Кіріспе

Американдық христиан теологы Джон Эрнест Сандерс (1956 жылы туған) – американдық христиан теологы. Қазіргі уақытта ол Хендрикс колледжінде дінтану профессоры болып жұмыс істейді. Сандерс ашық теизмді қолдауымен белгілі, сонымен қатар когнитивтік лингвистика және діни көптүрлілік (инклюзивизм) тақырыптарында да жазған.

Өмірбаян

Сандерс 1956 жылы Орталық Иллинойста методист ата-анасының отбасында дүниеге келді. 1996 жылы Оңтүстік Африка университетінде докторлық дәрежесін (Th. D.), 1987 жылы Вартабург теологиялық семинариясынан теология магистрі дәрежесін, ал 1979 жылы Тринити колледжінен (Иллинойс штаты) философия бакалавры дәрежесін алды. Қазір Арканзастағы Хендрикс колледжінде дінтану профессоры болып жұмыс істейді. Бұрын Индианадағы Хантингтон университетінде және Миннесотадағы Оук Хиллз Христиан колледжінде сабақ берген. Ол 1997-1998 жылдары Нотр-Дам университетінің Дін философиясы орталығындағы Фредерик Дж. Кроссон стипендиясын иеленді. Әйелімен бес балалары бар. Сандерс ағасының қазасынан кейін, Құдайдың құдіреті туралы ойлана бастады. Ол Құдай неге ағасының өлімін қадағалап жоспарлағанын білгісі келді. Бірақ кейіннен христиан достарының бірі Сандерс Құдайға жақындасуы үшін Құдай оның бауырының өлімін алдын ала белгілегенін айтқанда, ол бұл пікірге келіспеді. Сонымен қатар, колледж кезінде ол Құдайдың өте өзгермейтін және сезімтал екенін, сондықтан дұғаларымыз Құдайға ешқандай әсер етпейтінін айтқан бірнеше теологиялық кітаптарды оқыды. Бұл Сандерсті дұға туралы түсінігінің дұрыс емесегіне күдік тудырды (яғни дұғалар Құдайға әсер ете алады). Ол келесі жиырма жылды мұндай мәселелерді шешуге арнады. Соңында ол ашық теизмнің жақтаушысы болды және Кларк Пиннок, Грег Бойд және Уильям Хаскер сияқты басқа ашық теистермен бірге осы тақырып бойынша зерттеулерге үлес қосты. Оның ашық теизм және евангелизмге кірмегендердің тағдыры туралы жарияланымдары кейбір евангелистік орталарда жақсы қабылданды. Дегенмен консервативті кальвинистік евангелистер оның жұмысын қатты сынады, ол Кларк Пиннокпен бірге евангелистік теологияда даулы тұлғаға айналды. Пиннок пен Сандерс евангелистік теологияны реформалауға тырысты, Брайан Маклареннің «жомарт ортодоксия» деп атаған нәрсесін қолдады. Кейбіреулер оларды «постконсервативті евангелистер» немесе «постмодернистік евангелистер» деп атады. Даудың ортасында Сандерс пен Пинноктың «динамикалық толық білімділік» туралы мәлімдемесі тұрды, ол Құдайдың болашақ жағдайлар туралы толық алдын ала білімі жоқ екенін көрсетеді. 2002 жылы консервативті кальвинист және Евангелиелік теологиялық қоғамның (ETS) негізін қалаушы мүшесі Роджер Николь Сандерс пен Пиннокты қоғамнан шығару туралы ұсыныс жасады, себебі олардың Құдайдың ойын өзгерте алатынына сенуі қоғамның доктриналық негізімен үйлеспейді. ETS атқару комитеті Сандерс пен Пиннокпен ресми тыңдаулар өткізді және олардың Пиннокпен ешқандай мәселесі жоқ екенін, бірақ Сандерстің «имовірлік болжамға» деген сеніміне келіспейтінін мәлімдеді, ол болашақ оқиғалар туралы кейбір библиялық болжамдар ерік-жігерге ие жандардың шешіміне байланысты кепілдік берілмейтінін айтады. Мәселе еркін жаратылыстардың болашақ әрекеттері туралы мәлімдемелердің шындығында. 2003 жылғы ETS жылдық жиналысында мүшелер Пиннокты қоғамға қабылдауды мақұлдады, бірақ Сандерсті шығару үшін қажетті 2/3 көпшіліктен 25 дауыс кем болды. Сондай-ақ 2003 жылы Хантингтон университетіне қарасты шағын конфессияның бірнеше кальвинистік пасторлары Сандерсті факультеттен шығару үшін әкімшілікке қысым жасады (ол дін және философия профессоры болды). Уильям Хаскер (Сандерспен бірге «Құдайдың ашықтығы» кітабының авторларының бірі) Хантингтонда отыз жыл бойы сабақ бергенімен және басқа да бірнеше оқытушылар ашық теизмді қолдағанмен, тек Сандерс ғана конфессиялық комиссиямен тексерілді. 2004 жылдың қарашасында университет президенті Сандерсті босату туралы Қамқоршылар кеңесінің шешімін жариялады. Президент факультетке мәселенің Сандерстің ашық теизмді қолдауында емес (өйткені басқа ашық теистер мектепте жұмыс істейді), керісінше, оны насихаттаудағы беделінде екенін түсіндірді. Хантингтон студенттері тобының «6-бет» деп аталатын адвокатурасына қарамастан (университет каталогының 6-бетіндегі академиялық бостандықты қорғайтын мәлімдемеге сілтеме жасай отырып), Сандерс университеттен шығарылды. Кейіннен ол Хендрикс колледжінде жұмысқа орналасты.

