаушылардан басқа ешкім көп назар бөлмейді. Соңында Жозефина жоғалып кетеді. Бастапқыда оны сағынып, іздейді, бірақ баяндаушы оның қашып кетуінің өзін-өзі жарақаттағанын айтады, себебі тышқан халық оның тірі болмай тұрып та аман қалды және енді оныңсыз өмір сүреді, алдымен оның әндерінің естеліктерімен, кейін тіпті оларсыз да. Сондықтан біз оны көп сағынбаймыз, ал Жозефина, өз кезегінде, жер бетіндегі азаптардан құтылып, бірақ оның ойынша таңдалған рухтардың артықшылығы, өз халқының қаһармандарының көптігінде қуана жоғалады, және көп ұзамай, біз тарихты іздемейтіндіктен, барлық туыстарымен бірге ұмытылып кетудің үлкен жеңісіне ие болады.

Жалғыздық

Әнші Жозефина тышқан қауымдастығында қиналады, себебі ол таланты мен ойлау жолымен ерекше. Ол қалған тышқандарға ән салғандықтан, оны жақсы немесе жаман жағынан да бөлек көреді. Соңында ол жоғалып кеткенде, оны ұзаққа дейін есінде қалдырмайды.

Философияда қолдану

Австриялық философ Джеральд Рауниг өзінің "Білім фабрикалары, шығармашылық индустриялары" кітабында университеттердің фабрика сияқты ерекшеліктерін және өнердің индустриялық ерекшеліктерін сынау үшін "Жозефинаны" сюжеттік құрылым ретінде пайдаланады. Раунигтің кітабында Жозефинаның әні мен тышқандардың күнделікті өмірі арасындағы байланыс Делез бен Гуатари философтарының еңбектерінде кездесетін детерриториализация және ретерриториализация ұғымдарын қамтиды. Атап айтқанда, Жозефина әнінің тартымдылығы – шоғырландыратын, қайтадан аумаққа бекітетін күш, ал тышқандардың күнделікті өмірі – үнемі қозғалыс немесе аумақтан кету.

Бейімделулер

Майкл МакКлюр бұл әңгімені "Жозефина тышқан әншісі" деген өзгертілген атаумен пьесаға бейімдеді. Ол жылдың ең үздік пьесасы үшін Obie сыйлығын жеңіп алды. 2014 жылы Tangerine Dream EP түсірілімін жасады.