Кіріспе

Колумбиядағы азаматтық соғыс 1899-1902 жылдар аралығында. Мың күндік соғыс (lang es) – Колумбияда 1899 жылдың 17 қазанынан 1902 жылдың 21 қарашасына дейін болған азаматтық соғыс. Алғашқыда Либералдық партия мен Ұлттық партия басқарған үкімет арасында, кейін Консервативтік партия Ұлттық партияны құлатып жібергеннен кейін – либералдар мен консервативтік үкімет арасында жүрді. 1886 жылғы Конституцияның қабылдануы және «Регенерация» деп аталатын саяси процестен кейін Колумбияның либералдары, консерваторлары және ұлтшылдары арасындағы федерализм мен централизмнің ұзаққа созылған идеологиялық тартысы шиеленісті күшейтті. 1898 жылғы президенттік сайлаудан кейін жағдай ушықты, және 1899 жылдың 17 қазанында Сантандер департаментіндегі Либералдық партия мүшелері ұлттық үкіметке қарсы ресми көтеріліс жариялады. Бірақ жаулық 11 қарашада ғана басталды, либералдық топтар Букараманга қаласын басып алуға тырысқанда соғысқа ұласты. Соғыс үш жылдан кейін Неерландия және Висконсин келісімдеріне қол қою арқылы аяқталды. Соғыс консерваторлардың жеңісімен аяқталды және Консервативтік партияның Колумбия саясатындағы үстемдігін тағы 28 жылға қамтамасыз етті. Колумбияның біртұтас мемлекет ретіндегі саяси құрылымы содан бері күмәндалған жоқ. Халықаралық қақтығыс ретінде соғыс Эквадор және Венесуэла аумақтарына да тарады. Осы екі елдің консервативтік және либералдық фракциялары, сондай-ақ Гватемала, Сальвадор және Никарагуа Колумбиядағы сәйкес партияларын қолдады. Панама тасмузындағы американдық мүдделер американдық интервенцияға және Панамаға (сол кезде Колумбияның бір бөлігі) Малларино-Бидлак шартын сақтау деген желеумен әскери-теңіз күштерін орналастыруға әкелді. Шамамен 100 000-нан 180 000-ға дейін адам қаза болған, сол кездегі халықтың шамамен 2,5-3,8 пайызын құраған бұл қақтығыс Колумбия тарихындағы ең қанды және ең қиратушы соғыс болды. Ол ел үшін ауыр экономикалық, саяси және әлеуметтік салдарларға әкелді, оның ішінде ұлттық экономиканың ішінара құлдырауы, үкіметтік тұрақсыздықтың жалғасуы және 1903 жылы Панама департаментінің республика құрамындағы аумағы ретінде жоғалуы.

Кіріспе

XIX ғасыр бойы Колумбия саяси тұрақсыздыққа толы ел болды. Әртүрлі саяси күштер – көбінесе консерваторлар мен либералдар ретінде біріккен – бір жағынан унитарлық мемлекет, екінші жағынан федералды мемлекет құруды жақтады. 1885 жылғы Азамат соғысынан кейін Либералдық партияның радикалды топтары көтеріліс ұйымдастырды, бірақ Рафаэль Нуньездің – Консервативтік партияның қолдауына ие болған, орталықшыл либералдың – әкімшілігіне қарсы күресте сәтсіздікке ұшырады. 1863 жылғы Рионегроның федералдық Конституциясы 1886 жылғы Конституциямен алмастырылды, осылайша «Регенерация» деп аталатын орталықтандыру саяси процесі басталды. «Регенерация» Колумбияға салыстырмалы бейбітшілік әкелді, бірақ елдегі әртүрлі департаменттер арасындағы ішкі саяси және экономикалық дауларды толық шеше алмады. Президент Мануэль Антонио Санклементетің ауруына байланысты өкіметін тиімді басқара алмауынан туған билік вакуумымен бірге жалғасқан шиеленістер қайтадан күшейіп, ашық көтеріліс пен қарулы қақтығысқа әкелді. 1899 жылдың 17 қазанында Сантандер департаментіндегі Либералдық партия мүшелері Ұлттық үкіметке қарсы ресми көтеріліс жариялады, ал 11 қарашада Букараманга шайқасымен жаулық амалдар басталды.