Когнитивтік лингвистика

Оның "Theology in the Flesh: How Embodiment and Culture Shape the Way We Think about Truth, Morality, and God" атты еңбегі когнитивтік лингвистиканы теологияға қолданған тұңғыш кітап болып табылады. Когнитивтік лингвистика бойынша, адамның дене құрылысы әлеммен өзара әрекеттесу және оны түсіну жолымызды қалыптастырады. Бізде жоғары-төмен және ішке-сыртқа сияқты ұғымдар бар, себебі денеміз осыған ұқсас сезімдерді бастан өткізе алады. Дене тәжірибесі метафоралық ойлаудың көп бөлігіне негіз болады. Мысалы, біз саяхатқа шығып, бір мақсатқа бірге жетіп, жолдағы кедергілерді жеңгенімізді жақсы білеміз. Көптеген тілдер (бірақ барлығы емес) физикалық саяхат тәжірибесін махаббат тәжірибесін түсіну үшін база ретінде пайдаланады. Біз "Біздің қарым-қатынасымыз ұзақ жолдан өтті" және "Біз жолдағы көптеген қиындықтарды еңсердік" дейміз. Махаббат қарым-қатынасымызды саяхат ретінде түйсінеміз. Дегенмен, ағылшын тілінде махаббатты күшті физикалық күштер ("Ол махаббатқа берілді"), тартымдылық ("Ол оған тартылды") және тіпті ақылдан безгендей ("Ол оған ғашық") ретінде де түсінеміз. Бұл метафоралар тек сөздік емес, танымдық сипатқа ие болуы мүмкін екенін көрсетеді. Біз шындығында метафоралармен ойлаймыз. "Theology in the Flesh" кітабында Киелі кітап жазушылары күнә, құтқарылу және Құдай сияқты тақырыптарды түсіну үшін кең ауқымдағы метафораларды қолданғаны көрсетілген. Мысалы, құтқарылу құлдықтан азат ету, Құдаймен достық, емделу, өлімнен қайта тірілу, үйге оралу және тағы да басқалар ретінде қарастырылады. Ешбір метафора құтқарылу туралы барлық нәрсені толыққанды жеткізе алмайды, сондықтан бірнеше метафора қажет. Мәсіхшілер үшін бір тақырыпты түсінудің әр түрлі заңды жолдары бар. Кітапта әртүрлі христиан қауымдастықтарының уақыт өте келе және мәдениеттер арасында құтқарылу үшін әртүрлі метафораларды қалай қолданғаны және осылайша теологиялық қарама-қайшылықтарға келгені туралы көптеген мысалдар келтірілген. Кітапта сондай-ақ прототиптік теорияға ерекше назар аударылады, ол адамдар көбінесе нәрсені қажетті және жеткілікті шарттармен емес, бір санаттың "ең жақсы мысалы" арқылы анықтайды дейді. Мысалы, американдықтар "құс" деген сөзді ұшқан, қанаты мен қауырсыны бар, қарақұстың мөлшеріндегі жануар ретінде түсінеді. Пингвиндер құс болғанымен, олар ең жақсы мысал немесе прототип емес. Сандерс осы тәсілді Құдай және христиан дінінің анықтамаларына қолданып, Исаның христиандық моральдық және рухани қалыптасудың неге осылай маңызды екенін түсіндіреді. Когнитивтік лингвистика тұрғысынан қарағанда, Сандерс Құдайды, объективті шындықтың мәнін, моральдық ойлауды және басқа да теологиялық тақырыптарды қалай түсіну керектігін талқылайды. Ол шындыққа қатысты талаптарда қарапайымдық таныту қажеттігін айтады және мәсіхшілердің кейбір жалпы мәселелер бойынша келісуді, ал христиан қауымдастықтары арасында сенімдер мен тәжірибелерде айтарлықтай айырмашылықтарды күтуі керектігін түсіндіреді.

