Кіріспе

Шетел тілдерін оқыту әдісі Аудиолингвистикалық әдіс немесе Армия әдісі – шетел тілдерін оқытуда қолданылатын әдіс. Ол тірі организмдердің, соның ішінде адамның, белгілі бір қасиеттерін күшейту жүйесі арқылы үйретуге болатындығын постулаттаған мінез-құлық теориясына негізделген. Қасиетті дұрыс қолданғанда оң кері байланыс, ал дұрыс емес қолданғанда теріс кері байланыс беріледі. Тіл үйренуге осылай келу тәсілі бұрынғы, тікелей әдіс деп аталатын әдіске ұқсас. Тікелей әдіс сияқты, аудиолингвистикалық әдіс те оқушыларға жаңа сөздерді немесе мақсатты тілдің грамматикасын түсіндіру үшін оқушылардың ана тілін қолданбай, тілді тікелей үйретуді ұсынды. Дегенмен, тікелей әдістен айырмашылығы, аудиолингвистикалық әдіс сөздік қорын үйретуге баса назар аударған жоқ. Керісінше, мұғалім оқушыларға грамматиканы жаттатты. Тіл оқытуда, әсіресе тіл зертханасында, мұғалім сөйлемнің дұрыс үлгісін ұсынады, ал оқушылар оны қайталауға тиіс. Содан кейін мұғалім оқушыларға сол үлгіде қолдану үшін жаңа сөздер ұсынады. Аудиолингвистикада грамматикалық ережелер туралы нақты нұсқаулар жоқ: барлығы жай ғана формада жатталады. Мақсаты – оқушыларға белгілі бір конструкцияны өздігінен қолдана алғанша жаттығу жасау. Сабақтар студенттердің өз жауаптарын бақылай алмайтын статикалық жаттығуларға негізделген; мұғалім белгілі бір жауап күтеді және қажетті жауап бермесе, студент теріс кері байланыс алады. Тіл үйренудің негізі ретіндегі осы әрекет, коммуникативтік тіл оқытумен тікелей қарама-қайшы келеді. Мичиган университетінің Ағылшын тілі институтының директоры Чарльз Карпентер Фрис, АҚШ-тағы осы сияқты алғашқы институт, оқушы үшін құрылымды немесе грамматиканы үйренудің бастауы болғанына сенді. Яғни, оқушылардың міндеті – негізгі сөйлем үлгілерін және грамматикалық құрылымдарды жаттап алу болды. Оқушыларға мұндай жаттығуларды орындау үшін «жеткілікті сөздік берілді» (Ричардс, Дж. С. және т.б. 1986). Кейіннен Фрис осы әдіске Б. Ф. Скиннер дамытқан мінез-құлық психологиясының принциптерін енгізді.

Ауызша жаттығулар

Жаттығулар мен үлгілік жаттығулар типік (Ричардс, Дж. К. және басқалар, 1986):
Қайталау: студент естіген бойда сөйлемді қайталайды. Өзгерту: сөйлемдегі бір сөз қайталанғанда басқа формада келеді. Ауыстыру: бір сөз басқа сөзбен алмастырылады. Қайта баяндау: студент сөйлемді өзгешелеп айтады.

Тарихи негіздері

Бұл әдіс үш тарихи жағдайдың нәтижесі болып табылады. Тілге қатысты көзқарасы үшін ол Леонард Блумфилд сияқты американдық тіл білімі мамандарының еңбектеріне сүйенді. 20 ғасырдың басында американдық тіл білімі мамандарының басты назарында АҚШ-та сөйленетін барлық түпкілікті тілдерді тіркеу жұмысы тұрды. Алайда, түпкілікті тілдердің теориялық сипаттамасын бере алатын білікті отандық мұғалімдердің жетіспеуіне байланысты, тіл білімі мамандары бақылауға жүгінуге мәжбүр болды. Осы себепті ауызша тілге ерекше назар аударылды. Сонымен қатар, Б. Ф. Скиннер сияқты мінез-құлық психологтары барлық мінез-құлықтың (тілді қоса алғанда) қайталау және жағымды немесе жағымсыз ынталандыру арқылы үйренілетініне сенімді болды. Үшінші фактор – Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы, ол әлемнің түкпір-түкпіріне көптеген американдық әскери қызметшілерді орналастыру қажеттілігін тудырды. Сондықтан осы сарбаздарға кемінде негізгі ауызша байланыс дағдыларын ұсыну қажет болды. Көпшілікке бірдей оқытуға да өте қолайлы болған сол кездегі бақылау және қайталау сияқты ғылыми әдістерге жаңа әдіс негізделді. Әскерилердің ықпалымен аудиолингвизмнің алғашқы нұсқалары «армия әдісі» деп аталды.

