Кіріспе

Сербияның ең көрнекті академиялық мекемесі – Сербия ғылымдар және өнер академиясы (Academia Scientiarum et Artium Serbica, Srpska akademija nauka i umetnosti, SANU) – 1841 жылы Сербия әдебиет қоғамы ретінде құрылған ұлттық академия және ең көрнекті академиялық институт. Академия мүшелерінің арасында Нобель сыйлығының лауреаттары Иво Андрич, Леопольд Ружичка, Владимир Прелог, Глен Т. Сеаборг, Михаил Шолохов, Александр Солженицын және Петер Хандке, сондай-ақ Иосиф Панчич, Йован Цвичич, Бранислав Петрониевич, Влахо Буковац, Михайло Пупин, Никола Тесла, Милутин Миланкович, Михайло Петрович Алас, Мехмед Меша Селимович, Данило Киш, Пая Йованович, Дмитрий Менделеев, Виктор Гюго, Лев Толстой, Якоб Гримм, Антонин Дворжак, Генри Мур және серб және шетелдік тегінің көптеген ғалымдары, зерттеушілер мен суретшілер болған.

Алдыңғылар

Сербия Корольдік ғылым академиясы 1892 жылы біріккен Сербия ғылым қоғамының мұрагері болды және оның мүшелерін, тұрақты немесе құрметті мүшелер ретінде қабылдап, оның міндеттерін және ғылыми-мәдени өмірдегі орнын жалғастырды. Осыған ұқсас жағдай бірнеше он жыл бұрын, 1864 жылдың 29 шілдесінде болған, онда Сербия ғылым қоғамы 1841 жылдың 7 қарашасында құрылған Сербия княздығындағы алғашқы ғылым қоғамы – Сербия ғылым қоғамының орнын және функцияларын өз мойнына алды. Сербия Корольдік ғылым академиясын Жован Цвижич сияқты мүшелер басқарды. 1864 жылы Қоғам Джузеппе Гарибальди, Николай Чернышевский және Александр Герцен сияқты халықаралық революционерлерді мүшелікке қабылдады, бірақ ханзада Михаило Обреновичтің консервативті үкіметі бұл әрекеті үшін оны дереу таратып жіберді.

