19 ғасырдағы Ирландиядағы жер реформасы және халық көтерілісі

Кіріспе

19-ғасырдың аяғында Ирландияда жер реформасын қолдаған азаматтық тәртіпсіздіктер мен наразылықтар.

Жер соғысы (Cogadh na Talún) – 1879 жылы Ирландияның ауылдық аймақтарында (сол кезде Ұлыбританияның құрамында) басталған аграрлық агитация кезеңі. Ол 1879 мен 1882 жылдар арасындағы ең қарқынды агитацияның алғашқы кезеңін ғана қамтуы мүмкін, немесе 1923 жылға дейін үнемі қайта жаңарған агитацияның кейінгі ошақтарын, әсіресе 1886-1891 жылдардағы науқан жоспарын және 1906-1909 жылдардағы ранчо соғысын да қамтиды. Агитацияны Ирландия Ұлттық Жер Лигасы және оның ізбасарлары – Ирландия Ұлттық Лигасы мен Біріккен Ирландия Лигасы жүргізді. Олардың мақсаты – жалға алушылар үшін әділ жалға беру ақысы, еркін сату және жалға алу мерзімінің тұрақтылығын қамтамасыз ету, сондай-ақ, жұмыс істейтін жерге шаруалардың меншік құқығын орнату болды. 1870 жылдан бастап түрлі үкіметтер белсенділердің көптеген талаптарын қанағаттандырған бірқатар Жер заңдарын қабылдады. Уильям О'Брайен 1902 жылғы Жер конференциясында жетекші рөл атқарды, ол Ирландиядағы Одақтан бері ең прогрессивті әлеуметтік заңнаманың – 1903 жылғы Жерді сатып алу (Ирландия) заңының қабылдануына жол ашты. Бұл заң мемлекеттік қолдаумен ірі меншіктерді бөлу шарттарын белгіледі. Саяси және құқықтық өзгерістермен қатар, 1870-жылдардан 1890-жылдарға дейін Еуропаның барлық аймақтарында жалға алу табысына және жер иесі мен жалға алушы арасындағы қатынастарға "Ұзақ депрессия" әсер етті.

Өмірбаян

Ирландия халқының басым бөлігі ауылдық жерлерде тұрды; 1841 жылы халықтың бес бөлігінің төрт бөлігі 20 үйден аз ауылдарда өмір сүрді. Бұл көрсеткіш ғасыр бойы төмендеді, бірақ қалалар мен кенттердің өсуінен емес, ауылдық аймақтардан эмиграцияның нәтижесінде. Ирландиядағы жер салыстырмалы түрде аз қолдарда шоғырланған, олардың көпшілігі жер иелері емес еді. 1870 жылы аралдың 50% 750 отбасыға тиесілі болды. 1850 мен 1870 жылдар аралығында жер иелерінен 340 миллион фунт стерлинг жалға алынған, бұл сол кезеңдегі салық түсімдерінен әлдеқайда көп болды, оның тек 4-5% қайта инвестицияланды. Бұл жер иелеріне аралдың жалпы экономикасында өнімсіз басқарушылар рөлін атқаруға мүмкіндік берді. Жер иелері мен жалға алушылар арасындағы қақтығыстар жерді біріктіру, жалға алу құқығының қауіпсіздігі, егіс шаруашылығынан мал шаруашылығына өту және нарықтың рөлі сияқты мәселелер бойынша әртүрлі көзқарастардан туындады. Ирландиялық ұлтшыл саясаткер Айзек Батт католик ирландтардың жалға алушы болуы "феодалдық құлдықтың ең ауыр жағалдан" да жаман екенін айтты. 1843-1844 жылдарғы Девон комиссиясы Ирландияның әртүрлі аймақтарында, тек Ольстерде ғана емес, жалға алу құқығының әртүрлі формалары қолданылғанын анықтады. Англия заңнамасы жер иесінің мүліктік құқығын қорғаса, ирландиялық әдет-ғұрыптар бойынша жалға алушы мүлікке иелік ету құқығына ие болды, оны сатып алуға немесе сатуға болатын. Бұл "иелік ету құқығы" 4-6 жылдық жалға тең болуы мүмкін, оны жаңа жалға алушылар өз жақсартуларына жұмсаған қаражат есебінен төлеуге тиіс болды. Ұлы ашаршылықтан кейінгі онжылдықтарда ауыл шаруашылығы бағаларының өсуі жалға ақысының өсуімен сәйкес келмеді, бұл жалға алушының шаруашылықтағы үлесінің өсуіне әкелді, ол 10-20 жылдық жалға дейін жете алатын. Жалға алу құқығының болуын кредиторлар мойындады, олар жалға алу құқығын кепіл ретінде несие берді. Ұлы ашаршылық кезінде (1845-1849) ең кедей шаруалар мен ауыл шаруашылығы жұмысшылары қайтыс болды немесе эмиграцияға мәжбүр болды, бұл үлкен фермерлер сатып алған жерді босатты. 1850 жылы "Жалға алу құқығы" лигасы еркін сату, жалға алу құқығының бекітілуі және әділ жалға ақысы талаптарымен ирландиялық саясатқа қысқа мерзімге үстемдік етті. Лига Коннахттағы кедей шаруаларға көмектесуді көздегенімен, оларға қол жеткізе алмады, бірақ Тәуелсіз Ирландия партиясының құрылуына ықпал етті. 1870 жылы либерал премьер-министр Уильям Эварт Гладстон 1870 жылғы Жер иелері мен жалға алушылар (Ирландия) заңын қабылдады. Заң аграрлық шиеленісті күшейтті, өйткені жер иелері кетіп бара жатқан жалға алушыларды қорғауға бағытталған ережелерден қашуға тырысты, ал жалға алушылар жергілікті жалға алушылардың қорғаныс қауымдастықтарын құру арқылы жауап берді. Мұндай қауымдастықтардың бірі - Жол жалға алушыларын қорғау қауымдастығы, бірақ ол Лигаға қарсы болды. 1870 жылдардың соңында аграрлық қылмыстардың саны 1875 жылы 135-тен екі жылдан кейін 236-ға дейін өсті. Сонымен қатар, эмиграция (саяси шиеленістің қысымын азайтушы фактор) жартысынан астамға төмендеді. Дегенмен, 1877 жылға дейін Жер лигасының агитациясы қатты әсер ететін аймақтарда толығымен тыныштық сақталды, алда не болатынына ешқандай көрініс болмады. 1878 жылы ирландиялық-американдық Clan na Gael жетекшісі Джон Девой сол кездегі Ирландия парламенттік партиясының (IPP) өркендеген жұлдызы Чарльз Стюарт Парнеллге "Жаңа бағыт" деп аталған келісім ұсынды. Осы келісімнің нәтижесінде ирландиялық ұлтшылдықтың күш көрсету және парламенттік қанаттары жер мәселесінде бірлесіп жұмыс істеуге келісті. Бұл ынтымақтастық 1879 жылғы 1 маусымда Дублинде Девой, Парнелл және Майкл Дэвитт арасындағы кездесу арқылы бекітілді. Неге келісімге келгені даулы. Дэвитт формалды келісім болмағанын мәлімдеді, ал Девой IPP Ирландиялық республикалық бауырластыққа қарсы әрекет етпеуге уәде бергенін және ирландиялық-американдық қолдау үшін басқа да жеңілдіктер жасағанын мәлімдеді. 1879 жылы Ирландияның батысында ауыр жаңбыр, нашар өнім және төмен бағалардың салдарынан кең тараған аштық пен мұқтаждыққа ұшырады. Сыртқы табыс мүмкіндіктерінің, әсіресе Ұлыбританиядағы маусымдық ауыл шаруашылығы табысының азаюы көптеген шаруаларды аштыққа ұшыратып, жалға ақы төлеуге мүмкіндік бермеді. Кейбір жер иелері жалға ақысын азайтуды ұсынса, басқалары жалға алушылардың жер иелеріне қарсы агитацияға қатысып жатыр деген негізбен бас тартты. Ирландия тарихшысы Пол Бью Коннахттағы ең ірі бес жер иесінің тіпті апаттан зардап шеккендерге көмектесу үшін қаражатқа үлес қосудан бас тартқанын атап өтеді, олар жыл сайын 80 000 фунттан астам жалға ақы жинады. Уильям Вауган және Филипп Булл сияқты тарихшылардың пікірінше, ауыл шаруашылығындағы ауыр дағдарыс және біртұтас ұлтшыл басшылық жағдайды күшті және ұзаққа созылатын халықтық қозғалыстың пайда болуына дайындады.

