Халық мəдениеті мен салт-дәстүрлер

Халық мəдениеті: ауызша және материалдық дәстүрлер, мифтер, әңгімелер, ритуалдар мен мерекелерді қамтиды. Қазақ халықтық өнер туралы біліңіз!

19 мин оқу

100%

Дереккөз: Folklore — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Нақты бір топтардың ортақ экспрессивті мәдениеті

Фольклор – белгілі бір адамдар тобының, мәдениеттің немесе субмәдениеттің ортақ экспрессивті мәдениетінің жиынтығы. Оған әңгімелер, мифтер, аңыздар, мақал-мәтелдер, өлеңдер, әзілдер және басқа да ауызша дәстүрлер кіреді. Сондай-ақ, топқа тән дәстүрлі құрылыс стилі сияқты материалдық мәдениет те осыған жатады. Фольклор дәстүрлі наным-сенімдерді, халықтық сенімдерге байланысты іс-әрекеттерді, Рождество, үйлену тойлары, халық билері және ересектерге арналған рәсімдер сияқты мерекелердің формаларын және салт-дәстүрлерін де қамтиды. Олардың әрқайсысы жеке немесе біріктірілген түрде фольклорлық артефакт немесе дәстүрлі мәдени өрнек болып саналады. Формасымен қатар, фольклор осы артефакттардың бір аймақтан екіншісіне немесе бір ұрпақтан келесісіне ауысуын да қамтиды. Фольклорды әдетте мектеп оқу бағдарламасы немесе көркем өнер арқылы емес, ауызша нұсқаулар мен көрсетулер арқылы бір адамнан екіншісіне бейресми түрде жеткізіледі. Фольклорды академиялық тұрғыдан зерттеу – фольклорлық зерттеулер немесе фольклористика деп аталады, және оны бакалавриат, магистратура және PhD деңгейлерінде оқуға болады.

Шолу

Фольклор сөзі 1846 жылы ағылшын Уильям Томс «халықтық ескіліктер» немесе «халықтық әдебиет» деген қазіргі терминологияны алмастыру үшін қолданған. Сөздің екінші жартысы, «lore», ежелгі ағылшын тіліндегі «lār» сөзінен шыққан, ол «оқу» деген мағынаны білдіреді. Бұл белгілі бір топтың білімі мен дәстүрлері, көбінесе ауыз әдебиеті арқылы беріледі. «Халық» ұғымы уақыт өте келе өзгеріп отырды. Томс бұл терминді алғаш қолданғанда, «халық» ауылдық, көбінесе кедей және сауатсыз шаруаларға ғана қатысты. «Халықтың» қазіргі заманғы анықтамасы – ортақ белгілері бар және өзіндік ерекше дәстүрлері арқылы ортақ идентитігін көрсететін екі немесе одан көп адамнан тұратын әлеуметтік топ. «Фольклор» – икемді ұғым, ол ұлтты (мысалы, американдық фольклор) немесе бір отбасыны білдіре алады. Халықтың осы кеңейтілген әлеуметтік анықтамасы материалдық мәдениеттің, яғни фольклорлық артефакттардың кең көлемде қарастырылуын қолдайды. Бұл «адамдар сөзбен жасайтын нәрселер (сөздік фольклор), қолдарымен жасайтын нәрселер (материалдық фольклор) және іс-әрекеттерімен жасайтын нәрселер (жол-жоралық фольклор)» барлық түрлерін қамтиды. Фольклор енді тек ескі немесе қолданыстан шыққан нәрселермен ғана шектелмейді. Бұл фольклорлық артефакттар әдетте анонимді түрде, жасырын және әрқашан бірнеше нұсқада ауыздан ауызға беріліп тұрады. Халықтық топ жекешіл емес, қауымдастыққа негізделген және өз фольклорын қауымда дамытады. «Жаңа топтар пайда болғанда, жаңа фольклор туады – серфингшілер, мотоциклшілер, компьютер бағдарламашылары». Жоғары мәдениеттен айырмашылығы, онда белгілі бір суретшінің әр туындысы авторлық құқықпен қорғалады, фольклор – ортақ әлеуметтік топтың ортақ идентитігінің көрінісі. Фольклорлық артефакттарды анықтағаннан кейін, кәсіби фольклоршы осы сенімдердің, әдет-ғұрыптардың және заттардың топ үшін маңыздылығын түсінуге тырысады, өйткені бұл мәдени бірліктер топ ішінде маңыздылығын жоғалтса, берілмейді. Бұл мағына өзгеріп, эволюцияға ұшырауы мүмкін. Мысалы, 21-шы ғасырдың Хэллоуин мерекесі орта ғасырлардағы Барлық Әулиелер күнінен өзгеше және тарихи мерекеден тәуелсіз қалалық аңыздардың өз жиынтығын тудырады. Православтық иудаизмнің тазалау рәсімдері бастапқыда суы аз аймақта қоғамдық денсаулықты жақсартуға бағытталған, бірақ қазір бұл әдет-ғұрыптар кейбір адамдар үшін православиелік еврей екенін білдіреді. Керісінше, тіс тазалау сияқты топ ішінде де таралатын ортақ іс-әрекет гигиена және денсаулық мәселесі болып қала береді және топты анықтайтын дәстүр деңгейіне көтерілмейді. Дәстүр – бұл бастапқыда есте сақталатын мінез-құлық. Ол өзінің практикалық мақсатын жоғалтқаннан кейін, іс-әрекеттің бастапқы практикалық мәнінен асып түсетін мағынаға ие болмаса, одан әрі берілудің қажеті жоқ. Осы мағына фольклористиканың, фольклорды зерттеудің ядросы болып табылады. Әлеуметтік ғылымдардың теориялық деңгейінің артуымен, фольклордың кез келген әлеуметтік топтың табиғи және қажетті құрамдас бөлігі екені анық болды. Шын мәнінде, ол біздің айналамызда барлық жерде кездеседі. Фольклордың ескі немесе ескірген болуы міндетті емес, ол құрылып, беріліп келеді және кез келген топта «біздікі» мен «олардың» арасындағы шекараны белгілеу үшін қолданылады.

