Кіріспе

Американдық музыктанушы (1915–2002) Алан Ломакс ( /l//oʊ//m//æ//k//s/; 31 қаңтар 1915 – 19 шілде 2002) – американдық этномузыктанушы, 20 ғасырдың халық музыкасының көптеген жазбаларымен танымал. Ол музыкант, фольклоршы, архивист, жазушы, ғалым, саяси белсенді, ауызша тарихшы және кинорежиссер болды. Ломакс АҚШ және Англияда жазбалар, концерттер мен радиошоулар ұйымдастырды, бұл екі елде де халық музыкасы дәстүрлерін сақтауда маңызды рөл атқарды және 1940-шы, 1950-ші және 1960-шы жылдардың басында американдық және британдық халық музыкасының қайта жандануына ықпал етті. Ол материалды алдымен әкесі, фольклоршы және коллекционер Джон Ломакспен бірге жинады, кейіннен жеке және басқалармен бірлесіп, Конгресс кітапханасындағы Америка халық әндерінің мұрағаты үшін мыңдаған әндер мен сұхбаттарды алюминий және ацетат дискілерге жазды, ол кітапхананың директоры болды. 1942 жылдан кейін Конгресс кітапханасының халық әндерін жинауға арналған қаржысы тоқтатылғаннан кейін, Ломакс Ұлыбританияда, Ирландияда, Кариб бассейнінде, Италияда, Испанияда және АҚШ-та тәуелсіз түрде жинауды жалғастырды, соңғы жазба технологияларын пайдаланып, американдық және халықаралық мәдениеттің зор жинағын құрды. 2004 жылдың наурыз айында Конгресс кітапханасы Конгресс қаржыландырмаған материалды сатып алды, ол «Алан Ломакс жұмысының жеті онжылдығын Конгресс кітапханасының бір шатыры астына біріктіреді, онда ол тұрақты орын тапты». Салқын соғыс басталғаннан кейін Ломакс фольклордың қоғамдық рөлін қолдауды жалғастырды, тіпті академиялық фольклоршылар өздеріне бұрылған кезде де. Ол өмірінің соңғы кезеңін «Мәдени теңдік» деп атаған идеясын қолдауға арнады, оны өз кантометриялық зерттеулері арқылы теориялық тұғырға қоюға тырысты (оның ішінде кантометрияға негізделген білім беру бағдарламасының прототипі – Global Jukebox). 1970-ші және 1980-ші жылдары Ломакс Смитсония институтының фольклорлық фестиваліне кеңесші болды және 1991 жылы PBS телеарнасында көрсетілген «Американдық тігіш жұмыс» (American Patchwork) атты халық музыкасы туралы фильмдер сериясын жасады. 70-ші жылдардың соңында Ломакс ұзақ жылдардан кейін аяқталған «Блюз қайдан бастау алды» (The Land Where the Blues Began, 1993) естеліктерін жариялады, онда блюздің тууы АҚШ Оңтүстігіндегі қарыздық еңбек, сегрегация және мәжбүрлі еңбекпен байланысты екенін көрсетті. Ломакс қалдырған ең маңызды мұра – АҚШ және Еуропаның көптеген халық және блюз дәстүрлеріндегі музыканттардың жазбаларын сақтап, жариялау. Ломакс ашқан және кең аудиторияға таныстырған музыканттардың арасында блюз гитарисі Роберт Джонсон, наразылық әншісі Вуди Гатри, халық әртісі Пит Сигер, кантри музыканты Берл Айвс, шотландтық гэль әншісі Флора МакНейл, кантри блюз әншілері Лид Белли және Мадди Уотерс және тағы да көптеген өнерпаздар бар. «Алан өмірінің соңына дейін қаржылық қиындықтармен күресті, ешқандай байлық қалдырмады», – деді Дон Флеминг, Lomax's Association for Culture Equity директоры. «Ол осыны өзінің құштарлығымен жасады және өзінің жүрегіне жақын жобаларды қаржыландырудың жолдарын тапты».