The population of Ireland was overwhelmingly rural; in 1841, four fifths of the population lived in hamlets smaller than 20 houses. This ratio declined over the century, but only due to emigration from rural areas and not from growth of the towns and cities. Land in Ireland was concentrated into relatively few hands, many of them absentee landlords. In 1870, 50% of the island was owned by 750 families. Between 1850 and 1870, landlords extracted £340 million in rent—far exceeding tax receipts for the same period—of which only 4–5% was reinvested. This led landlords to take on a role of non productive managers within the island's overall economy. Conflict between landlords and tenants arose from opposing viewpoints on such issues as land consolidation, security of tenure, transition from tillage to grazing, and the role of the market. The Irish nationalist politician Isaac Butt pointed out the fact that Catholic Irish were tenants was worse than "the heaviest yoke of feudal servitude". The Devon Commission of 1843–44 found that various forms of tenant right were practiced throughout Ireland, not just in Ulster. There was a tension between English law, which protected the absolute property rights of the landlord, and Irish custom on the other hand in which the tenant enjoyed an "interest" in the property, which he could buy or sell. This "interest" could be as much as 4–6 years rent, which incoming tenants had to pay with capital that they might otherwise have spent on their own improvements. In the decades following the Great Famine, rises in agricultural prices were not matched by rent increases, leading to an increase in the tenant's stake in the farm, which may have risen to as much as 10–20 years of rent. The existence of tenant right was accepted by creditors who would extend loans with the tenant right as collateral. During the Great Famine (1845–1849), the poorest cottiers and agricultural labourers died or were forced to emigrate, freeing up land that was purchased by larger farmers. In 1850, the Tenant Right League briefly dominated Irish politics with the demand for free sale, fixity of tenure, and fair rent. Although it never caught on with the poor smallholders in Connacht which it was intended to help, the League spurred the creation of the Independent Irish Party. In 1870, the Liberal Prime Minister William Ewart Gladstone pushed through the Landlord and Tenant (Ireland) Act 1870. The act actually increased agrarian tensions, as landlords attempted to evade provisions intended to protect departing tenants, while the tenants retaliated by setting up local Tenants' Defence Associations. One such the Route Tenants' Defence Association, was however hostile towards the League. Agrarian crimes were rising during the late 1870s, from 135 in 1875 to 236 two years later. At the same time emigration (which acted as a pressure valve for political tension) decreased by more than half. Nevertheless, as late as 1877 the areas which would be heavily affected by Land League agitation were completely calm, without any hint of what was to come. In 1878, the Irish American Clan na Gael leader John Devoy offered Charles Stewart Parnell, then a rising star in the Irish Parliamentary Party (IPP), a deal which became known as the New Departure. As a result of this agreement, the physical force and parliamentary wings of Irish nationalism agreed to work together on the land issue. This collaboration was cemented by a meeting on 1 June 1879 in Dublin between Devoy, Parnell, and Michael Davitt. It is disputed what was actually agreed to. Davitt maintained that there was no formal agreement, while Devoy claimed that the IPP had promised not to act against the Irish Republican Brotherhood (IRB) and made other concessions in exchange for Irish American support. The west of Ireland was hit by the 1879 famine, a combination of heavy rains, poor yields and low prices that brought widespread hunger and deprivation. Compounded by the reduction in opportunities for outside income, especially seasonal agricultural income in Great Britain, many smallholders were faced with hunger and unable to pay their rent. Some landlords offered rent abatement, while others refused on the grounds that their tenants were participating in anti landlord agitation. Irish historian Paul Bew notes that five of the largest landlords in Connacht also refused to contribute any money to relief funds, despite collecting more than £80,000 annually in rent. According to historians such as William Vaughan and Phillip Bull, the serious agricultural recession combined with a unified nationalist leadership set the stage to produce a powerful and lasting popular movement.

