Кіріспе

Ұрпақтың жынысын анықтайтын биологиялық жүйе

XO жынысын анықтау жүйесі (кейде X0 жынысын анықтау жүйесі деп аталады) – кейбір жәндіктер, арахнидтер және сүтқоректілер түрлерінің ұрпақтың жынысын анықтау үшін пайдаланатын жүйе. Бұл жүйеде тек бір жыныстық хромосома бар, ол Х деп аталады. Ер адамдарда бір ғана Х хромосомасы (XO) болады, ал әйелдерде екі (XX) хромосомасы болады. O әрпі (кейде нөл) Y хромосомасының жоқтығын көрсетеді. Аналық гаметалар әрқашан X хромосомасын қамтиды, сондықтан жануарлардың ұрпақтарының жынысы еркек гаметада жыныстық хромосоманың болуына немесе болмауына байланысты анықталады. Оның сперматозоидтары әдетте бір Х хромосомасын немесе мүлдем жыныстық хромосомаларды қамтиды. Бұл жүйе ұрпақтың жынысын анықтайды:

* Көптеген арахнидтер, тек аздаған талпандар гаплодиплоидты болып табылады;
* Дерлік барлық апериготалық және палеоптерлік жәндіктер (мысалы, құмырсқалар, күмісбалықтар);
* Көптеген экзоптиготалық жәндіктер (мысалы, шегірткелер, саңырауқұлақтар, тарақандар);
* Кейбір нематодалар және сүйекті балықтар, әсіресе Ancistrus туысы;
* Бірнеше сүтқоректілер, соның ішінде:
* Баттың бірнеше түрі, мысалы, балға бас бат, Буэтикофердің эполетталған жеміс баты, Франкеттің эполетталған жеміс баты, Петерстің эполетталған жеміс баты және Гамбияның эполетталған жеміс баты.
* Рюкиу тікенді егесі және Токуношима тікенді егесі.

Бұл жүйенің бір түрінде, көптеген жеке тұлғалар екі жыныстық хромосомаға (XX) ие және гермафродит болып табылады, өздерін-өздері ұрықтандыра алатын жұмыртқа және сперма өндіреді, ал сирек кездесетін жеке тұлғалар еркек болып, тек бір жыныстық хромосомаға (XO) ие болады. Биологиялық зерттеулерде жиі қолданылатын модельді организм – Caenorhabditis elegans нематодасы осыған ұқсас организмдердің бірі. Көптеген өрмекшілерде XO жүйесінің нұсқасы бар, онда еркектерде екі түрлі X хромосомасы (XXO) болады, ал әйелдерде X хромосомаларының бір жұбы және X хромосомаларының бір жұбы (XXXX) болады. Бұл Y хромосомасының жоғалуы нәтижесінде пайда болады деп есептеледі. Адамдарда XO белгісі Тернер синдромы бар адамдарға қолданылады.

Эволюция

XO жыныстық анықталуы XY жыныстық анықталуынан шамамен 2 миллион жылдың ішінде пайда болуы мүмкін.

Партеногенез

XO жынысын анықтаумен партеногенез еркек немесе әйел ұрпақты өндіру үшін әртүрлі механизмдер арқылы болуы мүмкін.