Кіріспе

1947 жылы Джон Стейнбектің "Жемшік" повесі – американдық жазушы Джон Стейнбектің повесі. 1947 жылы алғаш жарияланған бұл оқиға, інжу-маржан теруші Киноның тағдырын баяндайды және адамның өмірлік мақсаты, ашкөздік, қоғамдық нормаларға қарсы шығу, зұлымдық сияқты мәселелерді зерттейді. Стейнбекке шабыт берген нәрсе – 1940 жылы бұрын инжу-маржанға бай болған аймаққа сапар барысында естіген Мексиканың Ла-Паз, Баха-Калифорния-Сур, Мексика халық ертегісі болды. Бұл кітап мексикалық "La Perla" (1947) және каннада тіліндегі "Ondu Muttina Kathe" (1987) фильмдеріне бейімделді. "Жемшік" Стейнбектің ең танымал кітаптарының бірі және орта және жоғары сыныптарда кеңінен қолданылады. Кейде "Жемшік" – теңеу ретінде қарастырылады.

Сюжет

Кино, кедей жемшөп балықшы, әйелі Хуанамен және кішкентай ұлы Койотитомен бірге Ла-Пас қаласында (Баха-Калифорния-Сур) тұрады. Кино Койотитоның бесік ретінде қызмет ететін ілмекті ұстап тұрған арқандардың біріне қарай жүгіріп бара жатқан шаянды көріп, оны алып тастауға тырысады. Алайда, Койотито арқанды сілкіп, шаян қорапқа құлап, оны шағып алады. Кино мен Хуана жергілікті дәрігерге барады, бірақ олардың кедейлігі мен оның америкалықтарға деген предубиденистігіне байланысты қайтарып жібереді. Хуана шағылған жерге теңіз шөптерінен жасалған бальзам жағады, ал Кино емделу ақысын төлеуге жететін құнды інжу-маржан табуға үміттеніп, каноядан устрицалар іздеуге суға түседі. Бір устрицадан үлкен інжу-маржан шығады, оны ол "Әлемнің Інжу-маржаны" деп атайды; оның табылуы туралы хабар тез тарайды, ал отбасының көршілерінің кейбірі Киноның оны табудағы сәттілігіне қызыға бастайды. Осы жағдайды білмейтін Кино маржанды сату арқылы отбасының өмірін жақсартуды жоспарлайды. Дәрігер баланың жағдайы жақсарып бара жатқандай көрінсе де, Койотитоны емдеу үшін оларға келеді, ал Кино оған інжу-маржанды сатқаннан кейін төлеуге уәде береді. Сол түні Кино үйіне кіруге тырысқан ұрыны қуып шығады. Хуана оған інжу-маржан отбасын құртатынын ескертеді, бірақ Кино бұл олардың жақсы өмір сүрудің жалғыз мүмкіндігі деп санайды. Ол келесі күні оны сатуға барады, бірақ Ла-Пастағы барлық інжу-маржан сатушылар бір ғана сатып алушыға жұмыс істеп, бағаны төмен ұстап тұрғанын білмейді. Олар Киноның інжу-маржанының сапасы нашар деп ойлап, ең көп дегенде 1500 песо ұсынады; ол оларды ашуланып, інжу-маржанның құны 50,000 песо деп санайды және оны астанада сатуды уәде етеді. Сол түні Киноға тағы да қарақшылар шабуыл жасайды, бірақ ол Хуананың перлдің зұлым екенін ескертуіне және одан құтылу туралы ұсыныстарына қарамастан, саяхатқа шығуға бел буады. Кино оны теңізге лақтыруға мәжбүрлегеннен кейін, оған тағы да шабуыл жасалады; Кино өзін-өзі қорғау үшін бір адамды өлтіреді, ал ол және Хуана кез-келген жазадан қашу үшін Койотитомен бірге қашады. Киноның каноэсі зақымдалғанын, үйі тоналып, жемшөп іздеп өртелгенін білген отбасы келесі күні түнде астанаға барар алдында Киноның ағасы мен әйеліне бас сауғалайды. Жол жүріп жатқанда Кино оларды еріп келе жатқан үш адамды байқайды және Хуана олардың жемшөпті алып, бүкіл отбасын өлтіруге ниеттенген іздеушілер екенін түсінеді. Олар бұрыннан пайдаланып келген жолдан шығып, Кино Хуананы тауларға алып кетеді, сонда олардың өтуінің белгілері аз болады. Олар үңгірде баспана іздеп, тек іздеушілер төмендегі сулы тоғанға қарай орналасады. Кино үштікті сол түні шабуылдауға шешім қабылдайды, бұл оларды ізденушілерді тоқтатудың жалғыз жолы деп санайды. Кино жардан төмен қарай тайғанып келе жатқанда, іздеушілердің бірі айқайды естіп, оның бағытында мылтығын атып, оны қоян бала деп санайды. Кино үш адамды да өлтіреді, содан кейін оның атысы Койотитоны өлтіргенін біледі. Кино мен Хуана ұлының мәйітін алып, Ла-Пасқа оралады. Соңғы рет інжу-маржанға қарап, оның бетінде өзіне және отбасына түскен апаттардың суретін көреді, содан кейін Кино оны теңізге лақтырады.