Ақпарат көздері мен әдісі

"Қорқынышпен қарайтын Құдай" кітабында Сандерс өзінің деректерін және табысты теологиялық ұсыныстың төрт критерийін көрсетеді. Біріншіден, ол теологиялық модель Киелі кітаптың басты тақырыптарымен сәйкес болуы керек дейді. Дегенмен, ол Киелі кітаптың әрбір сөзімен келісуі міндетті емес. Екіншіден, ол христиандық дәстүрмен үндес болуы тиіс. Ол дәстүрдің көптеген бағыттары бар екенін айтады, сондықтан теологиялық модель олардың бәрімен де келісе қоймайды. Үшіншіден, ол логикалық дұрыстық және толықтық кіретін түсінікті болуы керек. Өзіне-өзі қайшы келетін теологиялық идеяларды ол қабылдамайды, себебі олар "мағынасыздық" және түсініксіз. Төртіншіден, жақсы теологиялық ұсыныс нақты өмірлік жағдайларға мән беру арқылы христиандық өмірді жасауға көмектесуі керек. Ол бұл критерийлердің барлық теологиялық дауларды шешудің анық жолын ұсынбайтынын және теологиялық әртүрлілікті күту қажеттігін мойындайды. Сондықтан ол әңгімелесудің ізгі қасиеттерін дамыту қажет дейді.

