Кіріспе

Ерлер денсаулығының барлық аспектілерін қамтитын кең тақырып – ерлер өмір салты журналы. Ерлер денсаулығы – ерлер үшін толыққанды физикалық, психикалық және әлеуметтік жақсылықтың күйі, тек аурудың болмауы емес. Ерлер мен әйелдер денсаулығындағы айырмашылықтар биологиялық факторларға, мінез-құлық факторларына және әлеуметтік факторларға (мысалы, кәсіптерге) байланысты болуы мүмкін. Ерлер денсаулығы көбінесе ерлердің репродуктивтік жүйесі сияқты биологиялық факторларға немесе ерлерге тән немесе оларда көбірек байқалатын гормондарға байланысты жағдайларға қатысты. Кейбір аурулар, мысалы, қатерлі ісік және жарақаттар, ерлерде де, әйелдерде де әртүрлі көрініс береді. Статистикалық деректер бойынша, екі жынысқа да әсер ететін кейбір аурулар ерлерде жиірек кездеседі. Мінез-құлық факторлары тұрғысынан қарағанда, ерлер денсаулыққа зиянды немесе қауіпті шешімдер қабылдауға көбірек бейім және медициналық көмекке жүгінуге азырақ ықтимал. Ерлер өз биологиясына тікелей қатысы жоқ мәселелерге, мысалы, медициналық емге қол жеткізудегі гендерлік теңсіздіктерге және басқа да әлеуметтік-экономикалық факторларға тап болуы мүмкін. Сахара асты Африкасынан тыс аймақтарда ерлер ВИЧ/ЖҚСҚА ұғру қаупі жоғары. Бұл көбінесе келісімсіз және қауіпті жыныстық қатынаспен байланысты.

Анықтама

Ерлер денсаулығы – ерлердің физикалық, психикалық және әлеуметтік жақсылығының жай-күйі. Ол ерлерге ғана тән немесе әйелдерден өзгеше әсер ететін мәселелердің кең спектрін қамтиды. Бұған репродуктивті денсаулық, жыныстық денсаулық, жүрек-қан тамырлары денсаулығы, психикалық денсаулық, қатерлі ісіктердің алдын алу және емдеу сияқты мәселелер кіреді. Ерлер денсаулығы – дұрыс тамақтану, дене шынықтыру, стрессті басқару сияқты өмір салты факторларын, сондай-ақ денсаулық сақтауға қолжетімділік пен профилактикалық шараларды да қамтиды.