Еуропаға көшіп келу және кейінгі өмір

1949 жылдың желтоқсанында бір газетте «Қызыл сенімдер саяхатшыларды алаңдатады» деген мақала жарияланды. Мақалада Алан Ломакс, сондай-ақ 1948 жылы Генри А. Уоллестің сайлауалды штабының жетекшісі С. Б. Болдуин, «Нью-Йорк Таймс» газетінің музыка сыншысы Олин Даунс және В. Э. Б. Дюбуа, бес адвокатты құрметтеу үшін Ұлыстық құқықтар қауымдастығы ұйымдастырған кешкі асқа демеушілік еткендердің бірі ретінде айтылды. Мақалада олардың барлығы коммунистік ұйымдардың мүшелері деп айыпталды. Келесі маусымда бұрынғы ФБР агенттері редакциялаған «Қызыл арналар» атты памфлет, 1950-ші жылдардағы ойын-сауық индустриясының қара тізіміне негіз болды және Ломакс коммунизмге көзқарасы жақын суретші немесе хабар таратушы ретінде тізімге енгізілді. (Осы тізімде Аарон Копланд, Леонард Бернштейн, Ип Харбург, Лена Хорн, Лэнгстон Хьюз, Бурл Айвс, Дороти Паркер, Пит Сигер және Джош Уайт та болды.) Сол жазда Конгресс МакКарран заңын талқылады, ол АҚШ-тағы барлық «идеологиялық бұзылғандарды» тіркеуді және саусақ іздерін алуды, олардың саяхаттау құқығын шектеуді және «төтенше жағдайларда» ұстауды талап етті, ал Америкаға қарсы қызметтер жөніндегі Палата комитеті тыңдауларын кеңейтті. Заңның қабылданатынына сенімді болған және радиодағы мансабының қауіпті екенін түсінген Ломакс, жақында ажырасқан және Колумбия рекорд компаниясының Годдард Либерсонмен Еуропаға жазба жасау туралы келісімге келген, өзінің паспортын жаңартты, сөз сөйлеу шараларын тоқтатты және кетуді жоспарлады, агентіне «жағдай түзелсе» қаңтарда қайтып оралуға үміттенедінін айтты. 1950 жылдың 24 қыркүйегінде ол «Sure enough» атты кемемен теңізге шықты. Қазан айында ФБР агенттері Ломакспен таныс достары мен әріптестерін сұраққа алды. Ломакс отбасына Еуропаға бару себебін толыққанды айтпады, тек Колумбия үшін әлемдік халық музыкасының кітапханасын құрып жатқанын ғана мәлімдеді. Ол ешкімге де өзінен кетуге мәжбүр болғанын айтуға рұқсат бермеді. Британдық газеттің редакторына жазған хатында Ломакс өзін «сатқындықпен айыптаған» жазушыны сынап, ол Ұлыбританияда тек Колумбия жобасымен айналысып жатқанын мәлімдеді. Ломакс 1950-ші жылдарды Лондонда өткізді, онда ол 18 томдық «Колумбия әлемдік халық және примитивті музыка кітапханасын» редакциялады, ол жаңадан ойлап табылған LP пластинкаларында жарық көрді. Ол жеті ай Испанияда болды, онда Испанияның көптеген аймақтарынан үш мыңнан астам үлгіні жазды, сонымен қатар көптеген жазбалар жасады және жүздеген фотосуреттерді түсірді. Ол фотосуреттерге «тек әншілер мен музыканттар ғана емес, оны қызықтырған нәрселердің бәрін – бос көшелерді, ескі ғимараттарды және ауылдық жолдарды» түсірді, осы фотосуреттерге «этнографиялықтан көркемдікке дейінгі форма мен композицияға деген қамқорлықты» сіңірді. Ол фотосурет пен далалық жазбалардың арасындағы параллельді көрсетті: «Халық әндерін жазу – бұл жасырын фотографтың жұмысына ұқсайды. Мен микрофонды ұстаймын, дыбысты көлеңкелеу үшін қолымды пайдаланамын. Испанияда бұл үлкен мәселе, өйткені эмоционалдық қозғырлыс пен шу көп. Далалық жұмыста эмпатия өте маңызды. Әнші ән айтып жатқанда оған қолыңызды тигізіп тұруыңыз керек. Олар сізге жауап беруі керек. Олар сізге ашуланса да, бұл ештеңеден артық. Шотланд, ағылшын және ирланд томдары үшін ол BBC және фольклоршылар Питер Дуглас Кеннеди, шотланд ақыны Хамиш Хендерсон және ирланд фольклоршысы Сеамус Энниспен жұмыс істеді. 1953 жылы жас Дэвид Аттенборо Ломаксқа BBC телехикаясының «The Song Hunter» сериясының алты 20 минуттық эпизодын жүргізуді тапсырды, онда Ұлыбритания мен Ирландияның барлық аймақтарынан келген дәстүрлі музыканттардың өнерлері көрсетілді, сондай-ақ Ломакс өзі де қатысты. 1957 жылы Ломакс BBC-дің «Үй қызметі» бағдарламасында «Балада аңшысы» атты халықтық музыка шоуын жүргізді және британдық теледидарда пайда болған «Алан Ломакс және The Ramblers» (оның құрамында Эван Макколл, Пегги Сигер және Ширли Коллинз болды) атты скифл тобын ұйымдастырды. Оның балада операсы «Big Rock Candy Mountain» 1955 жылдың желтоқсанында Джоан Литтлвудтың театр шеберханасында тұңғыш рет көрсетілді, онда Рэмблин Джек Эллиот қатысты. Шотландияда Ломакс 1951 жылы, ол алғаш рет келген жылы құрылған Шотландия зерттеулер мектебінің негізін қалаушы ретінде танымал. Ломакс пен Диего Карпителланың Колумбия әлемдік кітапханасы үшін 1953 және 1954 жылдары жүргізілген итальяндық халық музыкасын зерттеуі, BBC және Римдегі Accademia Nazionale di Santa Cecilia бірлесе отырып, жоғалып кетуге азық болған көптеген маңызды дәстүрлі халық стильдерін сақтап қалуға көмектесті. Бұл жұп кез келген мәдениеттің ең толыққанды халық әндерінің жинағын жасады. Ломакс жасаған испан және итальян жазбаларынан белгілі бір аймақтардағы халық әндерінің түрлерін түсіндіретін алғашқы теориялардың бірі пайда болды, бұл теория жұмыс стилін, ортаны және әлеуметтік және сексуалдық еркіндік деңгейін қамтиды.