Ашық теизм

Сандерс ашық теизмді ерікті теизмнің бір түрі ретінде қарастырады, ол ертедегі шіркеу әкелеріне дейін жетеді және протестантизмде Арминийлік-Уеслейлік дәстүрлерде ерекше көзге түседі. Еркін ерік теизмінде Құдай жаратылысты микробасқармамайды, бұл теологиялық детерминизмдегідей, бірақ оның орнына «жалпы егемендікті» қолданады, арқылы Құдай жаратылыстардың қызмет ететін негізгі құрылымдарын іске асырады. Адамдар еркін ерікке ие, сондықтан еркін әрекет үшін жеке адам шындықтан өзгеше әрекет ете алады. Құдай адамның іс-әрекетін анықтамайды немесе қатаң бақыламайды, яғни Құдай адамдардың Құдай қаламаған нәрселерді (күнә сияқты) істеуіне тәуекел етеді. Кейбір жағдайларда Құдайдың еркіне қарсы тұру мүмкін. Еркін ерік теистері құтқарылу және дұға мәселелерінде адамдар мен Құдайдың арасындағы өзара қарым-қатынасты баса көрсетеді. Олар Құдайдың құтқарылуға шақыруын рақыммен бастайды деп санайды, бірақ адамдар оны қабылдауға немесе қабылдамауға ерікті. Сенушілер Құдайға дұға еткенде, олардың дұғасы Құдайға әсер ете алады. Құдайдың кейбір шешімдері біздің іс-әрекеттерімізге байланысты. Басқаша айтқанда, Құдай жаратылыстардың іс-әрекеттеріне жауап береді және тарихта болып жатқан оқиғалар Құдайдың тарихқа қалай әрекет ететініне әсер етеді. Мұндай идеялар Құдайдың қасиеттеріне қолданылғанда, еркін ерік теистері «күшті» Құдайдың өзгермейтінін (Құдай ешқандай жағынан өзгермейді) және «күшті» бейтараптығын (Құдай жаратылыстардың іс-әрекетіне әсер ете алмайды) қабылдамайды. Еркін ерік теистері «әлсіз» бейтараптықты (адамдар сезімге бейім болғандай, Құдай сезімге берілмейді) және «әлсіз» өзгермейтіндікті (құдайлық табиғат [махаббат, адалдық, күш, т.б.] өзгермейді) растайды. Сандерс пікірінше, ашық теизм еркін ерік теизмінің негізгі ілімдері мен практикасын растайды, бірақ еркін ерік теизмі белгілі бір библиялық үзінділерді жақсырақ түсіндіру және логикалық тұрғыдан сәйкес болу үшін екі тұрғыда өзгертілуі керек деп санайды. Біріншіден, еркін ерік теистерінің көпшілігі (бірақ барлығы емес) Құдай уақытсыз екенін және сондықтан уақытты сезінбейді деп растайды. Ашық теистер бұл Құдайдың жаратылыстармен қарым-қатынаста болғаны туралы Киелі кітаптың бейнесімен үйлеспейтінін айтады, онда құдайлық тәжірибеде бұрын және кейін, беру мен алу бар. Сонымен қатар, Сандерс құдайлық уақытсыздықтың еркін ерік теизмінің негізгі қағидаларымен үйлеспейтінін айтады, өйткені уақытсыз нәрсе ештеңе ала алмайды немесе оған жауап бере алмайды, өйткені уақытсыз нәрсе ешқандай жағынан өзгермейді. Еркін ерік теистері Құдайдың кейбір шешімдері адамның іс-әрекеттеріне жауап береді деп сенетіндіктен (мысалы, дұға мен құтқарылу), бұл Құдайдың кейбір іс-әрекеттерінің өзгеруін білдіреді, олар Құдайдың уақытсыздығын растамауы керек. Ашық теистер Құдай мәңгілік деп санайды (әрқашан болды, бар және болады), уақытсыз емес. Еркін ерік пен