Өмір сүру ұзақтығы

Әлемде өмір сүру ұзақтығының жалпы өсуіне қарамастан, нәсілге және географиялық аймаққа қарамастан, ерлердің өмір сүру ұзақтығы әйелдерге қарағанда төмен. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) мәліметінше, 2016 жылдан бері ерлер мен әйелдердің өмір сүру ұзақтығының арасындағы айырмашылық шамамен 4,4 жылды құрап отыр. Өмір сүру ұзақтығы – қазіргі өлім-жітім көрсеткіштеріне негізделген, адамның өмір сүруінің орташа мерзімін көрсететін статистикалық өлшем. Ол әдетте туған кезде есептеледі және жыныс, нәсіл және тұрғылықты жер сияқты факторларға байланысты өзгеруі мүмкін. Мысалы, көптеген дамыған елдерде өмір сүру ұзақтығы дамушы елдерге қарағанда жоғары, ал әйелдердің өмір сүру ұзақтығы ерлерге қарағанда жоғары. Дегенмен, бұл айырмашылық елдерге қарай өзгереді, төмен кірісті елдерде өмір сүру ұзақтығының арасындағы айырмашылық азырақ. Ерлердің өмір сүру ұзақтығының төмендеуіне биологиялық, мінез-құлқылық және әлеуметтік факторлар ықпал етеді, бірақ әр фактордың жеке маңызы белгісіз. Денсаулыққа қатысты жалпы көзқарастар жыныс бойынша өзгеше. Ерлер көбінесе денсаулық сақтауға жүгінуде жайсыздық танытады, нәтижесінде денсаулық жағдайы нашарлайды. Ерлерді денсаулықты нығайту шараларына тарту қиын. Еркектерді денсаулықты нығайту іс-шараларына тарту және оларды ұстап тұру үшін гендерлік сезімталдықпен қараудың маңыздылығы туралы хабарламалар бар. Ерлердің өмір сүру ұзақтығына биологиялық факторлар, атап айтқанда генетика және гормондар әсер етеді. Ерлерде 23-ші хромосома жұбы Х және Y хромосомаларынан тұрады, ал әйелдерде екі Х хромосомасы болады. Ерлердегі тестостерон деңгейінің төмендеуі жүрек-қан тамырлары ауруларының тәуекел факторы болып табылады. Керісінше, жоғары тестостерон деңгейі простата ауруларына себеп болуы мүмкін. Көптеген созылмалы аурулармен байланысты, қозғалыссыз өмір салты ерлерде жиі кездеседі. Бұл аурулар ерлердің өмір сүру ұзақтығына әсер етеді. Мысалы, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, 2010 жылы шамадан тыс ішімдік ішуден 3,14 миллион ер адам, ал 1,72 миллион әйел адам қайтыс болды. Ерлер әйелдерге қарағанда ауруға, жарақаттануға және өлімге әкелетін 30-дан астам қауіпті әрекеттерге көбірек бейім. Сонымен қатар, әйелдерге қарағанда өзін-өзі өлтіруге талпыну көрсеткіші төмен болғанымен, ерлерде өзін-өзі өлтіруден болатын өлім-жітім көрсеткіші жоғары. Ерлердің денсаулығын анықтайтын әлеуметтік факторларға әйелдерге қарағанда физикалық және химиялық зиянды факторларға көбірек ұшырау жатады. Американдық психологиялық қауымдастық ерлердің әйелдерге қарағанда стрестің эмоционалдық және физикалық белгілерін сирек баяндайтынын айтады. Бұл жүрек-қан тамырлары ауруларына, эректильді дисфункцияға (импотенцияға) және ықтимал төмендетілген фертильдікке (либидоның төмендеуіне және жыныстық қатынастың азаюына) әкелуі мүмкін. Әкелер бала туар алдындағы және одан кейінгі кезеңде (перинатальды кезеңде) стресс сезінеді. Стресс деңгейі жүктілік кезеңінен бастап туғанға дейін артып, туғаннан кейінгі кезеңде төмендейді. Алкоголь – ең көп қолданылатын заттардың бірі, және ерлер әйелдерге қарағанда алкогольге тәуелді болу ықтималдығы екі есе жоғары. Алкогольді ішімдік тұтынудағы жыныстық айырмашылықтар барлық жерде байқалады, бірақ олардың мөлшері әртүрлі. Ерлер көбінесе көп мөлшерде ішіп, мас күйде болады, ал әйелдер ұзақ уақыт бойы ішімдік ішпейді. Сонымен қатар, ерлер әйелдерге қарағанда құрбыларының қысымына байланысты заттарды қолдануға бейім. Психикалық денсаулық проблемалары алкогольді шамадан тыс ішудің салдары ғана емес, сонымен қатар адамдардың көп ішуіне себеп болуы мүмкін. Алкоголь уайым мен депрессияны уақытша жеңілдетуі мүмкін, ал кейбір адамдар оны осы жағымсыз сезімдермен күресу үшін өздігінен емдеу құралы ретінде пайдаланады. Дегенмен, алкогольді ішу психикалық денсаулық проблемаларын нашарлатуы мүмкін. Психикалық аурулары бар ерлер, мысалы, жарақаттан кейінгі стресс синдромымен ауыратындар, әйелдерге қарағанда екі есе көп заттарды қолдануға бейім.

Емдеу

Еркектер мен әйелдердің психикалық денсаулық және заттық тәуелділікке байланысты ем іздеуде жыныстық айырмашылықтар анықталды. Әйелдер өздерінің психикалық денсаулық проблемаларын желілік медициналық қызмет көрсететін дәрігерлерімен бөлісуге және олардан көмек сұрауға бейім, ал ерлер мамандардан және стационарлық ем алуға көбірек дайын. Еркектер әйелдерге қарағанда алкоголь қолдану мәселесін денсаулық сақтау қызметкерлерімен бөлісуге жақын. АҚШ-та заттық тәуелділікке емделіп жатқан еркектердің саны әйелдерден көп.