Жер лигасы (18791881)

Жер соғысы 1879 жылғы 20 сәуірде Ирландтаун қаласында (Майо округі) жергілікті және Дублин қаласындағы белсенділер ұйымдастырған, Дэвитт пен Джеймс Дейли басшылық еткен жаппай митингте басталды. Белсенділер жер реформасын қолдау үшін шаруалар, дүкен иелері және дін қызметкерлерінен тұратын одақ құруға тырысты. Дін қызметкерлері қатысудан бас тартса да, митингке Майоның түкпір-түкпірінен, сондай-ақ Роскоммон және Галвей округтерінен 7 000-ден 13 000-ға дейін адам келді. Басты мәселе – көктемде төленетін жалдамақы еді. Нашар егін болғандықтан шаруалар төлей алмады және көптегендері үйден қуылмақ. Халықты жергілікті фениандар басқарды және оларды өз орындарына орналастырды. IRB кеңесі аграрлық белсенділікті мақұлдамаса да, Дэвитт бұрынғы сапарында жергілікті IRB жетекшісі Пэт Наллидің көмегімен оларды жұмылдырған еді. Сөз сөйлегендердің қатарында Джон О’Коннор Пауэр, фениан Томас Бреннан, Глазгодағы белсенді Джон Фергюсон және Дейли болды. Жергілікті фениандар шіркеутің ұстанымына наразылық білдіре отырып, 25 мамырда Кларморис қаласында (200 қатысушы) және 1 маусымда Кнокта (20 000–30 000 адам) митингтерін ұйымдастырды. 8 маусымда Майо округіне қарасты Уэстпорт қаласында Майодағы ең ірі жер иесі – Слиго графына қарсы наразылық митингісі өтті. Дэвитт Парнеллді сөйлеуге көндірді, нәтижесінде 8 000 адам жиналды. Парнелл Туам архиепископы Джон МакХейлдің 7 маусымдағы «The Freeman’s Journal» газетіне жазған хатында митингіні айыптағаннан кейін де сөз сөйледі. Парнелл сондай-ақ жаңа қозғалыстың фениандық радикалдардың ықпалына түсіп кетпеуін қалады, себебі олар католик дін қызметкерлеріне және Парнелл сүйенген ірі шаруаларға ұнамайтын еді. Бұл митинг, әсіресе Парнеллдің шаруалардың жер иеленуін қолдаған сөзі, Лондонға дейін баспасөзде кеңінен талқыланды. Бастапқыда қозғалыс діни жағынан бейтарап болды және протестант шаруалар да митингілерге қатысты. Басшылықтың назары агитациядан ұйымдастыруға ауысты, ұлтшылдық қозғалысқа жаңа күшті жұмылдыру мақсатында. 1879 жылғы 16 тамызда Каслбарда Майо жер лигасы құрылды, сол кезде католик шіркеуіне алғашқы ұсыныстар жасалды. Қыркүйектен бастап дін қызметкерлері қозғалыста жетекші рөлдерді иеленді және 1879 жылдың қалған бөлігінде өткен митингілердің үштен екісінен астамдарын басқарды. Экономикалық жағдай нашарлаған сайын қозғалыс күші арта түсті. Діни қызметкерлердің қатысуы британ үкіметіне қозғалысқа қарсы шаралар қабылдауды қиындатты, бұл ирланд шаруалары арасында «үлкен бірлік» құрды. Бірнеше сайлау округтерінде 1880 жылғы жалпы сайлауда діни қызметкерлердің қарсылығына байланысты Жер лигасы қолдаған үміткерлер жеңіліске ұшырады. 1879 жылғы 21 қазанда Майо жер лигасы Дублинде орналасқан Ирландия Ұлттық жер лигасымен алмастырылды, Парнелл оның президенті болды. Жер мәселесі күшейген сайын, оны ірі шаруалар иеленді және ауырлық орталығы батыс округтерден ауысты. Майода күзгі картоптың өнімділігі бір акрға 1,4 тоннаны құрады, бұл өткен жылғыдан екі есе аз. 1880 жылғы сәуірде өткен Жер лигасының конференциясында Парнеллдің жер иелерімен келісу бағдарламасы Дэвитт пен басқа радикалдар ұсынған «жер иеленушілікті» жою талабының пайдасына қабылданбады. 17 мамырда Парнелл IPP президенті болып сайланды. Жер лигасының жергілікті бөлімдері көбінесе бұрынғы қауымдастықтардан, мысалы, Шаруалардың қорғаныс қауымдастықтары немесе Фермерлер клубтарынан құрылды, олар Жер лигасы ұсынған үлкен қаржылық ресурстарға байланысты оған қосылуға шешім қабылдады. Бұл қозғалысқа ірі фермерлер мен жайылымшыларды әкелді. Лига «жерді халыққа» деген ұранды қабылдады, бұл ирландтық ұлтшылдарға саяси спектр бойынша қолайлы болды. Көптеген шаруалар үшін бұл ұран өз жерлеріне ие болуды білдірді. Кішкентай шаруалар үшін, әсіресе батыс аймақтарында, бұл олардың отбасылары Ұлы ашаршылықтан бұрын иеленген үлкен шаруашылықтарды алуды білдірді. Майкл Дэвитт сияқты радикалдар үшін бұл жерді мемлекеттік меншікке беруді білдірді. Жер агитациясы мен ұлтшылдық саясат арасындағы бірігу Ирландия жері ирландтықтарға тиесілі деген ойға негізделген, бірақ оны ағылшын басқыншылары ұрлап, оған шетелдік жер иелену жүйесін енгізді. Жер лигасы кең ауқымды жайылымдарды жерді дұрыс пайдаланбау деп айыптады. Жайылымдарға инвестиция салу ауылдық католиктердің жоғары деңгейге көтерілуінің негізгі құралы болғандықтан, жаңа католик жайылымшылар класы ирландтық ұлтшылдығына адалдығы мен жер иелерінен жайылымдық жерді жалға алуға экономикалық тәуелділігі арасында қысымда болды. Көптегендері Жер лигасына қосылды, бұл экономикалық мүдделері қайшы келетін әртүрлі топтардан тұратын ұйымды құрды. Бұл Жер лигасының ұлтшылдық сипатын одан да нығайтты. Үкімет 1881 жылы квази сот өкілеттіктері бар Жер комиссиясын құрды, бұл соңында көптеген шаруаларға өздерінің жерлеріне толық құқық сатып алуға мүмкіндік берді.

