Кіріспе

1527–1677 жылдар аралығындағы Вьетнамдағы императорлық династия. Мạc Đăng Dung 1506 жыл шамасында Ле әулетінің императоры Ле Uy Mục-тың қауіпсіздік күзеті ретінде қызметін бастады. Уақыт өте келе, бірнеше императордың қазасына қарамастан, Мạc Đăng Dung өзінің ықпалын арттырып, көптеген жақтастар жинады. Бірақ ол билік үшін таласқан басқа да қарсыластарының ашуын да қоздырды. Ле Uy Mục және оның ізбасары Ле Tương Dực қаза тапқан бірқатар саяси дағдарыстардан кейін, Мạc Đăng Dung әскери билікте және шенде өрледі. 1516 жылы жас император Ле Chiêu Tông таққа отырғаннан бастап, сарайда билік үшін күрес азамат соғысына дейін жетеді. 1516 жылдан 1520 жылға дейін Нгуен Hoàng Dụ және Trịnh Duy Sản, Нгуен Kính және Trần Cao секілді соғыс лордтары билік үшін күресті. Мạc Đăng Dung бастапқыда Ле Chiêu Tông-қа адал күштерді соғыс лордтарына қарсы басқарды, ақырында ол соғыс лордтарын жеңіп, Ле Chiêu Tông-ты 1522 жылы тақтан түсіріп, қуыршақ император Ле Cung Hoàng-ты таққа отырғызуға жеткілікті күш жинады. Ле Chiêu Tông, соғыс лорды Trịnh Tuy-дың қолдауымен, Тхань Хоаға қашып, 1526 жылы жеңіліп, тұтқындалғанға дейін Мạc Đăng Dung-қа қарсы күресті. 1527 жылы Мạc Đăng Dung Ле Cung Hoàng-ты тақтан алып, өзін жаңа Мạc әулетінің императоры деп жариялады, Minh Đức титулын алды. Үкіметтегі конфуцишіл шенеуніктер бұл билікті тартып алуды жақсы қабылдамады. Бірі өлтірілді, енді бірі Мạc императорларына қарсы жаңа көтеріліске қосылу үшін қашып кетті. Жаңа көтеріліске Нгуен Ким (кейіннен оңтүстік Вьетнамды басқарған Нгуен лордтарының біріншісі Нгуен Hoàng-тың әкесі) және оның бағыныштысы, күйеу баласы Trịnh Kiểm (кейіннен Đàng Ngoài-ны басқарған Trịnh лордтарының біріншісі) жетекшілік етті. Олар Ле Trang Tông-ты жаңадан құрылған Ле әулетінің императоры етіп тағайындады және Мạc Đăng Dung-қа қарсы тұру үшін Тхань Хоа және Нге Ан провинцияларында өздерінің бекінісін құрды. Екі тарап та одақтастар іздеуге тырысты, негізінен Мин әулетінен, сондай-ақ қазіргі Лаос жеріндегі Лан Шанның королі I Phothisarat-тан. Мạc Đăng Dung, мойынсұнғыш дипломатия және көптеген пара арқылы Мин әулетін 1528 жылы шабуыл жасаудан бас тартуға көндірді. Бір жылдан кейін ол ұлы Мạc Đăng Doanh пайдасына императорлық тақтан бас тартты. Алайда, бұл тек ұлының билігін нығайту мақсатымен жасалды, Мạc Đăng Dung аға император (вьетн. Thái thượng hoàng) титулымен билік етуді жалғастырды.

Ледің қалпына келтіруі

Оңтүстіктегі Ле қайта жаңғыруының көтерілісі күшейе түсті және келесі үш жылда Қызыл өзеннен оңтүстікке қарайғы барлық провинциялар Ле әскерлерімен басып алынды. 1533 жылы Ле әулетінің билеушісі Ле Транг Тонг қайта басып алынған Tây Đô қамалында ресми түрде таққа отырғызылды. Бұл Оңтүстік және Солтүстік династиялар дәуірінің басталуын білдірді. Ле мен Мạc келесі 40 жыл бойы ұзаққа созылған азамат соғысын жалғастырды. 1540 жылы Мạc Đăng Doanh қайтыс болды және Мạc Đăng Dung таққа қайта оралды. Мин әулеті Мạc Đăng Dung-ты Гуансиден Вьетнамға 110 000 сарбазбен басып кірумен қорқытты. Мạc қытай қысымына көніп, Миннің қатал талаптарын қабылдады, оның ішінде қытай шенеуніктерінің алдында жалаң аяқ жүгіру, Қытайға жер беру, императорлық мәртебесін губернаторға (Đô thống sứ 都統使) төмендету және салық тізілімдері сияқты ресми құжаттарды Минге беруді міндетті етті. Миннің ресми ұстанымы бойынша, Мạc Вьетнамның солтүстік жартысын, ал Ле оңтүстік жартысын (яғни, Қызыл өзеннен төменгі бөлігін) билеуі керек еді. Нгуен және Тринг елінің осылай бөлінуіне келіспеді және соғыс жалғасты. 1541 жылы Мạc Đăng Dung қайтыс болды және оның орнына немересі Мạc Phúc Hải келді.