Ғимарат

1909 жылдан 1952 жылға дейін Сербия ғылым және өнер академиясының ғимараты Бранкова көшесі, 15 мекенжайында орналасқан. Бұл ғимарат 1963 жылы бұзылып жатыр. Содан кейін Академия Кнез Михаилова көшесі, 35 мекенжайына, қала орталығындағы сәнді ғимаратқа көшірілді, ол бүгінге дейін сол жерде тұр. Сербияның ең жоғары ғылыми мекемесі – Сербия ғылым және өнер академиясы (SASA) шамамен бір ғасыр бойы Кнез Михаилова көшесін әсемдеп, белградтық сәулетке француздық әшекейлеу мен модерн стилінің рухын сыйлады. Бұл сәнді ғимаратты салуға арналған эскиздер, ұсыныстар мен жобалар 1886 жылы академия құрылған күнінен бастап жасалды. Алайда, Академия ғимаратқа 1896 жылға дейін көшпеді. Академия құрылғаннан кейін, ғимаратты Кнез Михаилова көшесіндегі беделді жерде салу жоспарланды, оны князь Михаил III Обренович білім беру мақсатына арнап сыйға берген. Сербия Корольдік академиясының (SRA) жер телімінен басқа қаржылық ресурстары болмағандықтан, Сербия Ұлттық мұражайы мен Ұлттық кітапханасы орналасатын өкілдік нысанды салу үшін жағдайлар орындалғанға дейін уақытша бір қабатты ғимарат салу қарастырылды. Келесі жылдары SRA өз ғимаратын салу үшін қор жинаудың және қаржы ресурстарын тартудың әртүрлі жолдарын қарастырды. 1896 жылы Корольдің жарлығымен SRA, Ұлттық кітапхана және Сербия Ұлттық мұражайының өзара қоры құрылды, соның арқасында бастапқы капиталмен және өз учаскесімен Академия құрылыс мәселесін шеше бастады. 1900 жылы жобаны жасау үшін отандық сәулеттің танымал сәулетшісі Константин Йованович шақырылды. Бұл орындалмаған жобалардың біріншісі болды: танымал сәулетшілер Андра Стеванович, Никола Несторович, Милан Капетанович және Драгутин Джорджевичтен алдын ала жобалар жасауды сұраудан бастап, қоғамдық конкурс жариялаудың сәтсіздігіне дейін, Загребтен Югослав ғылым және өнер академиясының ғимаратына ұқсас жобаны жасауға тырысу және сәулетші Константин Йовановичтің жаңа жобалары. Сонымен қатар, үш институттың ортақ ғимаратты салуға деген қызығушылығы тұрақты болған жоқ. Тұрақты орналасу мәселесін шешу үшін 1908 жылы SRA Бранкова көшесі, 15 мекенжайындағы Сима Игуманович қорының ғимаратындағы кеңістікті пайдалануға алды. Өз ғимаратын алуға екі он жылдан астам тырысқаннан кейін, SRA Президенті 1910 жылдың соңында жобаны Драгутин Джорджевич пен Андра Стевановичке тапсыруды шешті. Іргетасы 1914 жылдың 27 наурызында тәж мұрагері Александр Караджорджевичтің қатысуымен, академиктер мен Құрылыс және Білім министрлерінің куәгерлігімен салынды. Құрылыс жұмыстары Matija Bleh компаниясына тапсырылды, ал қасбеттің пластикалық және мүсіндік бағдарламасын Jungmann және Sunko жасады. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда құрылыс тоқтатылды. Нысан 1924 жылы аяқталды, бірақ құрылыс шығындарының жоғары болуына байланысты SRA жаңа ғимаратқа көше алмады, оның орнына бүкіл нысан жалға берілді. SRA ғимаратының дизайны озық идеяларды жеткізуі керек деп сенген сәулетшілер Стеванович пен Джорджевич оның кеңістіктік және функционалдық құрамы жағынан бұрынғы жобаларға сүйенбеген дизайнды жасады. Бүкіл учакені алып жатқан үлкен ғимарат пәтерлер мен дүкендерді жалға беру үшін, және әсем әшекейленген модерн стиліндегі өткелдермен жобаланды. Фасадтармен жұмыс істеу кезінде авторлар жобалаудың академиялық үлгісін толығымен тастаған жоқ; олар дөңгелек бұрыштармен, жартылай дөңгелек шығанақтармен қосымша баса көрсетілген фасадтың бір симметриялық, үш бөлікті бөлінуін модернизациялады. Арапск екінші пластиканың үш бөлікті терезелері түріндегі модерн