Андре Резон: Француздық барокко композиторы және органист

Кіріспе

Француз бароккосының композиторы және органшысы

Андре Райсон (шамамен 1640 – 1719) – француз бароккосының композиторы және органшысы. Өмірінде ол ең танымал француз органшыларының бірі болды және француз орган музыкасына зор әсер етті. Ол 1688 және 1714 жылдары орган туындыларының екі жинағын жариялады. Біріншісі монастырларға арналған діни музыканы және заманауи орындаушылық практика туралы ақпаратты қамтитын алғы сөзді қамтиды. Екіншісі негізінен рождество әндерінен (Noëls) тұрады.

Өмір

Раисонның нақты туған күні мен орны белгісіз. Ол 1640 жылдары, мүмкін, Нантер қаласында (қазіргі Париждің маңы) немесе оның жанында дүниеге келген. Ол сонда, Сент-Женевьева шіркеуінің семинариясында (қазіргі Париж коммунасы) білім алған. Раисонның кейінгі өміріне Сент-Женевьевтегі тәжірибелер зор әсер еткен. 1687 немесе 1688 жылы жазған (1688 жылы жарық көрген Premier livre d’orgue алғы сөзінде) композитор өмірінің мақсатын семинарияда оқыған кезінде тапқанын айтты. 1665-66 жылдары Раисон Париждегі Сент-Женевьева абаттығының органшысы болып тағайындалды. Парижде Раисон алғаш рет "Құтқарушы періште" деп аталатын бөлмеде, Rue Saint Etienne des Grez үйінде тұрды, ол абаттықтан екі қала шаршыуы қашықтықта орналасқан. Бұл өте қарапайым жай болғанымен, Раисон онда жиырма жылдан астам уақыт тұрды. 1687-88 жылдары ол Сен-Этьен де Грец және Чолет көшелерінің қиылысында орналасқан әлдеқайда үлкен үйге көшіп барды. Оның өмірі үнемі жақсарып, 1695 жылғы салық тізілімі оны Франсуа Куперин, Жан Анри д’Ангельберт, Николя Гиго, Николя де Гриньи және Луи Маршанмен бірге Париж органшыларының қатарына қойды. 1714 жылы жарық көрген "Оргулдың екінші кітабы" Раисон сол кезде Париждегі Сент-Жак көшесіндегі Якобиндер шіркеуінде органшы болып жұмыс істегенін көрсетеді. Ол бірнеше жылдан кейін 1719 жылы қайтыс болды, ал оның орнын оның ең көрнекті шәкірті Луи Николас Клерамбо иеленді. Оның басқа органшылармен байланысы шектеулі болды, және ол Эврар Титон дю Тилледің 1732 жылы жарық көрген атақты француз музыканттарының өмірбаяндары туралы кітабында есімдері аталмады. Луи XV ғасырындағы атақты адамдар туралы хаттар, органшы және композитор Луи Клод Дакиннің ұлы жазған ұқсас кітапта да Раисон туралы ешқандай сөз жоқ, бірақ Раисонның шәкірті Клерамбо лайықты мақтауға ие болды.