1541-92: Ле-Мау соғыстары

Мау Фук Хай ауруынан қайтыс болғанға дейін алты жыл билік жүргізді. Билік құрған кезінде ол Трин армиясымен жеңіліп, одан да көп аумақтарды жоғалтты. Оның орнын 1546 жылдан 1561 жылға дейін билік жүргізген Мạc Phúc Nguyên басына ауысты. Ол таққа отыру үшін өзінің інісі Мạc Chính Trung-қа қарсы күресуге мәжбүр болды. 1561 жылы шешек ауруынан қайтыс болды. Мạc Mậu Hợp таққа отырды және 1562 жылдан 1592 жылға дейін билік жүргізді. Ол соңғы маңызды Мạc билеушісі болды. 1572 жылы астананы Трин армиясы басып алды, бірақ бір жылдан кейін ол оны қайтадан басып алды. 1592 жылы Трин Тунг солтүстікке үлкен шабуыл жасап, Ханой мен солтүстік провинцияларды жаулап алды. Мạc Mậu Hợp шегіну кезінде тұтқындалып, үш күн бойы кесіліп өлтірілді. Мạc Солтүстік Вьетнамның көп бөлігін бақылаудан айырып, тек Као Бхан провинциясы мен оның төңірегіндегі аумақтарды Мин армиясының ресми қорғауында қалдырды.

15921677: Цао Бханға қайтып оралды және құлдырап кетті

1592 жылы жаңа Мạc басшысы Мạc Kính Chỉ болды. Ол Тринь Тунг әскерін жеңген үлкен әскерді жинауға қол жеткізді, бірақ бір жыл өткен соң ол және оның әскері Тринь Тунгтың басқаруымен келген жаңа әскер тарапынан талқандалды. Кейіннен оның інісі Мạc Kính Cung Као Бэн провинциясына шегініп, отыз жылдан астам билік жүргізді (1593–1625). Ван Нин (Кванг Нин провинциясы) негізінде орналасқан Мạc әскері Триньге қарсы көптеген шабуылдар жасады. Тринь Нгуендерден көмек сұрады және алды, ал біріккен әскер (Нгуен Хоангпен бірге) Мạc әскерін жеңді. 1598 жылы тағы бір ресми Мин комиссиясы Мạc-ты Као Бэн провинциясының билеушісі деп жариялады, сондықтан Мạc билеушілері осы қорғалған аймақта қалды, кейде Триньдің бақылауындағы Вьетнамға шабуылдар ұйымдастырды. 1627 жылы Ле әскері Као Бэнгке шабуыл жасады, Мạc билеушісі Мạc Kính Khoan қарсылық көрсетпей беріліп, Ле әулетінен Thông quốc công атағын қабылдады, бұл Мạc мемлекетін Ле әулетінің қарауындағы герцогтікке дейін кемітті. Оңтүстік Мин құлағаннан кейін, Цинь әулеті екі тараптан да сыйлықтар алып, Ле-Мạc қақтығысында делдалдық жасады. 1540 жылы Мạc-тың Минге бағынуынан кейін Мин сарайы Ле әулетінің тәуелсіз патшалық мәртебесін ресми түрде жойып, оны дутонгшиси деп қайта жіктеді: бұл басшылықтан біршама жоғары дәреже.

Мұра

Феодалдық Ле және Нгуен әулеттерінің заманауи тарихшылары Мак билеушілерін тікелей басып алушылар деп қарастырғанмен, 1945 жылдан кейінгі тарихшылар осы даулы әулет туралы көбірек жағымды және объективті пікірлер білдіреді. Қазіргі зерттеушілер Мạc императорлары тұсында әйелдер бұрынғы династияларға қарағанда әлдеқайда көп еркіндік пен жеңілдіктерге ие болғанын мойындайды. Мạc сарайы ішкі және сыртқы сауданың гүлденуіне де мүмкіндік жасады, нәтижесінде Đông Đô және оның төңірегіндегі аймақтар, мысалы, Хай Дзюң провинциясындағы Чху Đậu, Шығыс-Батыс теңіз сауда жолындағы маңызды буынға айналды. Мạc сарайының көптеген көрнекті тұлғалары, мысалы, принц-регент Мạc Kính Điển, генерал Нгуен Кюен, генерал Мạc Нгок Лиен, достары мен жаулары тарапынан олардың ізгіліктері, таланттары және ерекше адалдығы үшін мақтауға ие болды, мұндай қасиеттер шын мәнінде сирек кездеседі.