Либералдық көтеріліс

Азамат соғысының басталу күні 1899 жылдың 20 қазаны болды. Алайда, кейбір либерал генералдарының, әсіресе 17 қазанда соғыс бастауды қалаған Паоло Эмилио Виллардың салдарынан ол өзгертілді. Көптеген либералдардың пікірі әлсіз болды, себебі олар жеткілікті күш немесе ұйымға ие емес деп ойлады. Осыған қарамастан, көтеріліс Сантандердегі Сокорро муниципалитетінде басталды, ал көтерілісшілер Венесуэладан әскери күштерді күтті. Бірақ консервативтік үкімет осы оқиғаны қанағаттандырмайынша қалған жоқ. Олар Сантандер астанасы Букарамангаға әскери күш жіберуге дайындалды. Алайда, әскерлер экономикалық жағдайдың қиындығына байланысты үкіметке "билеттермен" төлеуге келіспегендіктен, бұл күш ешқашан келмеді. Ешкім үш жылға созылатын және елге апат әкелетін соғысты күтпеді немесе оған дайын болмады. Уақыт өте келе соғыс Колумбияның барлық аймақтарына тарады. Либералдардың алғашқы жеңілістері соғыстың басында болды, 24 қазанда Магдалена өзеніндегі шайқаста консерваторлар жеңіске жетті. Алайда консерваторлар да қиын жағдайда болды. Елде тәртіп орнатуға тырысқан консерваторлар тарихи және ұлттық деп екі фракцияға бөлінді. Біріншіден, олар президент Санклентеді қызметтен шеттетуге және оның орнына Хосе Мануэль Маррокинді тағайындауға шешім қабылдады. Бұған жауап ретінде либералдар президенттікке Габриэль Варгас Сантосты ұсынды. Перлалонсо және Палонегро шайқастары (Сантандерде) айтарлықтай зиян келтірді. Перлалонсода либералдар Рафаэль Урибе Урибе басшылығымен жеңіске жетті. Палонегрода (1900 жылдың 26 мамырында) консерваторлар өте қанды шайқаста қарсыластарын тоқтатты.

Соңының басталуы

Палонегродан кейін либералдар екі фракцияға бөлінді: бұл жолы бейбітшілдік жақтастары мен соғыс жақтастары. Консерваторлар соғысты аяқтау уақыты келді деп ойлады, ол кезде соғыс негізінен Панама провинциясында және Кариб теңізінің жағалауында жүріп жатқан еді. Осы шешім арқасында соғыстың халықаралық деңгейге көтерілуіне жол берілмеді, бірақ Венесуэла президенті Сиприано Кастро (Урибе Урибені Колумбия президенті ретінде мойындаған) соғыстың халықаралықтануын қолдады. Маррокин басқаратын консервативтік әскерлер 1901 жылдың 29 шілдесінде Сан-Кристобаль шайқасында Венесуэланың либералдарға көмектесуін тоқтатуға қол жеткізді, сол кезде консервативтік генерал Хуан Б. Товар жеңіліске ұшырады. Венесуэла президенті Кастро 1901 жылдың соңында соғыстың басты қозғаушы күші болды, соның нәтижесінде соғыс 1902 жылға дейін жалғасты. 1901 жылдың қыркүйегінде Кастро Колумбияға 1200 венесуэлалық әскерді, артиллериялық қарулар, мылтықтар мен пулеметтермен бірге жіберді, ал венесуэлалықтар шекарадағы либералдық әскерлердің көп бөлігін құрады. Риохаха шайқасы кезінде Кастро консервативтік күштердің қалалық портына кіруін тоқтату үшін канонерлік кемені жіберді және Венесуэла генералы Хосе Антонио Давилаға либералдармен бірге венесуэлалық әскерлерді басқаруды тапсырды. Түпкілікті бейбітшілік шарты 1902 жылдың 21 қарашасында американдық "Висконсин" соғыс кемесінде қол қойылды. Либералдарды Каука мен Панаманың біріккен армиясын басқаратын генерал Лукас Кабальеро Баррера және генерал Бенджамин Эррераның өкілі полковник Эусебио А. Моралес өкілдік етті. Консерваторлар Панама департаментінің губернаторы генерал Виктор М. Салазар және Атлантика жағалауындағы, Тынық мұхитындағы және Панамадағы консервативтік армияның штаб бастығы генерал Альфредо Васкес Кобомен өкілдік етті. Олар барлық үкімет атынан соғыстың аяқталуына қол қойды.

Шығармалар мен танымал мәдениет

Габриэль Гарсия Маркестің 1961 жылы жарық көрген "Полковникке ешкім хат жазбайды" повесі – мұңайған, зейнеткер полковник туралы, ол Мың күндік соғыстың ардагері және Неерландия келісіміне куә болған, сондай-ақ он бес жыл бұрын уәделенген зейнетақысын күтіп отыр. Габриэль Гарсия Маркестің 1967 жылы жарық көрген "Жалғыздықтың жүз жылы" романы Колумбияның ойдан шығарылған Макондо ауылындағы жүз жылдық оқиғаны баяндайды. Роман ауыл тұрғындарының бірі – полковник Аурелиано Буэндияның Колумбияның либералдық және консервативтік партиялары арасындағы қақтығысқа қатысуын көрсетеді. Габриэль Гарсия Маркестің 2004 жылы жарық көрген "Меланхолиялық сатылым қыздарымның естеліктері" кітабында басты кейіпкердің әкесінің қайтыс болған күні былай сипатталады: «Ол Мың күндік соғысты аяқтаған Неерландия келісіміне қол қойылған күні жесір төсегінде қайтыс болды».