ашық теистер арасындағы екінші дау-дамай болашақ оқиғаларды толық алдын ала білу. Еркін ерік теистері дәстүрлі түрде қарапайым алдын ала білу деп аталатын нәрсеге сенеді, оған сәйкес Құдай жаратылыс алдында тек «көрді» немесе тарихта болатын барлық нәрсені біледі. Сандерс қарапайым алдын ала білу көзқарасының төмендегі келтірілген библиялық мәтіндер түрлерімен қайшылықтары бар және екі философиялық проблемасы бар деп айтады. Бірінші мәселе - Құдайдың алдын ала білуінің детерминизмге қатысы бар ма, жоқ па деген көне пікірталас. Ашық теистер толық нақты алдын ала білу жаратылыстардың ерік-жігеріне қайшы келеді деп айтады. Жай ғана алдын ала білудің басқа проблемасы, бұл Құдайға оны иемденудің пайдасы жоқ, өйткені Құдай не болатынын білгеннен кейін, Құдай оны өзгерте алмайды. Сандерс пайғамбарлық, Құдайдың басшылығы, не Құдай неге белгілі бір зұлымдықтарға жол бермейді деген сияқты нәрселерді алдын ала білу арқылы түсіндіруге болмайды деп айтады. Оның орнына ашық теистер «динамикалық барлық білімділік» (Сандерс жасаған термин) деп мәлімдейді. Құдай өткенді де, қазіргіні де біледі. Құдай болашақтағы оқиғаларды біледі, ол белгілі болады, және Құдай мүмкін болатын нәрселердің бәрін біледі, бірақ еркін ерікке ие жаратылыстардың не істейтінін нақты білмейді. Құдай біздің не істеуіміз мүмкін екенін болжай біледі (көре біледі), сондықтан Құдай күтпеген жағдайға түспейді. Бұл Сандерс Құдайдың болашақ туралы білімі «шешілген» деп сенетінін білдірмейді. Керісінше, Сандерс «болашақ» дегенің өзі онтологиялық шындық емес екенін айтады – ол жоқ. Егер ол жоқ болса, онда Құдай білуі үшін әдемі «ешнәрсе» немесе шындық жоқ. Ашық теистер Құдай білмейтін шындық бар деп айтпайды (бұл шешілген барлық білімділік болар еді). Құдайдың болашақ оқиғаларды толық алдын ала білуінің жоқ екенін жоққа шығару ашық теизмнің ең даулы аспектісі болды. Ашық теизмдегі «ашық» термині екі маңызды идеяны қамтиды: (1) Құдай жаратылыстардың іс-әрекетіне ашық (Құдай жаратылыстардың әсеріне ұшырайды) және (2) болашақ ашық, яғни бірнеше мүмкін болашақтар бар (болашақтың тармақталу моделі немесе өзіңнің оқиға кітабың сияқты). Құдай бізге ашық болғандықтан, Құдай жаратылыстармен шынайы беру мен алу қарым-қатынасына енеді. Мысалы, Құдай біздің дұғаларымызға шынайы жауап береді. Құдай біздің іс-әрекеттерімізге жауап береді және қажет болған жағдайда құдайлық жоспарларды бейімдейді. Сандерс үшін Құдай құдайлық мақсаттарға жету үшін икемді стратегияларға ие (мақсатқа жетудің бірден артық жолы бар). Патшалықты құру үшін Құдайдың іздеп жүрген жоспары жоқ. Керісінше, ол «жазз сияқты, көптеген импровизациялармен әуен». Ашық теистер басқа еркін ерік теистермен бірге, Құдайдың эмоциялары, жоспарлары және іс-әрекеттері өзгерсе де, құдайлық табиғат өзгермейтінін растауға асығуды қалайды. Құдайдың махаббаты, даналығы, күші, адалдығы және т.б. өзгермейді.

