София Моррисон: Мэнн тілі мен мәдениетін жаңғыртушы.

Кіріспе

Манкс белсендісі және жазушысы (1859–1917)

София Моррисон (24 мамыр 1859 – 14 қаңтар 1917) – Манкс мәдениетін жандандырушы, фольклор жинаушы және автор. Өзінің еңбектері және басқаларды шабыттандырудағы рөлі арқасында, ол Манкс мәдени жаңғыруының негізгі тұлғаларының бірі саналады. Ол бүгінде 1911 жылы жарық көрген «Манкс ертегілері» еңбегімен танымал, алайда оның ең маңызды қызметі – Манкс мәдениетін қайта жандандыру жолындағы белсенділігі болды, әсіресе Манкс тілі қоғамындағы және оның «Mannin» журналындағы (1913 жылдан өмірінің соңына дейін бас редакторлық қызмет атқарған) жұмысы.

Ерте өмір

София Моррисон Ман аралындағы Пил қаласында Чарльз Моррисонның (1824–80) және оның әйелі Луизаның (1830–1901) тоғыз баласының үшіншісі болып дүниеге келді. Оның әкесі балық аулау қайықтарына ие болған және Пилдегі Атол көшесін салуға жауапты болған, беделді саудагер еді. 1881 жылғы халық санағында София Моррисон Атол көшесінің 7-ші үйінде тұрғаны тіркелген, бірақ ол өмірі бойы көшедегі басқа да отбасылық үйлерде, соның ішінде 11-ші және 15-ші үйлерде де тұрған болуы мүмкін. Моррисон Пилдегі Киімшілер мектебінде оқыды және туысы әрі досы Эдмунд Гудвинмен музыка сабақтарын бастады. Тринити музыка колледжінен марапат алған Моррисон аралдағы алғашқы адам болып музыка колледжінің емтиханын тапсырды. Моррисонды Мур сияқты фольклор жинаушылардан ерекшелендіргені – ол халықтан тікелей фольклорды жинағандығы, көбінесе Джозефин Кермод сияқты достарымен экспедицияларға шыққандығы еді, ол «Кушаг» атты жазушы есімімен жақсы танымал болды. Моррисон 1905 жылы Родермен бірлесіп «Манкс мақалдары мен нақылдары» кітабын жазды. Осы кітапқа екі автордың да жазған алғы сөзі бар, ол Моррисонның фольклордың маңыздылығына сенгенін көрсетеді:

Халықтың мінезінің бір бөлігі, оның тарихының қандай да бір бөлігі, оның әдет-ғұрыптары мен салтының көп бөлігі оның халықтық әңгімелерінен танылуы мүмкін. Сондықтан осы жинақты жұртшылыққа таныстырғаныма кешірім сұрамаймын. Оның қызығушылық тудыратынына ғана емес, сонымен қатар ескі буын өкілдерінің жоғалуына дейін халық арасында зерттеулер жүргізілсе, Манкс фольклорының қандай қазыналары табылғанын көрсететініне де сенімдімін. Осы саладағы ең табысты жұмысы – 1911 жылы алғаш жарық көрген «Манкс ертегілері». Сол кездегі басқа жұмыстардан айырмашылығы, Моррисонның кітабы ғалымдар мен жұртшылық тарапынан кең мақұлдауға ие болды. Моррисон үшін мәдени мұраны сақтаудың пуристтік және популисттік тәсілдерін теңгергені маңызды болды; Манкс мәдениетін кең аудиторияға жеткізу арқылы оны сақтап қалуға және жаңартуға болады. Кітаптың халыққа бағытталғандығын кітаптың атауынан-ақ көруге болады (Мэн аралында «әдебиет» сөзі дәстүрлі түрде қолданылмайды) және Манкс тілінің немесе күшті диалектінің жоқтығынан да көрінеді. Алайда, мұндай жеңілдіктерге және оларды жақсы жазылған түрінде ұсыну үшін әңгімелерге енгізілген шағын өзгерістерге қарамастан, олар Пил және оның төңірегіндегі адамдар тарапынан жақсы қабылданып, олардан жиналған әңгімелер еді. «Манкс ертегілерінің» танымалдылығы 1929 жылы екінші басылымында Арчибальд Нокс салған суреттер қосылғанда арта түсті, ол Моррисонның бұрын «Mannin» журналын безендірген досы еді. Бұл басылымға «Моддей Ду», «Магнус Бос аяқ» және «Сент-Тринианның Бугганы» сияқты маңызды жазба көздерден жиналған бес жаңа әңгіме де қосылды. Бүгінгі күнге дейін басылып келе жатқан кітаптың осы басылымы.