The Land War began on 20 April 1879 at a mass meeting in Irishtown, County Mayo organised by local and Dublin based activists, led by Davitt and James Daly. The activists tried to mobilize an alliance of tenant farmers, shopkeepers and clergy in favour of land reform. Although the clergy refused to participate, some 7,000 to 13,000 people attended the meeting, having come from all parts of Mayo and counties Roscommon and Galway. The main issue was rent, which was typically paid in the spring; due to the poor harvest tenants could not afford to pay and many had been threatened with eviction. The crowd was guided and led into position by local Fenians—recruited by Davitt in an earlier trip with help from local IRB leader Pat Nally—even though the IRB council refused to sanction agrarian activism. Speakers included John O'Connor Power MP, Fenian Thomas Brennan, Glasgow based activist John Ferguson, and Daly. Local Fenians organised meetings, at Claremorris on 25 May with 200 attendees and Knock on 1 June with a reported 20,000–30,000 turnout, in protest of the Church's position. Another meeting was held in Westport, County Mayo on 8 June, in protest against the Marquess of Sligo, the largest landowner in Mayo; Davitt persuaded Parnell to speak and 8,000 people turned out. Parnell went on with the engagement even after John MacHale, Archbishop of Tuam, denounced the meeting in a 7 June letter to The Freeman's Journal. Parnell also wanted to prevent the new movement's capture by Fenian radicals, as the latter were unacceptable to the Catholic clergy and to larger tenants, on whose support Parnell depended. This meeting, especially Parnell's speech in which he promoted peasant proprietorship, was widely commented in the press as far afield as London. Initially, the movement was non sectarian in character and Protestant tenants also took part in meetings. The focus of the leadership shifted from agitation to organization to harness the new energy for the nationalist cause. On 16 August 1879, the Land League of Mayo was founded in Castlebar, at which point the first overtures were made to the Catholic hierarchy. From September, priests quickly assumed leadership roles in the movement and presided over more than two thirds of the meetings in the rest of 1879. The movement continued to gain strength as the economic situation deteriorated. Involvement of the clergy made it much more difficult for the British government to take action against the movement, which instilled "almost perfect unity" among Irish tenant farmers. In several constituencies, Land League backed candidates failed in the 1880 general election due to clerical opposition. On 21 October 1879, the land League of Mayo was superseded by the Irish National Land League based in Dublin, with Parnell made its president. As the land agitation progressed, it was taken over by larger farmers and the centre of gravity shifted away from the distressed western districts. In Mayo, the autumn potato harvest was only 1.4 tons per acre, less than half of the previous year. At the Land League conference in April 1880, Parnell's program of conciliation with landlords was rejected in favour a demand for the abolition of "landlordism", promoted by Davitt and other radicals. On 17 May, Parnell was elected to the presidency of the IPP. Local chapters of the Land League frequently were formed from previous associations such as Tenants' Defence Associations or Farmers' Clubs, which decided to join the Land League because of the greater financial resources offered; this brought larger farmers and graziers into the movement. The league adopted the slogan "the land for the people", which was vague enough to be acceptable to Irish nationalists across the political spectrum. For most of the tenant farmers, the slogan meant owning their own land. For smallholders on uneconomic holdings, especially in the congested western areas, it meant being granted larger holdings that their families had held previous to the Great Famine evictions. For radicals such as Michael Davitt, it meant land nationalization. The fusion between land agitation and nationalist politics was based on the idea that the land of Ireland rightfully belonged to the Irish people but had been stolen by English invaders who had foisted a foreign system of land tenure upon it. Nominally, the Land League condemned large scale grazing as improper use of land that rightfully belonged to tillage farmers. As investment in grazing land was the main vehicle of upward mobility for rural Catholics, the new Catholic grazier class was torn between its natural allegiance to Irish nationalism and its economic dependence on landlords to rent land for grazing. Many sided with the Land League, creating a mixed class body whose actual economic interests conflicted. This further consolidated the nationalist nature of the Land League. The government set up the Land Commission in 1881 with quasi judicial powers that eventually enabled most tenant farmers to buy freehold interests in their land.