The exact date and place of Raison's birth are unknown. He was born in the 1640s, possibly in or near the town of Nanterre (today a suburb of Paris). He was educated there at the seminary of the Church of St. Geneviève (today a commune of Paris). Raison's later life was evidently greatly influenced by the experiences at St. Geneviève. Writing in 1687 or 1688 (in the preface to his Premier livre d’orgue, published in 1688) the composer mentioned that he found the purpose of his life while studying at the seminary. Around 1665–66 Raison was appointed organist of the Abbey of St Genevieve in Paris, another place connected to St Genevieve and one that owned the land on which the Nanterre church stood. In Paris Raison first lived in a room in "The Guardian Angel", a house in Rue Saint Etienne des Grez, two city blocks away from the abbey. Apparently this was a very modest accommodation, yet Raison remained there for more than twenty years. After 1687–88 he moved to a much larger house at the intersection of the Rue Saint Etienne des Grez and Cholets. His life was improving steadily, and a tax register of 1695 places him in the top rank of Parisian organists, along with François Couperin, Jean Henri d'Anglebert, Nicolas Gigault, Nicolas de Grigny, and Louis Marchand. Finally, Raison's Second livre d'orgue, published in 1714, indicates that at that time he worked as organist at the church of the Jacobins at Rue St. Jacques in Paris. He died a few years later in 1719, and was succeeded at the Jacobins church by his most illustrious pupil, Louis Nicolas Clérambault. His contacts with other organists were probably limited, and he was not mentioned in Évrard Titon du Tillet's famous Le Parnasse François, a 1732 book of biographies of famous French musicians. The Lettres sur les hommes célèbres du siècle de Louis XV, a similar book by the son of organist and composer Louis Claude Daquin, also does not contain any mention of Raison, even though Raison's pupil Clérambault is given due praise.

Шығармалары

Бірінші жинақ, 1688 жылғы Premier livre d'orgue, толығымен діни музыкадан тұрады: бес масса (көрініс ретімен бірінші, екінші, үшінші, алтыншы және сегізінші ладтарда) және бесінші ладтағы оферторий. Оферторийдің «Vive le Roy des Parisiens» («Париждіктердің патшасы ұзақ өмір сүрсін») деген қосымша тақырыбы бар, ол Луи XIV-нің 1687 жылғы 30 қаңтарда қалалық үйге кіргенін көрсетеді. Жинақтың ұзын алғы сөзінде Раисон Premier livre d'orgue-тің усақтап оқшауланған монастырлардың музыканттарына көмектесу үшін жазылғандығын түсіндіреді; ол оларға стиль, безендіру, тіркеу және орындау тәжірибесінің басқа да аспектілері туралы маңызды нұсқаулар береді. Ол сондай-ақ жинақтағы ешбір шығармада қарапайым әуендер қолданылмағандықтан, оларды 15 Магнификат ретінде де пайдалануға болатынын айтады. Көптеп сілтеме жасалған бір бөлім әр шығарманың темпін мұқият сақтап, текстура қандай биді білдіретінін түсінуге шақырады. Бес массаның барлығы бірдей стандартты схеманы ұстанады: 5 тармақ Кири, 9 Глория, 3 Санктс, бір Басымдық, 2 Агнус Деи тармағы және Deo Gratias. Тек шағын өзгерістер бар: бірінші массада Кири 1-нің баламалы нұсқасы бар, үшіншісі Агнус 2 үшін, ал 6-шы ладтағы массада Глория атаулары сәл өзгертілген. Жеке шығармалар француз орган мектебінің әртүрлі типтік формаларындағы қысқа тармақтар: дуэттер, триолар, диалогтар, фугалар, рециттер және т.б.; кейбіреулері нақты белгіленген, ал кейбіреулері белгіленбеген. Француз музыкасында екі остінато вариациясы кездеседі: пассакалия (Messe du Deuxième ton-ның Christe-сі) және шакон (Messe du Sixième ton-ның Christe-сі). Екеуі де неміс және итальяндық әдебиеттерден әлдеқайда қысқа. 20 жылдан кейін Иоганн Себастьян Бах өзінің танымал «Пассакалия және фуга» (BWV 582) шығармасында Раисонның пассакалиясынан бас партияны пайдаланды (Трио эн шаконнан бас партия Бахтың осы шығарма үшін де пайдаланған болуы мүмкін). Көптеген шығармалар тұрақты имитациялық контрапункт қолдануымен ерекшеленеді: мысалы, үшінші массаның Фугасы толық имитациялық, қатаң төрт дауысты фуга, тіпті пассакалия да имитациялық бөліммен басталады. Басқа да ерекше шығармалар: Глория: Messe du Sixième ton-нан Tu solus altissimus, бұл 3/4 және жалпы уақыт аралығында ауысатын Cromorne Cornet диалогы, және Messe du Première ton-нан Autre Kyrie, бұл бес дауысты шығарма. Вилли Апель жалпы стильді былай сипаттайды: «Бұл шығармалар әуенді, би сияқты мінезімен Лебегтің үлгісін ұстанады; ал органға жақын және шіркеулік тәсілдері Ниверске ұқсас». Раисонның егжей-тегжейлілікке ерекше назар аударуын көрсететін қызықты ерекшелік – француз музыкасында екі нүктелі нотацияны ерте пайдалану. 1714 жылы жарық көрген Deuxième livre d'orgue Утрехт келісімін (немесе мүмкін Раштат келісімін) еске алады. Осы мақсатта жинақ Da pacem Domine және осы тақырыптағы фугамен басталады. Кейбір фугалар мен прелюдиялар, оферторий, Ouverture du Septième en d, la, ré, Allemande grave және бірнеше Noël (француздық Рождество әндері) вариациялары келеді. Бұл жинақ тек 20 ғасырда табылды (ал Premier livre d'orgue 1897 жылы пайда болды).