Құрама Штаттарға оралу

1959 жылы Нью-Йоркке оралғаннан кейін Ломакс Карнеги залында Арканзас штатының әншісі Джимми Дрифтвудты, «Сelah Jubilee Singers» және «Drexel Singers» (госпел топтарын), Мадди Уотерс пен Мемфис Слимді (блюз), Эрл Тейлор мен «Stoney Mountain Boys» (блюграсс), Пит Сигер, Майк Сигерді (қалалық фольклорлық жаңару), сондай-ақ «The Cadillacs» (рок-н-ролл тобы) қатысқан концерт ұйымдастырды. Бұл оқиға Карнеги залы сахнасында рок-н-ролл мен блюграсс алғаш рет орындалған кез болды. Ломакс тыңдаушыларға: «Америкалықтардың музыкалық талғамындағы, қарапайым балладалардан бастап рок-н-ролл әндеріне дейінгі өздерінің ұмтылыстарынан ұялу уақыты келді», – деді. Изи Янгтың айтуынша, ол тыңдаушылардан өздерінің көзқарастарын тастап, рок-н-роллды тыңдауларын сұрағанда, олар наразылық білдірген. Янгтың пікірінше, «Ломакс американдық фольклорлық музыканың бетбұрыс нүктесін көрсетті. Ол концертте қара және ақ халықтың музыкасы бірігіп, рок-н-роллдың пайда болғанын көрсетуге тырысты». Алан Ломакс Лондонда тұрғанда 20 жасар ағылшын фольклорлық әншісі Ширли Коллинзбен танысты. Екеуі махаббатқа түсіп, бірнеше жыл бірге өмір сүрді. Ломакс «Atlantic Records» компаниясымен 1940 жылдары жазылған американдық музыканттардың кейбірін жаңадан жазуға келісімшарт жасағанда, Коллинз онымен бірге барды. Олардың Оңтүстік штаттарына фольклорлық әндер жинау сапары, әдетте «Оңтүстік саяхаты» деп аталады, 1959 жылдың шілдесінен қарашасына дейін созылды және көп сағаттық жазбаларға әкелді. Онда Альмеда Риддл, Хобарт Смит, Уэйд Уорд, Чарли Хиггинс және Бесси Джонс сияқты орындаушылардың өнерлері тіркелді. Бұл сапардан алынған жазбалар «Оңтүстіктің дыбыстары» деген атпен шығарылды, ал кейбіреулері 2000 жылы Коен ағайындылардың «О, қайда кеттің, ағайын?» фильмінде де пайда болды. Ломакс Коллинзге үйленгісі келді, бірақ жаздыру сапары аяқталғаннан кейін ол Англияға оралып, Остин Джон Маршаллға тұрмысқа шықты. «The Guardian» газетіндегі сұхбатта Коллинз Ломакске тиесілі 1993 жылғы «The Land Where The Blues Began» атты саяхат туралы еңбегінде оның ролінің аз баяндалғанына наразылық білдірді. «Ол жай ғана «Ширли Коллинз сапарға қатысты» деп жазған. Бұл мені қатты ашуландырды. Мен жай ғана «сапарға қатысқан» емеспін. Мен жазу процесіне қатыстым, жазбалар жасадым, келісімшарттар дайындадым, барлық іске қатыстым». Коллинз бұл мәселені 2004 жылы жарық көрген «Америка су үстінде» атты естеліктерінде атап өтті. Ломакс Антуанетта Маршанға 1961 жылдың 26 тамызында үйленді. Олар келесі жылы ажырасып, 1967 жылы ресми түрде ажырасты. 