Басып тастау (18811882)

1880 жылдың сәуір айында өткен жалпы сайлаудан кейін, Жер соғысы әлі жалғасып жатқанда, Парнелл жер агитациясын қолдау – өзін-өзі басқару мақсатына жетудің бір жолы деп ойлады. Премьер-министр Гладстон 1881 жылғы Жер заңы (Ирландия) арқылы жер мәселесін шешуге тырысты. Заң фермерлерге, «екі жақты меншік» деп аталатын, кеңейтілген құқықтар берді, бірақ жалға алушыларды шығарып тастауды тоқтатуға қол жеткізбеді. Парнелл және оның партиялық серіктері – Уильям О’Брайен, Джон Диллон және Вилли Редмонд Актқа қарсы қаһарлы сөздік шабуылға шықты және 1881 жылдың қазанында Ирландияның мәжбүрлеу заңы бойынша Лиганың басқа да көрнекті мүшелерімен бірге Килменхам түрмесіне қамалды. Түрмеде олар «Жалға алу ақысын төлемеу» манифестін жариялады, оның мәні – олар босатылғанша жалға алу ақысын төлемеуге шақыру болды. Соңында, 20 қазанда үкімет Жер лигасының қызметін тоқтатуға кірісті. Шын мәнінде «Жалға алу ақысын төлемеу» науқанын ұйымдастыру өте қиын болды, ал көптеген фермерлер «Жер заңын сынап көруге» көбірек қызығушылық танытты. Сонымен қатар, мәжбүрлеу заңы аграрлық қылмысты жоюдың орнына, оны одан әрі күшейтті. Лига зорлық-зомбылыққа қарсы болғанымен, аграрлық қылмыстар кеңінен тарады. Жер заңы қабылданғанға дейінгі он айда (1880 жылдың наурыз-желтоқсан айлары аралығында) «бұзушылықтардың» саны 2379-ды құрады, бірақ 1881 жылдың сәйкес кезеңінде, заң толық күшіне енген кезде, бұл көрсеткіш 3821-ге жетті. 1882 жылдың наурызына дейінгі мәліметтер Парнелл түрмеде отырған кезде осы көрсеткіштердің артып келе жатқанын көрсетті. 1882 жылдың сәуір айында Парнелл үкіметпен келісімге келуге тырысты. «Килменхам келісімі» деп белгілі болған келісімге манифестің кері тартылуы және аграрлық қылмысқа қарсы күресуге міндеттеме кірді. 2 мамырда барлық тұтқындар түрмеден босатылды, ал Давит – 6 мамырда, Феникс паркіндегі кісі өлтірулер күні. Жер лигасының қызметі тоқтатылған күйде Парнелл оны 17 қазанда Давитпен бірге салтанатты түрде қайта құрып, «Ирландия Ұлттық лигасы» деп аталатын жаңа ұйым ретінде жариялады.

Ұрыстың жоспары (1886-1891)

