Кіріспе

Сүтқоректілер туысы. Үш саусақты немесе үш тырнақты жалқаулар – ағаш өсіп тіршілік ететін Неотропикалық аймақтың сүтқоректі жануарлары.

Эволюция

Митохондриялық цитохром b және 16S рРНК тізбектерін зерттеу нәтижесінде B. torquatus шамамен 12 миллион жыл бұрын B. variegatus және B. tridactylus түрлерінен бөлініп шыққандығы, ал олар екеуі 5-6 миллион жыл бұрын бөліскендігі анықталды. B. variegatus түрлерінің әртараптануы 4-5 миллион жыл бұрын басталған деп болжануда.

Сипаттамалары

Белгілі бір баяу қозғалатын, жалқау орташа жылдамдықпен қозғалады. Үш саусақты жалқаулар шағын ит немесе үлкен мысық сияқты болады, бас және денесінің ұзындығы шамамен 60-90 см, ал салмағы 4-8 кг шамасында. Екі саусақты жалқаулардан өзгеше, олардың қысқа құйрықтары да бар, және әр аяғында үш тырнақты саусақтары болады. Барлық жалқаулардың артқы аяқтарында үш саусағы бар; айырмашылық алдыңғы аяқтарындағы саусақтар санында, сондықтан оларды кейде үш саусақты жалқаулар деп атайды. Дегенмен, жалқаулар көбінесе төрт аяқты жануарлар деп есептеледі.

Мінез-құлық

Екі саусақты жалқаулар сияқты, үш саусақты жалқаулар да шебер жүзушілер. Ағаштарда олар бәрібір жай қимылдайды. Жалқаулардың ұстап, тартып қозғалуға қолданатын бұлшық еттері, итеруге арналған бұлшық еттерінен әлдеқайда жақсы жетілген. Осының салдарынан, төрт аяғымен жүргенде олар дене салмағын ұстауға қиналады, сондықтан жерде қозғалу қауіпті әрі күшті еңбек талап етеді. Үш саусақты жалқаулар – ағаш тіршілігін көтеретін жануарлар, олардың денесі аяқ-қолдарынан ілініп тұруға бейімделген. Үлкен, иілген тырнақтары мен күш пен төзімділікке арналған бұлшық еттері жалқауларға ағаш бұтақтарын берік ұстауға көмектеседі. Олардың диафрагмаға жақын орналасқан құрсақ мүшелері (мысалы, асқазан, бауыр және бүйрек) фибриноздық жабысулар арқылы төменгі қабырғаларына (немесе кейбір жағдайларда – жамбас белдеуіне) бекітіледі, бұл мүшелердің салмағы ілініп тұрғанда өкпелерді қысып, тыныс алуды жеңілдетеді. Олар орманның жоғары жағында тіршілік етеді, бірақ аптасына бір рет орман төңірегіне түсіп, дәрет тастайды. Осы бір апталық аралықта олардың дәреті мен зәрлері дене салмағының шамамен үштен бірін құрайды. Олар жеген жапырақтардан көп мөлшерде сұйықтық алғанымен, өзендерден су ішетіні де байқалған. Баяу метаболизміне байланысты, оларға күн сайын көп жапырақ жеудің қажеті жоқ, бірақ ауа температурасы жоғары болғанда, олардың ішегіндегі симбиоздық микробтар мен бактериялар тамақты жылдамдатып ыдыратып, ашытады. Керісінше, температура төмендегенде жалқаулар аз тамақтанады, бұл көптеген басқа сүтқоректілерде байқалмайтын жағдай. Олардың ұзын, қалың жүні көбінесе жасыл түсті болып көрінеді, бұл пигменттің емес, оның үстінде балдырлардың өсуінен туындайды. Жалқаулардың жасыл түсі мен жай қимылдары оларды тиімді жасырады; тыныш ілініп тұрғанда, жалқаулар жапырақтар жиынтығына ұқсайды. Олар күніне төртке дейін ағаштар арасында қозғалады, бірақ әрбір жеке тұлғаға тән белгілі бір ағаш түрін ұнатады, бұл, мүмкін, бірнеше жалқаулардың бір-бірімен бәсекелеспей, үй аумақтарын жабуына мүмкіндік береді. Үш саусақты жалқаулар көбінесе күндізгі өмір салтын ұстанады, бірақ олар күнің кез келген уақытында белсенді бола алады, ал екі саусақты жалқаулар түнгі өмір салтын ұстанады.