The first collection, Premier livre d'orgue of 1688, consists entirely of liturgical music: five masses (in order of appearance, in the first, second, third, sixth and eighth modes) and an offertory in the fifth mode. The offertory has a subtitle "Vive le Roy des Parisiens" ("Long live the King of Parisians"), referencing Louis XIV's entrance into the city hall on 30 January 1687. The collection features a long preface in which Raison explains that Premier livre d'orgue was composed to assist the musicians of secluded monasteries; for them he provides important instructions concerning style, ornamentation, registration and other aspects of performance practice. He also mentions that, since no pieces of the collection employ plainchant melodies, they can also be used as 15 Magnificat settings. A much quoted passage instructs the performer to carefully observe the tempo of each piece to understand which dance is implied by the texture. All five masses follow the same standard scheme: 5 versets for Kyrie, 9 for Gloria, 3 for Sanctus, one Elevation, 2 Agnus Dei versets and a Deo Gratias. There are only minor variations: the first mass has an alternate version of Kyrie 1, the third provides one for Agnus 2, and the titles of Gloria settings are slightly changed in the 6th tone mass. The individual pieces are short versets in various typical forms of the French organ school: duos, trios, dialogues, fugues, récits, etc. ; some are expressly labelled as such, others are not. Somewhat unusual for French music of the era are two ostinato variations – a passacaglia (Christe of the Messe du Deuxième ton) and a chaconne (Christe of the Messe du Sixième ton). Both are much shorter than their German and Italian equivalents. Some 20 years later Johann Sebastian Bach used the bass from Raison's passacaglia for his famous Passacaglia and Fugue in C minor, BWV 582 (the bass from Trio en chaconne was also possibly used by Bach for the same piece). Many of the pieces are notable for their consistent employment of imitative counterpoint: for example, the Fugue grave of the third mass is fully imitative, a strict four voice fugue, and even the passacaglia begins with an imitative passage. Other notable pieces include Gloria: Tu solus altissimus from the Messe du Sixième ton, which is a Cromorne Cornet dialogue alternating between 3/4 and common time, and Autre Kyrie from Messe du Première ton, which is a five voice piece. Willi Apel describes the overall style thus: "In their melodious, dance like character these pieces follow Lebègue; others of a more organ like and ecclesiastic approach are similar to Nivers'." An interesting feature, indicative of Raison's meticulous attention to detail, is the early use of double dotting in French music of the period. The Deuxième livre d'orgue, published in 1714, commemorates the Treaty of Utrecht (or possibly the Treaty of Rastatt). To this end, the collection begins with a setting of Da pacem Domine and a fugue on the same subject. Some more fugues and preludes follow, an offertory, an Ouverture du Septième en d, la, ré, an Allemande grave and a number of noël (French Christmas carols) variations. This collection was only discovered in the 20th century (whereas Premier livre d'orgue surfaced in 1897).