1884 және 1887 жылдардағы құрғақшылықтардың салдарынан туған экономикалық қиындықтар, сондай-ақ Англиядағы өнеркәсіптік дағдарыс нарықтардың тарылуына алып келді. 1886–1891 жылдарғы науқан жоспары – бұл агитация мен жалға алу төлемдерін тоқтату акцияларының күшейтілген түрі болды. Жер иесінің иелігіндегі шаруалар жиналып, жер иесіне төлеуге лайықты жалғақы мөлшерін анықтады, тіпті 1885 жылғы заңмен жалғақы мөлшері сот арқылы белгіленгеніне қарамастан. Олар төмендетілген жалғақы төлеуді ұсынды, ал егер олардың ұсынысы қабылданбаса, ақшаны «Науқан жоспары» қорына аударды. Бұл жалға алу төлемдерін тоқтату акциялары ең көп қарызы бар және қаржылық тұрақсыздыққа тап болған жер иелеріне бағытталды, олар дереу банкрот болу немесе кірістің төмендеуіне келісу арасында таңдау жасауға мәжбүр болды. Лорд Кланрикард көптеген шаруаларды жерінен қуғандықтан, басты нысанаға айналды. 1884 жылы сайлау құқығы кеңейтілгендіктен, IPP жаңа сайлаушылардың көп санынан сенімділік алу үшін, ең көп санды Ирландиялық топты – төмен және орташа табысты ауылдық сайлаушыларды таңдауға тиіс болды. IPP мүшелерінің көпшілігі католик болды және рухани қолдау үшін Римге жүгінді. Үкімет те солай істеді, ал Ватикан 1888 жылы «Saepe Nos» энциклопедиясымен бірге Папалық жарлық шығарды, ол Жер Лигасының қызметін, әсіресе бойкоттауды айыптады. «Saepe Nos» сонымен қатар, бұрынғы осындай шешімді кеңейтіп, түсіндіруді талап етті. 1887 жылы науқанға қатысты құқық бұзушылықтарды реттеу үшін 1887 жылғы Қылмыстық заң және сот іс жүргізуі (Ирландия) заңы қабылданды. 1881 және 1885 жылғы Жер реформасы заңдарынан кейін көптеген консерватор баспасөз өкілдері «Науқан жоспары»н Либералдық партияның бөлінуінен және 1886 жылғы маусымда Ирландияның өзін-өзі басқару туралы алғашқы заң жобасының қабылданбауынан кейін пайдаланылған және цинизмге толы өш алу әдісі деп сипаттады. Бұл жаңа жалға алу төлемдерін тоқтату акциялары сөзсіз бұрынғыдай көптеген шаруаларды жерінен қууға және бойкоттауға, сондай-ақ барлық байланысты қорқыту мен зорлық-зомбылыққа әкелетіндіктен, қатыгездік деп те сипатталды. Басқа журналистер бұл мәселені әділдік мәселесі деп қарастырды және адал либералдардың үнемі алаңдаушылығын тудырды. Бұл науқан 1887 жылы Митчелстаундағы қырғын және Уильям О'Брайен сияқты IPP депутаттарының түрмеге қамалуы сияқты оқиғаларға әкелді. Науқанның зорлық-зомбылыққа толы аспектілері 1893 жылы Ирландияның өзін-өзі басқару туралы екінші заң жобасын талқылау кезінде тоқтатылды. IPP сол кезде Парнеллдің ажырасу дағдарысынан кейін Ирландия Ұлттық Федерациясы мен Ирландия Ұлттық Лигасына бөлінді.

Preceded by economic difficulties due to droughts in 1884 and 1887 as well as industrial depression in England causing shrinking markets, the 1886–1891 Plan of Campaign was a more focused version of agitation and rent strikes. Tenants on an estate would meet and decide on what was a fair rent to pay their landlord, even though rents had already been judicially fixed by the 1885 act. They would offer to pay the lower rent, and if it was refused, would instead pay it to the Plan of Campaign fund. These rent strikes targeted the most heavily indebted and financially insecure landlords, who faced a choice between immediate bankruptcy and accepting a lower income. Lord Clanricarde had evicted many tenants and became the main target. Given the extended franchise allowed in 1884, the IPP had to gain credibility with the larger number of new voters, choosing the most numerous Irish group: the low to middle income rural electorate. Most IPP members were Catholic, and appealed to Rome for moral support. So did the government, and the Vatican issued a Papal Rescript followed by an encyclical "Saepe Nos" in 1888, condemning the activities of the Land League, particularly boycotting. Saepe Nos also claimed to extend and clarify an earlier similar ruling by the Sacred Congregation for Propaganda. In 1887 the Criminal Law and Procedure (Ireland) Act 1887 was passed to deal with the offenses surrounding the Campaign. After the 1881 and 1885 Land Reform Acts (see below), many Tory press commentators described the Plan of Campaign as an opportunistic and cynical method of revenge following the division of the Liberal Party and the rejection of the first Irish Home Rule Bill in June 1886. It was also described as cruel, as new rent strikes would inevitably result in more evictions and boycotting as before, with all the associated intimidation and violence. Other reporters saw it as a matter of justice and of continuing concern to genuine liberals. The Campaign led on to events such as the Mitchelstown massacre in 1887 and the imprisonment of IPP MPs such as William O'Brien for their involvement. The violent aspects of the campaign were abandoned on the run up to the debates on the Second Irish Home Rule Bill in 1893. The IPP was by then divided into the Irish National Federation and the Irish National League over Parnell's divorce crisis.

Кейінгі қозу

1906-1909 жылдар аралығында көбірек жер іздеген шағын шаруалар «Ранчо соғысын» бастады, олар жер иелеріне тиесілі бос жатқан жерлерді сатуды және ірі жайылым шаруашылықтарын таратуды талап етті. Мал шаруашылығына қарсылар, аштықтан кейін, бұрын жерден қуылған шағын шаруалар өңдеген жерлерден көптеген шаруашылықтар құрылғандығын көрсетті. Біріккен Ирландия лигасы және Лоренс Гиннелл ұйымдастырған «Ранчо соғысы» мал айдау, халық жиналыстары, бойкот және қысым көрсетуді қамтыды. 1907 жылдың тамыз және желтоқсан аралығында ғана 292 мал айдау дерегі билік органдарына хабарланды. Бұл ең қатты Коннахт, Солтүстік және Шығыс Лейнстер, Солтүстік Манстер аймақтарында болды, онда ірі жайылымдық шаруашылықтар мен тиімсіз шағын шаруашылықтар қатар өмір сүрді. Бұл науқан шағын шаруалардың жеңілісімен аяқталды; «Коннахтта ащылық пен күмәндік қалдырғаннан» басқа, науқанның басты салдары – ирланд ұлтшылдығының буржуазиялық қозғалысқа айналғанын көрсету болды, оның ішінде көптеген ірі мал өсірушілер де болды. Ирландияның тәуелсіздік соғысына (1918-1922) дейін шамамен жарты миллион адам, көбінесе Ирландияның батысында, тиімсіз шағын шаруашылықтарды иеленді. Сонымен қатар, Ирландиялық еріктілер және Бірінші Ирландия Республикалық армиясының ардагерлеріне қызметтері үшін жер берілуі уәделенген. 1919-1920 жылдары Ирландияның батысында жерді басып алу толқыны болды, ал 1920 жылы аграрлық қылмыстар 1882 жылдан бері ең жоғары деңгейге жетті. Ағыл-Ирландия келісімі жер мәселесіне ешқандай сілтеме жасамағандықтан, көбірек жер алу үміттері күңкіреген соң, олардың көпшілігі келесі Ирландия азаматтық соғысында келісімге қарсы жаққа қосылды. Ирландия еркін мемлекетінде олардың наразылықтары «Фианна Фейл» партиясын күшейтті және 1923 және 1933 жылғы Жер заңдарына әкелді, бұл ірі шаруашылықтар мен меншіктерді шағын шаруалар мен жерсіздерге «көлемді қайта бөлуге» себеп болды.