1962 жылы Ломакс пен әнші және азаматтық құқық қорғаушы Гай Караван, Теннесси штатының Монтейгл қаласындағы «Highlander Folk School» мектебінің музыкалық директоры «Vanguard Records» студиясында «Student Nonviolent Coordinating Committee» үшін «Ауадағы еркіндік: Албани, Джорджия, 1961–62» атты альбом шығарды. Ломакс 1977 жылы «Вояджер» ғарыш кемесімен ғарышқа жіберілген «Вояджер» алтын пластинкасында жер музыкасын бейнелеу үшін Карл Саганға кеңесші болды. Ол таңдаған музыкаға Блинд Вилли Джонсонның, Луи Армстронгтың және Чак Берридің блюз, джаз және рок-н-ролл түрлері, Анд тауларының сырнайлары мен Навахо әндері, екі балабаншы орындаған азербайжан муғамы, сицилиялық күкірт кенішінің зарлауы, Заирдің Мбути пигмейлері мен Кавказ грузиндерінің полифониялық вокалдық музыкасы, Валя Балкансканың Болгариядан шыққан шопан әні, сондай-ақ Бах, Моцарт және Бетховеннің шығармалары кірді. Кейінірек Саган Ломакс «батыс классикалық музыкасының есебінен этникалық музыканы енгізудің табанды және күшті жақтаушысы болды» деп жазды. «Ол өте тартымды және әдемі шығармалар ұсынды, сондықтан біз оның ұсыныстарын күткеннен де жиі қабылдадық. Мысалы, біздің таңдауымызда Дебюссиге орын болмады, өйткені азербайжандықтар сырнайға ұқсайтын аспаптарда ойнайды [балабан], ал перуандықтар панапида ойнайды, және мұндай тамаша шығармаларды Ломакске белгілі этномузыкологтар жазған».

Өлім

Алан Ломакс 2002 жылдың 19 шілдесінде Флорида штатының Сейфти-Харбор қаласында 87 жасында дүние салды.

Фильм

Lomax the Songhunter, Рожие Капперс режиссерлік еткен деректі фильм, 2004 (DVD 2007 жылы жарық көрді). Американдық Patchwork телесериалы, 1990 (бес DVD). Oss Oss Wee Oss 1951 (Падстоу мамыр мерекесіне байланысты басқа фильмдермен бірге DVD-де). Жердің ырғақтары. Ломакс 1974–1984 жылдары би мен қозғалыстың хореометриялық мәдениаралық талдауы туралы төрт фильм жасаған (Би және адам тарихы, Степ стилі, Палм-плей және Ең ұзақ жол). Екі жарым сағат, сондай-ақ бір жарым сағаттық сұхбаттар және 177 беттік мәтін. The Land Where The Blues Began, Алан Ломакс, режиссер Джон Мелвилл Бишоп және этномузыколог, сондай-ақ азаматтық құқықтар қозғалысының белсендісі Уорт Лонгтың 1979 жылғы деректі фильмінің кеңейтілген, отызыншы жылдық басылымы, 3,5 сағат қосымша музыка мен бейнематериалдар. Балладалар, блюз және блюграсс, Алан Ломакс түсірген, 2012 жылы шыққан деректі фильм. Фильмде оның ассистенті Карла Ротоло көрсетілген. Southern Journey (Revisited), 2020 жылғы деректі фильм Алан Ломакс жасаған 1950-ші жылдардың соңындағы ән жинау сапары – "Оңтүстік сапарының" жолын қайта іске қосады.