Негізгі мәтіндер

Сандерстің айтуынша, құдайлық қамқорлықтың ашық көзқарасын қолдайтын бірнеше жазба орындары бар. "Киелі кітап Құдайдың өз халқының тілектеріне шынайы жауап беретінін көрсетеді" (мысалы, 2 Патшалар 20; Марқ 2:5, 6:5-6; Жақып 4:2). "Киелі кітап Құдайдың жаратылыстардың әрекеттерінен әсер алатынын [мысалы, қайғыға қалуын] және кейде олардың істегендеріне таңғалатынын көрсетеді" (мысалы, Жаратылыс 6:6; Езекиел 12:1-3; Еремия 3:7). "Киелі кітап Құдайдың адамдарды сынап, олардың не істейтінін білу үшін оларды тексеріп қарастыратынын көрсетеді" (мысалы, Жаратылыс 22:12; Шығу 15:25, 33:5). "Киелі кітап Құдайдың өз жаратылыстарымен қарым-қатынаста болғанда ойын өзгертетінін [жоспарларын түзетуін] көрсетеді" (мысалы, Шығу 32; 1 Самуил 2:30, Жүніс 4:2, Сотшылар 10). Киелі кітап Құдайдың болашақта орындалмаған белгілі бір оқиғаларды күтіп отыратынын көрсетеді (мысалы, Езекиел 26:16, 29:17-20). Сандерс динамикалық толық білім көзқарасын қолдаушылардың құжатталған тарихи тізімін ұсынады, осылайша оның теологиялық дәстүрде қолдау тапқанын көрсетеді. Бұл көзқарас протестанттық реформациядан кейін ғана христиан дінінде кеңінен таралды. Христиандық дәстүрде ол Кальцидийді (V ғасыр), Эндрю Рамзи, Адам Кларк, Билли Хиббард және Лоренцо Доу Маккейб сияқты бірнеше методистерді атайды. Басқаларының арасында Самуэль Фанкорт (18 ғасыр) және XIX ғасырда Исаак Дорнер, Джоэл Хейс және Т. В. Брентс (қайта жаңғырту қозғалысы) бар. ХХ ғасырда Сандерс Киелі кітап зерттеушілері Теренс Фретейм мен Джон Голдингейді, сондай-ақ Юрген Молтман, Джон Полкингорн, Пол Фиддс, Майкл Уэлкер, Кларк Пиннок, Грег Бойд, Хендрикус Беркхоф, Николас Вольтерсторф, Барри Каллен және Ричард Суинберн, Винсент Бруммер, Уильям Хаскер, Питер Ван Инваген, Дж. Р. Лукас, Питер Гич және Кит Уорд сияқты теологтарды келтіреді. Сандерс сондай-ақ осы көзқарасты ұстанған христиан емес бірнеше адамдарды да атайды, олар Цицерон, Афродизиаслық Александр (б.з.д. II ғасыр), Порфирий және Ибн Езра мен Герсонидтер есімді екі маңызды ортағасырлық еврей теологтары.