Орнату

Штайнбек бұл әңгімені 1944 жылы киносценарий ретінде жаза бастады және оны алғаш рет "Әлемнің інжуі" атты қысқа әңгіме ретінде Woman's Home Companion журналында (1945 жылдың желтоқсаны) жариялады. Бастапқы басылым кейде "Ла-Пас інжуі" деп те аталады. Штайнбек әңгімені повестьке дейін кеңейтіп, "Викинг Пресс" баспасында "Жеміс" (1947) деген атпен жариялады. 2001 жылы "Жеміс" Альфредо Захариас режиссерлік еткен, Лукас Хаас пен Ричард Харрис ойнаған фильм ретінде еркін бейімделді, ол 2005 жылы тікелей бейнежазбаға шығарылды. Бұл ақша Койотитоның біліміне, жақсы киімге және жақсы қорғалуына жұмсалмақ. Кейін Кино өзінің отбасына деген адалдығын маржан сатушыдан бас тарту арқылы көрсетеді. Екінші сатып алушы маржанды құнынан арзанға алуға тырысты, бірақ Кино отбасын ойлап, жақсы баға іздеуден бас тартты. Ол әрқашан отбасын ойлайды, ол жылу мен бақытқа немесе жойылуға әкелсе де. Осы себепті Кино маржанды алып, оны теңізге лақтырып жіберді. Жақсылық пен жамандық – Романның ең үлкен тақырыптарының бірі – жақсылық пен жамандық арасындағы күрес. Бұл тақырып басқа тақырыптарда да көрінеді және оқиғаның басынан соңына дейін жалғасады. Басында Кино қарапайым және бақытты өмір сүрді, бірақ ол маржанды тапқан кезде, одан жақсылық шығады деп сенді. Алайда, онымен бірге жамандық та келді. Содан кейін Кино мен оның отбасы бұрынғы жақсылықты сақтап қалу үшін жамандықпен үнемі күресті. Парадокс – Парадокс тақырыбы Киноның армандары арқылы көрінеді. Кино маржанды тапқаннан кейін, ол осы байлықтан не пайда болатыны туралы армандауға кіріседі, өйткені ашкөздік оның басын толтырады. Бірақ ол бұл жоспарды жүзеге асыруға тырысқанда, жақсы байлық оның отбасына да апат әкеледі, өйткені ол Хуанаға нашар қарайды және оны қорлайды. Кино отбасына жақсылық тілесе де, ол қаламайтын зұлымдықтың парадоксы бар. Кино осы екеуінің арасындағы "өмірдің сөзсіз шиеленісін" болдырмауға тырысады, бірақ жақсы мен жаманды ажырата алмайтынын түсінеді. Ақырында, ол үлкен жүлдені тауып, өз ұлын жоғалтады. Шыдамдылық – Шыдамдылық тақырыбы көптеген кейіпкерлер арқылы көрсетілген, бірақ ең бастысы Кино. Ол маржанды тапқанға дейін асыл адам және отбасына табыс іздеген өте табанды адам болды. Ол алданып, кемсітілмеуіне де ниетті. Кино миссионер Эусебио Киноның есімімен аталған. Киноның әйелі Хуана – екінші рөлдегі кейіпкер. Ол күйеуі мен баласына қамқорлық жасайтын сүйікті әйел. Осы оқиғаның барысында ол отбасына адал болып қалады, бірақ сонымен қатар құнды маржанның өзіне тартылған зұлым күштерді де сезеді. Мысалы, маржанды тапқаннан кейін екі түнде ол оны теңізге тастап, отбасына бейбітшілік пен бақытты қайтаруға тырысады. Койотито – Хуана мен Киноның кішкентай ұлы. Ол олардың жалғыз баласы, және ата-анасы оны қорғау үшін бар күштерін жұмсайды. Ата-анасының