Жер соттары

Жер лигасының кейбір жергілікті филиалдары 1880 және 1881 жылдары британдық соттар үлгісінде төрелік соттар құрды. Әдетте, істерді атқару комитеті қарастыратын, ол екі тарапты шақырып, куәгерлерді сұраққа тартатын, тараптар ұсынған дәлелдерді зерделейтін, үкім шығарып, егер кодекс бұзылған болса, жаза тағайындайтын. Кейде жергілікті қауымдастықтан қазылар алқасы шақырылып, талапкер кейде прокурор қызметін атқарған. Ортақ құқық рәсімдеріне ұқсас болғанына қарамастан, американдық тарихшы Дональд Джордан бұл трибуналдардың негізінен жергілікті филиалдың өз ережелері бұзылғанда сот функциясын орындауының кеңейтілген түрі екенін атап көрсетеді. Бұл соттарды британдық ғалым Фрэнк Ледвидж «көлеңкелі құқықтық жүйе» деп сипаттады. Тарихшы Чарльз Тауншендтің сөзіне қарағанда, соттардың құрылуы – «Жер лигасы жасаған барлық наразылық акттарының ең жағымсызсы» болды. 1881 жылы Ирландияның бас хатшысы Уильям Эдвард Форстер Жер лигасы заңының үстемдік танытып жатыр деп шағымданды:

1882 жылдан бастап Ирландия Ұлттық лигасы бұрынғы ұйымның соттарын алмастыру үшін соттар ұйымдастырды. Негізгі қағидалар жалға төлемін жеңілдетусіз жасауға, үйден қуылған жалға алушының жерін иеленуге және 1885 жылғы Эшборн заңы бойынша олардың иелігін сатып алуға тыйым салды. Басқа тыйым салынған әрекеттерге «үйден қууға қатысу, олармен қарым-қатынас жасау немесе сауда-саттық жүргізу; немесе бойкотталған адам үшін жұмыс істеу, жалдау, жерді жалға беру немесе олармен әлеуметтік байланыс орнату» кірді. Трибуналдарды әдетте жергілікті бөлімдердің жетекшілері басқарды, олар ортақ құқық рәсімдерімен ашық отырыстар өткізді. Бұл Лиганың заң үстемдігін қолдайтынын, бірақ ағылшын заңдарының орнына ирландиялық заңдарды қолдайтынын көрсетуге бағытталған.

Бойкот

Жер Лигасының негізгі тактикаларының бірі – атақты бойкот, оның бастапқыда нысанасы «жерді тартып алушылар» болды. Жер лигасының спикерлері, соның ішінде Майкл Дэвитт, жерден қуылған жалдамалы шаруалардың жерін басып алғандарға қарсы жаңа, зорлық-зомбылықсыз моральдық тактиканы қолдауға кірісті. Парнелл 1889 жылы Эннисте сөйлеген сөзінде, мұндай жалдамалы шаруалармен қарым-қатынас жасағанда, зорлық-зомбылыққа жүгінудің орнына, жергілікті тұрғындардың барлығы оларды жаңсақтап, қарым-қатынасты үзуі керек деді. Бұл тактика кейіннен жер иелеріне де қолданылды. «Бойкот» термині сол жылдың соңында Майо округының жер агенті Чарльз Бойкоттқа қарсы сәтті науқаннан кейін пайда болды. Оған қарсы жасалған бірлескен шаралар Бойкотттың өзіне тапсырылған егінді жинау үшін ешкімді жалдауға мүмкіндік бермейтіндей болды. Бойкотт елден кетуге мәжбүр болды; және бұл тактика елдің барлық аймақтарына тарады. Бойкотты күштету үшін «қорқыту» қолдануды 1882 жылғы Қылмыстың алдын алу (Ирландия) заңында қылмыс деп тану қажет болды. Бас инспектордың сөзіне сүйенсек, бойкот «жәбірленуші үшін түрмеге ұқсас жағдай құрады, оны қоғамнан оқшаулап, бөліп тастады». Ірі фермерлер мен жер иелері уақытша кіріс жоғалту, жұмыс істеуге дайын адамдарды жалдау немесе пошта арқылы тауарларды тапсыру арқылы бойкотқа төтеп беруге қабілетті болды. Бойкоттың тиімділігі күмәнді болғанымен, бұл сөз тіркесі мен тактика зорлық-зомбылықсыз әрекеттер тіліне енді.

