Кіріспе

Шотландияның Сыртқы Гебрид аралдарындағы неолиттік тұрған тастар Калланш тастары (немесе "Callanish I": Clachan Chalanais немесе Tursachan Chalanais) – бұл Шотландияның Льюис аралында, орталықта тас шеңбері бар крест тәрізді пішінде орналасқан тұрған тастардың жиынтығы. Олар неолит дәуірінің соңында тіктелген және қола дәуірінде діни ғұрыптар орталығы болған. Олар Шотландияның Сыртқы Гебрид аралдарындағы Льюис аралының батыс жағалауындағы Калланиш ауылының (Гейль тілінде: Calanais) жанында орналасқан.

Орналасқан жері

Калланш тастары Лок Роаг суларының үстіндегі төменгі қыратқа орналасқан, ал фонда Ұлы Бернера төбелері көрінеді. Бірнеше шақырым радиуста көптеген басқа да қасиетті орындар бар. Ең әсерлілері – Callanish II және Callanish III – негізгі Калланш тастарынан оңтүстік-шығысқа қарай бір шақырымнан астам жерде жатыр және бастапқыда кем дегенде сегіз тастан тұратын шеңберлерден құралған. (Callanish III, Callanish IV, Callanish VIII және Callanish X қараңыз). Historic Environment Scotland мәлімдемесіне сәйкес, тастар шамамен 5000 жыл бұрын, Стоунхендж салынғанға дейін орнатылған.

Менеджмент

Калланш тастарын Шотландияның тарихи ортасы басқарады. Urras Nan Tursachan (Тұрған тастар қоры) басқаратын Каланайс тастарының кірме орталығы бар.

Сипаттама

Калланш тастары – ортасында монолит орналасқан, он үш тастан тұратын тас шеңбер. Бұл шеңберге бес қатар тік тас қосылған. Екі ұзын қатар тас дерлік параллель жүріп, тас шеңберінен солтүстік-шығысқа қарай созылып, біршама аллея тәрізді құрылымды жасап тұр. Бұған қоса, батыс-оңтүстік-батыс, оңтүстік және шығыс-солтүстік-шығыс бағыттарында қысқа қатарлы тастар да бар. Тастардың бәрі де бір типті тау жынысынан – жергілікті Льюис гнейсінен жасалған. Тас шеңберінің ішінде орталық тастың шығысында камералы қабір орналасқан. Құрылыс кезіндегі шамамен уақытта осы құрылымның орталық бөлігіне найзағай шағып, оның геофизикалық іздері табылды.

Ортадағы тас

Орталық монолит тас шеңберінің нақты ортасынан батысқа қарай 0,8 метр қашықтықта орналасқан. Тастың биіктігі 4,8 метр, ені 1,5 метр, ал қалыңдығы 0,3 метр. Тастың ең үлкен беттері солтүстік және оңтүстікке дерлік толық бағытталған. Ең үлкен тастың биіктігі 3,5 метр, ол қатардың батыс шетінде тұр. Екі қатар бір-біріне толық параллель емес, керісінше кеңейеді: солтүстік жағында қатарлардың арасы 6,7 метрді құрайды, ал оңтүстік жағында бұл арақашықтық 6 метрге дейін азаяды. Бұл құрылыс тас шеңберден кейін салынған және шығыс тастар мен орталық монолиттің арасында орналасқан. Ол жер бетіне дейін бұзылып, контурын анықтау қиын. Табылған көптеген қыш сынықтары қабір бірнеше ғасыр бойы пайдаланылғанын көрсетеді. 1000 жылдықтан 500 жылдыққа дейін тастар қалың шөппен жабылған. Шамамен 800 жылға қарай бұл жер тасталып қалған деп есептеледі. Тек 1857 жылы үстінен 1,5 метрлік торф алынып тасталды.