сүйіспеншілігі мен күш-жігеріне қарамастан, ол маржан табылғанға дейін де, кейін де көп зиян көреді. Койотитоны бермет іздеушілердің бірі атып өлтіреді. Доктор, повестьде аты аталмаған, байлық, ашкөздік және қанаудың символы болып табылады. Ол жағымсыз, семіз және Францияда туған. Жүгергі табылмай тұрып, ол Койотитоны емдеуден бас тартады, өйткені отбасы кедей, бірақ ол мұны оңай жасай алады. Кино маржанды тапқаннан кейін, ол отбасына жеке өзі үйіне барып, алғашқы кездесуінен гөрі әлдеқайда достық қарым-қатынас жасайды және тіпті Койотитоның шаян тіккенін аммиакпен емдейді. Дәрігердің сапары кезінде ол Киноның көзқарасынан үйдің қай жерінде маржанның жасырынғанын анықтауға тырысады, бірақ Кино ештеңе айтпауға күдікпен қарайды. Дәрігердің мінез-құлқындағы өзгерістер Киноның маржанды тапқаннан кейін басталатын қиындықтардың алдын ала хабарлайды. Хуан Томас, Киноның інісі, ақылды және адал. Ол кітаптағы маржан сатушылардың айла-шарғысына күдікпен қараған жалғыз кейіпкер. Жойылу келгенде, Хуан Томас бауырын тастамайды, керісінше, оны қабылдап, қорғайды. Ол маржаннан пайда көргісі келмейтін және отбасылық байланысты бағалайтын кейіпкерлердің бірі. Аполлония – Хуан Томас әйелі, ол ағасына Киноны қорғауға және жасыруға көмектеседі. Мұрагерлер, дәрігер сияқты, жергілікті халықты қанаудың символы болып табылады, бұл ретте олар үшін жұмыс істейтін мұрагерлер картелисі ұйымдастырылған. Кино маржанды сатуға тырысқанда, маржан сатушылар оның үлкендігі үшін құнды емес деп есептеп, Киноға оның нақты бағасының бір бөлігін ғана ұсынады. Олардың жалаңаш өтірігі Киноны қалаға қауіпті сапарға шығуға және жақсы баға іздеуге мәжбүр етеді. Тонаушылар мен із кесушілер – Кино маржанды алғаннан бастап оған шабуыл жасайтын көлеңкелі тұлғалар. Кино оларды танымайды. Олар отбасын қудалайды және оқиғаның соңына дейін мазалайды. Олар Киноны өзін және отбасын қорғау үшін күресуге және маржанды өздігінен сақтап қалуға мәжбүр етеді. Соңғы сахналарда, Киноны қудалап келе жатқан топтың тонаушылар ме әлде Киноның жағадағы адамды өлтіруі үшін оны ұстауға келген заң қызметкерлері ме екені мәтінде нақты айтылмаған.

Қабылдау және талдау

Бірнеше басылым романды "үлкен көркемдік жеңіс" деп бағалап, Штайнбек "өмірдің жалпыға ортақ маңызын" қаншалықты жақсы түсінгенін айтады. "Жемшін" көбінесе әдебиет сабақтарында қолданылады және өмірлік маңызды сабақтарды талқылауға арналған. Көптеген адамдар бұл кітапты оқыту оңай деп санайды, себебі оның сабақтары қарапайым, бірақ маңызды. Мұғалімдер оқушыларын романның сыртқы түрінен гөрі терең мағынасын ұғынуға баулып, оның тақырыптарына назар аудару арқылы оқушыларға тек сауаттылық емес, одан да артық білім беруге тырысады. Джексон Бенсон "Жемшінге" Карл Юнгтың философиясының үлкен әсер еткенін жазады.