Манкс тілі

Ағылшын тілінде сөйлейтін үйден шыққанға қарамастан, Моррисон Манкс тілінде еркін сөйлейді, бұл оның әкесінен жақсы танысқан Пилдің балықшылары сияқты адамдармен қарым-қатынасына байланысты. Манкс тілі құрып бара жатқан кезде, Моррисон оны үйрену мен сақтап қалуға ерекше көңіл бөле бастады. О. Джоугин мен Уильям Кэшенмен бірге Моррисон Пилде манкс тілі сабақтарын ұйымдастырды, олар көп ұзамай аралдың көптеген қалаларының ерекшелігі болды. 1899 жылы наурыз айында ол Yn Çheshaght Ghailckagh (The Manx Language Society) ұйымының құрылтайшы мүшесі болды, онда ол 1901 жылдан бастап қайтыс болғанға дейін хатшы болып қызмет етті. П. В. Кейн оны "Қоғамның барлық іс-әрекетінің басты қозғаушы күші" деп сипаттады. Журнал Манкс мәдени қозғалысының негізгі нүктесі болды, онда көптеген мәдени мәселелерді қамтитын шығармалар болды: музыка, фольклор, ауызша тарих, тарих, саясат, маңызды Манкс халқының өмірбаяндары, табиғи тарих, Манкс гэль тілі және поэзияның, прозаның және театрдың түпнұсқалық шығармалары. Журнал Манкс мәдениетінің беделін жоғарылатты, бұл журналға енгізілген еңбектердің сапасы мен халықаралық деңгейдегі еңбектері арқылы. Маннинде жарияланған маңызды тұлғалар: Т. Э. Браун, Джон Раскин, Арчибальд Нокс, В. Х. Гилл, А. П. Грейвс, Джордж Борроу, Жозефина Кермод, П. М. С. Кермод, Уильям Бойд Докинс, Мона Дуглас, Эдвард Форбс, Уильям Куббон және В. Уолтер Гилл. А. В. Мурдың "Манкс жазба кітабы" сияқты, Маннин Манкс мәдениетіне жазу қоймасы ретінде де, Манкс мәдениетіне қызығушылық танытқандар үшін де маңызды және ұзақ уақыт әсер етті. Бірақ Мурдың бұрынғы басылымынан және, мүмкін, басқа да манкс журналдарынан айырмашылығы, Маннин тек сақталуынан гөрі, манкс мәдениеті мен әдебиетін кеңейтуі және жалғастыруы үшін ерекшеленеді. Журналда жарияланған манкс орталы әдебиеттің сапасы Мэн аралы әдебиетінің тарихында ерекшеленеді, оның ішінде сол кезеңнің барлық маңызды жазушылары мен ойшылдары бар (Холл Кейннен басқа, оның мұндай манкс мәдени шеңберлерінен болмауы айқын). Журналдың соңғы басылымы 1917 жылы мамыр айында жарық көрді, онда тоғызыншы басылым Моррисонның өлімінен кейін басылып шықты, ақыры оның қорғанысы Мона Дуглас бас редактор болды. Бұл соңғы басылымда Моррисонды еске алу және оның Мэн аралы мен оның мәдениетіне маңыздылығы туралы бірқатар шығармалар болды.