Жалға беру ереуілі

Жалға беру ереуілдері жалға алушыларға жалдау ақысын төмендету үшін қысым көрсету құралы ретінде пайдаланылды. Төленбеген жалдау ақысы көбінесе үйден шығару ісіндегі заңдық өкілдік пен үйден шығарылған отбасыларға көмек көрсету үшін "қорғаныс қорына" аударылатын. Жалға беру ереуілдерін баяулату арқылы да жүргізуге болады: қазірдің өзінде жалдау ақысының бір бөлігін төлеп, келесі аптада қалғанын төлеуге уәде берумен, сондай-ақ өзіңізді табуды қиындату арқылы. Бұл жалдау ақысын жинаушыларға кедергі келтіруді, үйден шығарылған қарыздар жалға алған шаруашылықтарды қайта иеленуді және тағы да басқаларын қамтуы мүмкін. Осы тактиканы алғаш рет 1880 жылғы қаңтарда Килберидегі Мегерлер қолданған делінеді.

Зорлық-зомбылық

Қазіргі заманғы қарсыластар Құрлық соғысының «ұйымдастырылған терроризм науқаны» болғанын айтты. Майкл Дэвитттің өмірбаянында Т. В. Муди қылмыстың Жер лигасының белсенділігінен туындағанын мойындады, бірақ статистика Жер лигасының «үркіт билігін» ұстағаны туралы идеяны жоққа шығарады деп мәлімдеді. Аграрлық құқық бұзушылықтың ең көп кездесетін түрі – қауесті хаттар жіберу болды. Дэвитт және басқа Жер лигасының басшылары аграрлық қылмысты қатты айыптап, Ұлттық лиганың жергілікті бөлімдері оған қарсы көптеген қаулылар қабылдады. Дегенмен, ұйымдар өздерінің қатардағы мүшелерін бақылай алмады. 1879 және 1881 жылдар аралығында Құрлық соғысына байланысты қылмыстар Ирландиядағы барлық қылмыстардың 25%-дан 58%-ға дейін өсті, бірақ басшылар науқанды тоқтатуға шақырмады. Аграрлық қылмыстардың тек 16 пайызы ғана тұтқындауға әкелді, бұл аграрлық емес қылмыстар үшін 50%-дан азырақ көрсеткіш. Глэдстон қылмыстардың өсуі оның үкіметінің мәжбүрлеу саясатының және Жер лигасының «Жалға алуды тоқтату» стратегиясының сәтсіздігінің дәлелі деп сенді. 1882 жылы Ирландия Ұлттық лигасы құрылғаннан кейін аграрлық бұзылыстар айтарлықтай азайды, себебі соңғысының аграрлық мәселелер бойынша дауларды шешу жүйесі бойкотты ең қатал жаза ретінде енгізді. Британдық шенеуніктер Ұлттық лиганың тиімділігі сот талабы орындалмаса, заңсыз элементтердің зорлық-зомбылығынан қорқуға байланысты екенін жиі айтты. Әлеуметтанушы Сэмюэл Кларк зорлық-зомбылықтың болуы Жер лигасына өз шешімдерін орындауға және қарсыластарын үнсіздендіруге көмектесті деп мәлімдеді. 1889 жылы Парнеллизм және қылмыс жөніндегі арнайы комиссия IPP мен аграрлық қылмыс арасында байланыс таппады. Бір британдық шенеунік «Лига» қылмыс жасамайтынына және жоспарламайтынына сенгенімен, «үркіту және қорқытусыз Лиганың болуы мүмкін емес» деп түсіндірді.

Жер туралы заңдар

Ирландиядағы жер мәселесі ақыры 1870 жылы жалға беру реформасымен басталган, кейін 1881 жылы Жер комиссиясы құрылған және әділ жалға алу бағасын бекіту үшін сот қарауы қарастырылған Ирландияның жер заңдары сериясы арқылы шешілді. 1885 жылғы Эшборн заңы жалға алушы фермерлерге өздерінің жерлерін сатып алуға мүмкіндік берудің шектеулі процесін бастады, бұл мүмкіндік 1902 жылғы Жер конференциясынан кейін 1903 жылғы Жер сатып алу (Ирландия) заңымен кеңейтілді. 1909 жылғы Огастин Биррел заңы мәжбүрлі сатып алуға, сондай-ақ жер иелері тікелей өңдеген иесіз жерді сатып алуға және бөлуге мүмкіндік берді. Бұл заңдар жалға алушыларға алдымен жалға алған жерлеріне қатысты кеңиеген меншік құқықтарын алуға, содан кейін Ұлыбритания үкіметінің және Жер комиссиясының қарыздары арқылы жер иелерінен жер сатып алуға мүмкіндік берді. 1903 жылғы заң ирланд фермерлеріне үкімет тарапынан сатып алу құқығын берді, ол бүгінгі таңға дейін Ұлыбританияда қолжетімді емес. Жер заңдарының жер иелігінің шоғырлануын азайтудағы табыстылығын 1870 жылы ирланд фермерлерінің тек 3%-ы өз жерлеріне ие болса, 97%-ы жалға алушы болғандығы көрсетеді. 1929 жылға қарай бұл көрсеткіш кері өзгеріп, фермерлердің 97,4%-ы өз шаруашылықтарын толық құқығымен иеленді. Дегенмен, жерді қайта бөлудің жалғыз факторы жер заңдары ғана емес еді; Ұлы соғыс және Ирландия революциялық кезеңіндегі қақтығыстар да жер сатуға көмектесті. Жер мәселесін қозғаушылар іздеген реформаларды Ирландияның ауылдық аймақтарының барлық дертіне шипа ретінде қарастырды. Шындығында, эмиграция және экономикалық қиындықтар бұрынғысынша жалғасты, ал жер реформасының ең үлкен пайдасын орташа фермерлердің орта таптары алды.