Іс жүзінде

Жоғарыда айтылғандай, сабақтарда оқушылардың мұғалімді дұрыс еліктеуіне баса назар аударылады. Оқушылар дұрыс жауап беруі күтіледі, бірақ дұрыс айтылуына да мән беріледі. Дұрыс грамматика қолданылуы талап етілсе де, тікелей грамматикалық түсіндірулер берілмейді. Сонымен қатар, сыныпта тек мақсатты тіл ғана қолданылады. Филип Смиттің 1965-1969 жылдар аралығындағы, "Пенсильвания жобасы" деп аталған зерттеуі, аудиолингвистикалық әдістердің, оқушының ана тілін пайдаланатын дәстүрлі танымдық тәсілге қарағанда тиімсіз екенін көрсететін маңызды дәлелдер ұсынды.

Негізгі ерекшеліктері

Әр дағды (тыңдау, сөйлеу, оқу, жазу) жеке-жеке қарастырылып, оқытылады. Жазу және оқу дағдылары ескерусіз қалмайды, бірақ баса назар тыңдау мен сөйлеуге беріледі. Аудиолингвистикалық оқу жоспарының негізгі ерекшелігі – диалог. Диалогтар тілдік бірліктерді ұсынудың басты құралы болып табылады. Олар оқушыларға тілдің үзінділерін тәжірибелеуге, қайталауға және жаттауға мүмкіндік береді. Үлгілік жаттығулар тіл оқыту мен үйренудегі маңызды техника және осы әдістің қажетті бөлігі ретінде қолданылады. Тіл зертханасы маңызды оқу құралы ретінде енгізілді. Ана тіліне тікелей әдістегідей көп мән берілмеді, бірақ оған тым қатаң баға берілген жоқ.

Техникалар

Білімдер келесі ретпен үйретіледі: тыңдау, сөйлеу, оқу, жазу. Тіл пайдалы сөздер мен жиі қолданылатын тілдік құрылымдар арқылы диалогтар негізінде оқытылады. Студенттер диалогтарды жол-жолынан жаттайды. Нақты тілде сөйлейтіндей айтылуына назар аудара отырып, мұғалімнің үлгісін тыңдайды немесе жазбадан қайталайды. Фразалар мен сөйлемдерді қайталап, диалогтарды алдымен барлық сынып, содан кейін шағын топтар, ал соңында жеке оқушылар жаттайды. Оқу мен жазу келесі сатыда енгізіледі. Бұрынғы сабақта оқыған ауызша материал оқу үшін қолданылады, осылайша сөйлеу мен жазу арасында байланыс орнатылады. Барлық оқу материалдары алдымен ауызша түрінде ұсынылады. Бастапқы кезеңдерде жазу бұрын үйренген тілдік құрылымдар мен диалогтарды көшірумен шектеледі. Негізгі құрылымды меңгергеннен кейін, студенттер ауызша сабақтар негізінде эссе жазуға тартылады.

Мақсаттары

Ауызша сөйлеу дағдылары қарым-қатынасты күшейту үшін жүйелі түрде қолданылады. Шет тілін оқыту қарым-қатынас үшін, қарым-қатынас дағдыларын дамыту мақсатында жүзеге асырылады. Тілді үйрену тәжірибе арқылы болады. Әрбір тілдік дағды – оқушының меңгеруі тиіс мінез-құлықтар жиынтығы. Қазіргі заманғы шет тілдерін оқытудың барлық әдістерінде тәжірибе орталық орын алады. Аудиолингвистикалық әдісте бұл әрі нығайтылады. Ауызша оқытуға басымдық беріледі. Шет тілі курсының бастапқы жылында ауызша сөйлеу дағдыларына ерекше мән беріледі және оқудың келесі жылдарында да жалғасады. Ауызша сөйлеу дағдылары тіпті кейін оқу және жазу енгізілген кезде де маңыздылығын сақтайды. Оқушылар тек жеткілікті түрде тыңдаған нәрселерін айтуға шақырылады. Олар тек жаттығулар кезінде қолданылған материалды ғана оқиды. Олар тек оқығандарын ғана жазуға міндетті. Төрт дағды бойынша материалдың қатаң реті сақталады.

Артықшылықтар

Тыңдау және сөйлеу дағдыларына ерекше мән беріледі, әсіресе тыңдау дағдысы қатаң түрде дамытылады. Сөздік қорын оқытуда көру құралдарын пайдалану тиімді. Бұл әдіс үлкен топтар үшін де жарамды және оңай қолданылады. Дұрыс айтылуы мен тіл құрылымына баса назар аударылады және меңгеріледі. Оқушы бағытталған рөлде болады; оқушы талқыланатын материалды немесе оқу тәсілін көп бақылай алмайды.

Кемшіліктер

Оқудың мінез-құлықтық тәсілі қазір сенімсіздікке ұшырады. Көптеген ғалымдар оның кемшіліктерін дәлелдеді. Ол коммуникативтік қабілеттілікке жеткілікті назар бөлмейді. Тек тілдің формасы қарастырылады, ал мағынасы ескерілмейді. Барлық төрт дағдыға бірдей мән берілмейді. Бұл оқытушы бағытталған әдіс. Бұл механикалық әдіс, себебі ол функционалды оқыту мен тілді табиғи қолданудан гөрі үлгілерді жаттап алу, жаттығулар жасау және есте сақтауды қажет етеді. Оқушы белсенді емес, пассивті рөлде болады; оқушы өз оқу процесін бақылай алмайды.