Кейінгі тарих

Тастар туралы алғашқы жазбаша мәлімет Льюис тұрғыны Джон Морисон берген. Ол 1680 жыл шамасында тастардың "бір Инчатердің тасқа айналдырған" адамдар екенін және "ғибадат ету үшін" шеңберге орнатылғанын жазды. 1695 жыл шамасында Мартин Мартин бұл жерге сапар шегіп, жергілікті халықтан "бұл жердің бұрынғы сенімдерде табыну орыны болғанын, ал бас друид немесе дін қызметкері ортадағы үлкен тастың жанында тұрып, айналасындағы адамдарға сөз сөйлегенін" естіді. 1743 жылы Уильям Стукли тас шеңберін друидтер шеңбері деп, ал даңғылды жыланға теңеп сипаттады. 1819 жылы геолог Джон МакКаллок алғашқы нақты сипаттамасын жариялады. 1857 жылы Льюис иесі Джеймс Мэтисонның бұйрығымен 5 фут (1,5 метр) тереңдіктегі торф қабаттары алынып, камералы қабір және тастардың нақты биіктігі ашылды. 1885 жылы Калланш тастары мемлекеттік қамқорлыққа алынды.

Фольклорлық шығармалар

Бір дәстүр бойынша, Калланш тастары - христиан дініне көнбеген тасқа айналған алыптар еді.

Танымал мәдениетте

1974 жылы мүсінші Джеральд Лэйнг Глазгоның орталығындағы Стратклайд университетінің кампусы үшін «Калланш» деп аталатын туынды жасады. Ол тастардың орналасуымен үйлесетін 16 абстрактілі болат арқалықты жерге орнатты. Бұл мүсін халық арасында «Steelhenge» деп белгілі. Тастар американдық жазушы Джозеф МакЭлройдың 1974 жылғы «Lookout Cartridge» романында оқиға орны ретінде суреттелген. 1984 жылы «жаңа романтика» стиліндегі Ultravox тобы «Lament» альбомының обложкасында тастардың суретін пайдаланды. Олар «One Small Day» синглына түсірген промо-видеосының бір бөлігін осы жерде түсірді (видеоның «өнер көрсету» бөлімдері іс жүзінде Калланш III орнында түсірілді); бұл альбомнан шыққан алғашқы сингл болды. 1988 жылы Джон Марк Ұлыбританияның кельт мұрасын бейнелейтін «The Standing Stones of Callanish» атты CD шығарды. Джулиан Коуптың 1992 жылғы «Jehovahkill» альбомының обложкасында осы тастар бейнеленген. The Waterboys тобының 1993 жылғы «Dream Harder» альбомында «Wonders of Lewis» деген ән бар, ол тастарға сілтеме жасайтын сияқты. Тастар Кэтрин Курц пен Дебора Тернер Харристің 1996 жылғы «Адептің өлімі» романының сюжеті мен оқиға орнында маңызды рөл атқарады. Олар 1997 жылғы жаппай таралған қағаз кітаптың обложкасындағы (Джо Берлсонның суреті) басты элементі болып табылады. Тастар 1996 жылы Northsound Music компаниясы шығарған Enaid және Einalem дуэтінің «Celtic Nights» CD-нің алқап бетінде де көрсетілген. Голландтың мелодикалық дед-метал тобы Callenish Circle өз атын осы тастардан алды, бірақ әріптемесін сәл өзгертті. Клэр Делакруаның 1998 жылғы «Соңғы хайлендер» кітабында тастар маңызды орынға ие. Pixar студиясының «Батыр» (2012) мультфильмінде тастардың арасында және айналасында бірнеше сахналар бейнеленген. Шотландия банкінің дебеттік карталарында тастардың суреті, сондай-ақ Фолкирк дөңгелегі сияқты басқа да шотландтық ескерткіштердің суреттері бар. Starz телеарнасының «Outlander» (2014) сериалы Куллоденге жақын жердегі ойдан шығарылған Craigh na Dun деп аталатын тас шеңберінің моделі ретінде тастарды пайдаланды. Сериал Диана Габалдонның кітаптар сериясына негізделген. Сериалда тастарға тигенде уақыт саяхаты жасау мүмкіндігі көрсетіледі.