Despite coming from an English speaking home, Morrison was a fluent Manx speaker, thanks to her contact with people such as the fishermen of Peel who she came to know well through her father. At a time when the Manx language was going into a steep decline, Morrison began to take special interest in learning and preserving the language. With O. Joughin and William Cashen, Morrison set up Manx language lessons in Peel, which would soon become a feature of most towns across the island. In March 1899 she was a founding member of Yn Çheshaght Ghailckagh (The Manx Language Society), where she served as Secretary from 1901 until her death. She was to be described as "the mainspring of all the Society's activities" by P. W. Caine. The journal was a focal point for the Manx cultural movement, comprising pieces covering a wide range of cultural concerns: music, folklore, oral history, history, politics, biographies of significant Manx people, natural history, Manx Gaelic and original pieces of poetry, prose and theatre. The journal successfully raised the profile of Manx culture, both by the quality of the contributions and by the international calibre of those appearing in the journal. Significant figures published in Mannin include: T. E. Brown, John Ruskin, Archibald Knox, W. H. Gill, A. P. Graves, George Borrow, Josephine Kermode, P. M. C. Kermode, William Boyd Dawkins, Mona Douglas, Edward Forbes, William Cubbon and W. Walter Gill. Like A. W. Moore's The Manx Note Book before it, Mannin made a significant and lasting impact on Manx culture, both as a store of writing and as a focus point for those enthused by Manx culture. But unlike Moore's earlier publication, and perhaps unlike other Manx journals that followed, Mannin is notable for the extension and continuation of Manx culture and literature, rather than just its preservation. The quality of Manx centered literature published in the journal stands out in the history of a literature of the Isle of Man, including, as it does, perhaps all of the most important writers and thinkers of the period (except for Hall Caine, whose absence from such Manx cultural circles is noteworthy). The last edition of the journal came in May 1917, when the ninth edition was published after Morrison's death, finally edited by her protégée, Mona Douglas. This final edition included a number of pieces commemorating Morrison and her importance to the Isle of Man and its culture.

Театр

[[Файл:София Моррисон (камераға қарап). София Моррисон бала кезінен бастап көзіне көз қысымы тигендіктен суретке түспейді" Бұл топ Манкстің жеке басын танытуда маңызды болды. Бұл, бәлкім, Манкс тарихында жергілікті авторлар жазған пьесалар арқылы табысты театр тобын басқара алу мүмкіндігімен ерекше. Маңшы жазушыларының арасында өзінің ойын-сауығын Peel Players-тен тапқан Кристофер Р. Шиммин, Кушаг және В. Клукас Кинли болды. Ол Элис Малт Уильямспен бірге Т. Э. Браунның цитаталары күнтізбесін шығарды (1912), аралдың мектептерінде Т. Э. Браун күнін ұйымдастырды (ондағы әр оқушы Манкс ақынының суретін алды). Оның халықтық музыканы жинауы У. Х. Гиллге қарағанда әлдеқайда таза болды. Гилл әндерді халықтық дәміне қарай реттеуге бейім болды, бірақ бұл Гиллдің өз шығармалары туралы пікірін құрметтеуге әкелмеді. Ол сондай-ақ арал бойынша Манкс ән сабақтарын құруға ықпал етті. Моррисон Адам аралын кельт ұлты ретінде, Англияға қарағанда Ирландия, Шотландия және Уэльске мәдени жағынан байланысты деп санайды. Англиямен екіжақты қарым-қатынасы Ман аралын панкельттік қозғалыстың басқа халықтары арасында бірегей (әлде, мүмкін, сырттан шыққан) етіп жасаса да, Моррисон панкельттік жиындарда Манкстың болуын қамтамасыз етті, соның ішінде өзі де барды Панкельттік конгресс Даблинде 1901 жылы және 1904 жылы Кернарфонда.