Инклюзивизм туралы

"Құлағы жоқтарға не деуге болады?" еңбегінде Сандерс христиан дінін қабылдамаған студенттің тарихын айтады, ол "Иса туралы естімегендердің бәрі тозаққа жіберіледі" деп мәлімдеген. Сандерс кейбір христиандар осы пікірде болғанын мойындаса да, тарих бойы христиандар қолдаған басқа да көзқарастар бар екенін айтады. Оның "Басқа есім жоқ" кітабында христиандардың әртүрлі ұстанымдары талқыланады. Сандерс Исаның ізгі хабарын естіп, өмір бойында Исаға сенім білдіргендерге ғана христиандық құтқарылу мүмкін деген көзқарас үшін "шектеушілік" терминін қолданады. Иса туралы білмейтін адамдар мәңгілік өмірге ие бола алмайды. Ол талқылайтын екінші көзқарас – универсализм (немесе апокатастазис), онда еңбек еткен әрбір адам құтқарылады. Бұл екі ұстанымның арасында Сандерс "кең үміт" деп атайтын нәрсе бар және ол осы санаттағы екі көзқарасқа ең көп көңіл бөледі. Бірі – ол эсхатологиялық евангелизация немесе өлімнен кейінгі құтқарылу деп атайды. Бұл көзқарас бойынша, егер адам Иса туралы естімей қайтыс болса, ол өлімнен кейін Исамен кездесіп, оған сену мүмкіндігіне ие болады. Сандерс бекітетін соңғы ұстаным – инклюзивизм. Исаның жұмысы арқылы, олар қол жетімді аянға сеніммен жауап берсе, естімегендер де құтқарылады. Сандерс үшін бұл мәселе – "құтқарылудың зұлымдық проблемасының" бір бөлігі. Құдайдың барлық сүйіспеншілігін қалай айтуға болады, егер Иса туралы естімегендер құтқарылу мүмкіндігінсіз өлсе? Ол бұл проблеманың христиандар арасында кең таралған екі сенімнен туындайтынын айтады: 1) Иса – жалғыз құтқарушы және 2) Құдай барлық адамдардың құтқарылуын қалайды. Оның пікірінше, инклюзивизм осы екі сенімді үйлестіреді және Құдай тарих бойы қалай жұмыс істегенімен сәйкес келеді. Дегенмен, өзінің қосымша қиындықтары бар екенін мойындайды. Инклюзивизмді қолдау үшін ол бірнеше аргумент келтіреді. Біріншіден, ол "Құдайдың адамзатқа деген радикалды сүйіспеншілігін" көрсететін Киелі кітаптағы мәтіндерді келтіреді, мысалы, адасқан ұл туралы мысал (Лұқа 15). Құдай біздің ұятты сөздерімізге мән бермейді және бізді құшақтап алуға асығады. Құдай барлық адамдардың құтқарылуын шын жүректен қалайды (2 Петір 3:9). Екіншіден, Сандерс барлық адамдардың Құдайдың рақымына кіретініне сендіреді және өздерін шеттетушілер, патша ұлының тойындағыдай (Маттай 22), өздерін шеттетеді. Үшіншіден, ол Исаның үйретіміндегі "үлкен өзгеріс" туралы айтады, онда Иса "өздерін сырттан қарағандарға үміт берді, ал сырттан қарағандардың сенімділігіне күдік келтірді". Төртіншіден, Сандерс Ескі өсиет дәуіріндегі адамдар Құдайға сеніммен жауап берген жағдайда құтқарылғанын айтады. Ол мұны "сенім принципі" деп атайды. Білу мөлшері маңызды емес, аянға оң жауап беру маңызды. Ол Құдай адамдарға "жалпы аян, ар-ұждан және адам мәдениеті арқылы жетеді. Құдай ешбір елге Өзінің куәсін қалдырмайды. Естімегендердің құтқарылуы Исаның құтқару жұмысы арқылы ғана мүмкін, бірақ Құдай осы жұмысты күнәнің құнын білмейтіндерге де қолданады". Киелі Рух христиандар жоқ жерлерде де адамдарды іздейді. Ол К.С. Льюистің сөзін келтіреді: "Шын жүректен тілеген әрбір дұға, тіпті жалған құдайға да, Шын Құдай тарапынан қабылданады", және "Мәсіх оны білемін деп ойламайтын көптеген адамдарды құтқарады". Сандерс инклюзивизм христиандарды евангелизацияға деген ынтадан айырмайды деп сенуінің төрт себебін келтіреді. Біріншіден, Иса бізден осылай істеуімізді қалайды. Екіншіден, Исада Құдайдың сүйіспеншілігін сезінгендер оны басқалармен бөлісуге ниеттенуі керек. Үшіншіден, Құдайға сенбейтін адамдар да бар, оларды мейіріммен сынап-тексеру керек. Төртіншіден, Құдай адамдардың өлгеннен кейін ғана емес, қазірдің өзінде өмірді өзгертудің берекесін сезінуін қалайды.

Тозақ, күнәдан арылу және зорлық-зомбылық

Сандерс сонымен қатар христиандардың тозақтың мәні туралы әртүрлі пікірлерін, әсіресе Құдайдың сүйіспеншілігі мен әділдігінің түсінілу жолдарын қарастырып жазған. Кейбір христиандар тозақтағы азапты нақты деп түсінеді, ал басқалары оны жойылғандық немесе тозақ баршасы Құдайға қайтқанға дейін уақытша екендігі ретінде қарастырады. Ол құтқару үшін жасалған зорлық туралы жинақ редакциялаған.