Өмір циклі

Бұл туыстың өкілдері әдетте 25-30 жылға дейін өмір сүреді, 3-5 жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі. Үш саусақты жалқаулар жұптасу маусымына ие емес, жыл бойы көбейеді. Үш саусақты жалқау еркектері, аналықтарының қызығушылық кезеңінде шығаратын айқай арқылы тартылады. Жалқаулардың жұптасуы орташа есеппен 25 минутқа созылады. Үш саусақты жалқау еркектері полигамды болып келеді және өз аумағынан бәсекелестерді ығыстырады. Еркектер кішкентай қоныстану аумақтарында да бір-бірімен бәсекелесе алады. Аналықтары шамамен алты айлық жүктілік мерзімінен кейін бір туады. Баласы шамамен тоғыз ай бойы анасының денесіне жабысады. Олар тоғыз айлыққа келгенде анасы өз аумағын тастап, баласына қалдырып, басқа жерге көшеді. Ересектер жалғыз өмір сүреді және өз аумақтарын қынап бездері мен нәжіс жинағы арқылы белгілейді. Бала туғаннан кейінгі алғашқы айларда аналары бір-екі ағашта қалып, балаларын бағыттайды. Балалары 5-7 айлыққа келгенде, дербес болған соң, аналары ресурстарын кеңейтіп, балаларын жаңа аумаққа жібереді. Туған жерден таралу кезінде үш саусақты жалқаулар тропикалық ормандарды жақсы көреді, көбінесе жайылымдар мен көлеңкеде өсірілген какаодан аулақтап, таралу үшін жағалау ормандарынан пайдаланады. Аналықтарының қоныс аумағы жастарға қарағанда үлкен. Ажырасып қалғаннан кейін, тек аналары какао егістігіндегі ормандарды пайдаланады, бірақ екеуі де жағалау ормандарын пайдаланады. Анасы мен баласы әртүрлі ағаштарды пайдаланады, бұл осы шаруашылық жүйесі осы жануарлар үшін маңызды тіршілік ортасын қамтамасыз ететінін көрсетеді.

Тіс және қаңқа

Үш саусақты жалқау жануарлардың кескіш немесе клық тістері жоқ, тек тістегі тістердің жиынтығы бар. Бұл тістер алдын-артқы тістерге және азу тістеріне нақты бөлінбейді, сондай-ақ басқа сүтқоректілердегі тістермен гомологиялық байланысы жоқ, сондықтан оларды моларифтер деп атайды. Үш саусақты жалқаулардың молариф тістері қарапайым және оларды мынадай тіс формуласымен сипаттауға болады: Үш саусақты жалқаулар сүтқоректілер арасында ерекшеленеді, себебі олардың тоғыз мойын омыртқасы болады, бұл гомеотикалық гендердегі мутациялардың салдары болуы мүмкін. Басқа барлық сүтқоректілерде жеті мойын омыртқасы болады, екі саусақты жалқау және манатиде алты ғана омыртқа болады.

Микробтық экология

Үш саусақты жалқаулар өздерінің ішек микробиомын пайдаланып, олар жейтін цекропия ағаштарының жапырақтарындағы лигноцеллюлозаны қысқа тізбекті органикалық қышқылдарға ыдыратады, содан кейін олар қан ағынына сіңіріліп, жалқауға энергия береді. Фирмикуттар және протеобактериялар – жалқаудың ішек микробиомын құрайтын басты бактерия топтары, олар көптеген басқа өсімдікқоректілерге қарағанда кем әртүрлі. Фирмикуттар бактериялары тек нәжісте және ас қорыту өнімдерінде ғана емес, сонымен қатар жалқаулардың жүнінде де кездеседі. Кейбір зерттеулер көрсеткендей, Brevibacterium және Rothia туыстарындағы Фирмикуттар бактериялары патогенді бактериялардан қорғайтын антибиотикалық заттарды бөліп шығарады.