элементтерін, жерүсті мен мезаниндегі дүкен терезелеріндегі заманауи дизайнды бөлшектерді, француздық әшекейлеу элементтерін енгізу арқылы авторлар сәнді қасбеттік бағдарламаға қол жеткізді. Гүлдік арабескелер, гүл шоғыры және модерн маскалары түріндегі сәулеттік пластикалық элементтер, символдық мағынасы бар толық мүсін түрінде, шатырда жаңа өлшемге ие болды. Негізгі қасбеттің негізгі мотиві – Ника құдайының сауда мен өнеркәсіпке қосылуын бейнелейтін мүсіндік композиция, ал орталық шығыңқы шығанақтың бұрыштарында әйел мен балалар сияқты бірдей мүсіндік композициялар орналастырылған. Әйел мүсіндерінің бірі қолында шам ұстаған, екіншісі – көгершін. Балалардың мүсіндерінің бірдей композициялары ғимараттың бұрыштарының үстіндегі және бүйірлік қасбеттерінің бойындағы төбелерге орналастырылды, бұл Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі белградтық сәулеттің ең бай мүсіндік бағдарламаларының бірін құрады. SRA Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанда Бранкова көшесіндегі жалға алынған ғимаратта болды. Соғыс аяқталғаннан кейін, 1947 жылы Сербия ғылым академиясы туралы заң академия құрылымында белгілі бір өзгерістерді әкелді, сарапшы академиялардың орнына алты бөлім және белгілі бір институттар құрылды. Қызмет аясы кеңейгенімен, қажетті кеңістіктік мүмкіндіктерге деген қажеттілік күрт өсті, сондықтан басты мақсат Кнез Михаилова көшесіндегі бүкіл ғимаратты кеңсе кеңістігіне айналдыру болды, бұл кең ауқымды бейімделуді қамтыды. Жобаны сәулетші Григорий Самоиловқа тапсырды, ол сәулетші Джордже Смиляничпен бірге ғимараттың ішкі бөлігін өзгертіп, сонымен қатар ең маңызды интерьерлік дизайнды аяқтады. Самоилов орталық атриуммен шағын академиялық комбинацияға айналдыра отырып, қолданыстағы нысанды өзгертуде ерекше шеберлік танытты, ол екі жол кеңсе жүйесін құрды, орталықтан басқа барлық өткелдерді жойды, ол жартылай өзгертілген негізгі кіреберіс холына айналды, ал бірінші қабат коммерциялық сипатын сақтап қалды. Кнез Михаилова көшесінен кіреберіс жасау және конференц-залға қол жеткізуді жоспарлау өкілдік кеңістікті іске асыруға көмектесті. Жаңа тұжырымдамаға сәйкес, Самоилов тазартылған геометриялық декоративтік репертуармен модернизацияланған академиялық стильде сыртқы жағын жобалады. Сонымен қатар, Конгресс залы жаңартты, галереяны алды және аркалық нишаларда Петр Любарда салған «Ғылым» және Мило Милунович салған «Өнер» суреттері орналастырылды. Жаңартумен қатар, қасбетте де өзгерістер енгізілді: мезаниннен шыныдан жасалған шатыр алынып тасталды, мезанин терезелері, сондай-ақ бірінші қабаттағы дүкен терезелері өзгертілді, декоративтік күмбез қайта жаңартылды және барлық әшекей элементтері алынып тасталды. ғимарат 1952 жылдың 24 ақпанында ресми түрде және салтанатты түрде ашылды, сол күні Академия соңымен және тұрақты түрде ғимаратқа көшіп келді. 1967 жылы Самоилов Кнез Михаилова және Вука Каражич көшелерінің бұрышындағы галереяны жаңарту жобасын жасады. Үлкен композициялық интерьер келесі жылдары одан әрі жақсартуға мүмкіндік берді, сондықтан бүгінге дейін біздің көрнекті суретшілеріміздің еңбектерімен толықтырылды. Кіреберіс холындағы соңғы коллаж сызығының шыны аралықтары 2000 жылы Бранко Милюш суреттері бойынша жасалған бояулы шынымен ауыстырылды, ал Конгресс залындағы және залдың алдындағы фойедегі бояулы шыны терезелері 2005 жылы академик Младен Србиннің жобасы бойынша жасалды. Сербия ғылым және өнер академиясы, Сербиядағы ең маңызды ғылыми мекеме, ғылыми ойды жетілдіруге үлкен үлес қосты, серб, юго...