Өзін-өзі өлтіру

Өзін-өзі өлтірудің көрсеткіші ерлерде жоғары, бірақ көбінесе бұл мәселе жұртшылық назарынан тыс қалады. Өзін-өзі өлтіру – әлем бойынша өлімнің 13-ші негізгі себебі. Әлемнің көп бөлігінде ерлер әйелдерге қарағанда өзін-өзі өлтіру арқылы көбірек қайтыс болады, бірақ әйелдер өзін-өзі өлтіруге әрекет етуге бейім. Бұл "өзін-өзі өлтіру мінез-құлқының гендерлік парадоксы" деп белгілі. Бұл гендерлік теңсіздік елдер арасында күрт өзгереді. Мысалы, Ұлыбритания мен Австралияда ерлер мен әйелдер арақатынасы шамамен 3:1, ал АҚШ, Ресей және Аргентинада шамамен 4:1 құрайды. Оңтүстік Африкада ерлердің өзін-өзі өлтіру көрсеткіші әйелдерге қарағанда бес есе жоғары. Дегенмен, Шығыс Азия елдерінде өзін-өзі өлтіру көрсеткішіндегі гендерлік айырмашылық салыстырмалы түрде аз, ерлер мен әйелдер арақатынасы 1:1-ден 2:1-ге дейін ауытқиды. Өзін-өзі өлтіру көрсеткішіндегі гендерлік айырмашылықты түсіндіретін бірнеше фактор бар, мысалы, ерлер асылу, көмірқышқыл газымен улану және қару-жарақ қолдану сияқты жоғары өлімге әкелетін әрекеттерді жиі жасайды. Ерлер мен әйелдер арасындағы өзін-өзі өлтіру көрсеткішіндегі айырмашылыққа қосымша ықпал ететін факторларға қоғамдағы ерлерге арналған дәстүрлі гендерлік рөлдердің қысымы және ерлердің қоғамдағы әлеуметтенуі жатады.

Тәуекел факторлары

Ерлер мен әйелдер арасындағы суицидтік мінез-құлыққа байланысты қауіп факторларының өзгешелігі суицид деңгейлерінің арасындағы айырмашылыққа себеп болады. Суицид – күрделі құбылыс және оны бір ғана себепке байланыстыру мүмкін емес, алайда психологиялық, әлеуметтік және психиатриялық факторларды ескеру қажет. Психикалық аурулар ерлер мен әйелдер үшін суицидтің маңызды тәуекел факторы болып табылады. Суицидпен байланысты жиі кездесетін психикалық аурулар: депрессия, екіполярлық бұзылу, шизофрения және заттарды қолдану тәуелділігі. Психикалық аурулардан өзге, жұмыссыздық және кәсіби стресс сияқты психоәлеуметтік факторлар да ерлер үшін тәуекел факторы болып табылады. Алкогольге тәуелділік ерлерде әйелдерге қарағанда жиірек кездесетін қауіп факторы, ол депрессия мен импульсивті мінез-құлық қаупін арттырады. Бұл мәселе ерлерде одан бетер, себебі олардың алкогольге тәуелдеу ықтималдығы әйелдерге қарағанда екі есе жоғары. Көмекке жүгінуден тартыншақтық – ерлерге тән тағы бір қауіп фактор, ол еркектік туралы қалыптасқан көзқарастардан туындайды.

Ескерту белгілері

Өзін-өзі өлтірудің ескерту белгілерін анықтау бүкіл әлемде, әсіресе ерлер үшін маңызды, себебі қиындықтар оңай байқала бермейтін түріде білінеді. Мысалы, депрессия мен өзін-өзі өлтіру ойлары ашу, қарымталық және тітіркену түрінде көрініс беруі мүмкін. Алғашқы Ұлттық ерлер денсаулығы апталығы 1994 жылы АҚШ-та өтті. Бірінші Ұлыбритания апталығы 2002 жылы ұйымдастырылды, ал келесі жылы шара халықаралық (Халықаралық ерлер денсаулығы апталығы) деңгейіне жетті. 2005 жылы әлемдегі алғашқы ерлер денсаулығы профессоры Алан Уайт Англияның солтүстік-шығысындағы Лидс Метрополитен университетіне тағайындалды. Австралиядағы ерлер денсаулығы ақпараттық және ресурстық орталығы денсаулықтың себептеріне баса назар аудара отырып, ерлер денсаулығына салютогендік көзқарас ұсынады. Орталықты 1999 жылы құрылған Джон Макдональд басқарады. Орталық Австралиядағы ерлер денсаулығы апталығын басқарады және іске асырады. Ерлер денсаулығы жөніндегі жаһандық әрекет (GAMH) 2013 жылы құрылды және 2018 жылдың мамырында Ұлыбританиядағы қайырымдылық ұйымы ретінде тіркелді. Бұл – ерлер денсаулығымен айналысатын әлемдік ұйымдарды біріктіретін жаңа жаһандық желі құруға бағытталған бірлескен бастама. GAMH халықаралық және ұлттық деңгейде жұмыс істейді, халықаралық ұйымдарды (мысалы, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымын) және жеке үкіметтерді ерлер денсаулығы бойынша зерттеулер, саясат және стратегиялар жасауға ынталандырады.