Сайлау жиналыстары

Академияның жаңа мүшелері 1985 жылдан бері үш жыл сайын өткізілетін сайлау құрылтайларында сайланады. Көркем өнер саласынан келген ғалымдарға орын ашу мақсатында, "Көркем өнер және музыка кафедрасы" 2021 жылы "Өнер кафедрасы" деп өзгертілді, бұл академиядағы көп жылдан кейінгі алғашқы маңызды ұйымдық өзгеріс болды.

Президенттердің тізімі

Атауы Кезең Жосиф Панчич1887–1888Чедомилж Миятович1888–1889Дмитрий Нешич1892–1895Милан Д. Миличевич1896–1899Жован Ристич1899Сима Лозанич1899–1900Жован Мишкович1900–1903Сима Лозанич1903–1906Стоян Новакович1906–1915Жован Жюнович1915–1921Жован Цвижич1921–1927Слободан Жювонович1928–1931Богдан Гаврилович1931–1937Александр Белич1937–1960Илия Джуричич1960–1965Велибор Глигорич1965–1971Павле Савич1971–1981Душан Каназир1981–1994Александр Деспич1994–1998Дејан Медакович1998–2003Никола Хајдин2003–2015Владимир С. Костић2015–2023Зоран Кнежевић2023–қазіргі уақытқа дейін

Нобель сыйлығының иегерлерінің тізімі

Сербия ғылымдар және өнер академиясының 20 мүшесіне Нобель сыйлығы табыс етілді.

Толық мүшелері

ЛауреатЖылСанатНегіздемеЛеопольд Ружичка1939Химия"полиметилендер және жоғары терпендер бойынша жұмысы үшін."Иво Андрич1961Әдебиет"оның елінің тарихынан алынған тақырыптарды және адам тағдырларын эпикалық күшпен суреттегені үшін."

Шетелдік мүшелер

ЛауреатКескінЖылСабақТеодор Моммсен1902 Әдебиет «тарихи жазу өнерінің ең көрнекті шебері, әсіресе оның монументалды еңбегі «Рим тарихы» үшін».Генрик Сенкевич1905 Әдебиет «эпостық жазушы ретінде ерекше еңбегі үшін».Гленн Т. Сиборг1951 Химия «трансуран элементтері химиясы саласындағы жаңалықтары үшін».Селман Уаксман1952 Физиология немесе Медицина «туберкулезге қарсы тиімді алғашқы антибиотик – стрептомицин ашқаны үшін».Михаил Шолохов1965 Әдебиет «оның «Дон» эпосында орыс халқының өміріндегі тарихи кезеңді көркемдік күшімен және тұтастығымен бейнелегені үшін».Рене Кассин1968 Бейбітшілік «Еуропалық Адам Құқықтары Сотының төрағасы».Дерек Бартон1969 Химия «конформация тұжырымдамасын және химияда оның қолданылуын дамытуға қосқан үлесі үшін».Александр Солженицын1970 Әдебиет «орыс әдебиетінің қажетті дәстүрлерін этикалық күшпен жалғастырғаны үшін».Пётр Капица1975 Физика «төмен температуралық физика саласындағы негізгі өнертабыстары мен жаңалықтары үшін».Владимир Прелог1975 Химия «органикалық молекулалар мен реакциялардың стереохимиясын зерттеуі үшін».Роджер Гильмен1977 Физиология немесе Медицина «мидың пептид гормондарының өндірілуіне қатысты жаңалықтары үшін».Чеслав Милош1980 Әдебиет «адамның қатал қақтығыстар әлеміндегі осал жағдайын ашық және келісімсіз түрде жеткізгені үшін».Торстен Визель1981 Физиология немесе Медицина «көрнекі жүйеде ақпаратты өңдеуге қатысты жаңалықтары үшін».Евгений Чазов1985 Бейбітшілік «Ядролық соғыстың алдын алу жөніндегі Халықаралық Дәрігерлер Қоғамының мүшесі».Стэнли Б. Прузинер1997 Физиология немесе Медицина «приондарды – инфекцияның жаңа биологиялық принципін ашқаны үшін».Пол Грингард2000 Физиология немесе Медицина «жүйке жүйесіндегі сигналдарды тарату туралы жаңалықтары үшін».Гарольд Пинтер2005 Әдебиет «оның пьесаларында күнделікті әңгімелердің астындағы құлайтындықты ашады және қысымның жабық бөлмелеріне жол ашады».Питер Хандке2019 Әдебиет «тілдік тапқырлықпен адам тәжірибесінің шеткі жақтары мен ерекшеліктерін зерттеген ықпалды еңбегі үшін».