The word folklore, a compound of folk and lore, was coined in 1846 by the Englishman William Thoms, who contrived the term as a replacement for the contemporary terminology of "popular antiquities" or "popular literature". The second half of the word, lore, comes from Old English lār 'instruction'. It is the knowledge and traditions of a particular group, frequently passed along by word of mouth. The concept of folk has varied over time. When Thoms first created this term, folk applied only to rural, frequently poor and illiterate peasants. A more modern definition of folk is a social group that includes two or more people with common traits who express their shared identity through distinctive traditions. "Folk is a flexible concept which can refer to a nation as in American folklore or to a single family." This expanded social definition of folk supports a broader view of the material, i. e., the lore, considered to be folklore artifacts. These now include all "things people make with words (verbal lore), things they make with their hands (material lore), and things they make with their actions (customary lore)". Folklore is no longer considered to be limited to that which is old or obsolete. These folk artifacts continue to be passed along informally, as a rule anonymously, and always in multiple variants. The folk group is not individualistic; it is community based and nurtures its lore in community. "As new groups emerge, new folklore is created surfers, motorcyclists, computer programmers". In direct contrast to high culture, where any single work of a named artist is protected by copyright law, folklore is a function of shared identity within a common social group. Having identified folk artifacts, the professional folklorist strives to understand the significance of these beliefs, customs, and objects for the group, since these cultural units would not be passed along unless they had some continued relevance within the group. That meaning can, however, shift and morph; for example, the Halloween celebration of the 21st century is not the All Hallows' Eve of the Middle Ages and even gives rise to its own set of urban legends independent of the historical celebration; the cleansing rituals of Orthodox Judaism were originally good public health in a land with little water, but now these customs signify for some people identification as an Orthodox Jew. By comparison, a common action such as tooth brushing, which is also transmitted within a group, remains a practical hygiene and health issue and does not rise to the level of a group defining tradition. Tradition is initially remembered behavior; once it loses its practical purpose, there is no reason for further transmission unless it has been imbued with meaning beyond the initial practicality of the action. This meaning is at the core of folkloristics, the study of folklore. With the increasing theoretical sophistication of the social sciences, it has become evident that folklore is a naturally occurring and necessary component of any social group; it is indeed all around us. Folklore does not have to be old or antiquated; it continues to be created and transmitted, and in any group, it is used to differentiate between "us" and "them".

Фольклорлық зерттеулердің пайда болуы мен дамуы

Фольклор Еуропадағы романтикалық ұлтшылдық кезеңінде автономды ғылым ретінде ерекшелене бастады. Бұл дамудың маңызды тұлғасы Иоганн Готфрид фон Хердер болды, оның 1770 жылдардағы еңбектері ауызша дәстүрлерді жергілікті жермен байланыстырылған, өмірлік процестер ретінде таныстырды. Неміс мемлекеттері Наполеон Франциясының шабуылына ұшырағаннан кейін, Хердердің тәсілі көптеген неміс азаматтары тарапынан қабылданып, жазылған халықтық дәстүрлер жүйелендіріліп, ұлт құру процесінде пайдаланылды. Бұл процеске Финляндия, Эстония және Венгрия сияқты саяси тәуелсіздікке ұмтылған кішігірім елдер ынталы түрде қолдау көрсетті. Фольклор ғылымы ретінде 19 ғасырдағы еуропалық ғалымдар арасында одан әрі дамыды, олар дәстүрді жаңадан пайда болған заманауилықпен салыстырып қарастырды. Оның назарында ауылдық шаруалардың ауызша фольклоры болды, ол қоғамның төменгі қабаттарында сақталған өткеннің қалдықтары мен іздері деп есептелді. Гримм ағайындыларының "Kinder und Hausmärchen" (алғаш рет 1812 жылы жарық көрген) – сол кездегі еуропалық шаруалардың ауызша фольклорының ең белгілі, бірақ жалғыз жинағы емес. Бұл қызығушылық 19 ғасыр бойына әңгімелерге, мақал-мәтелдерге және әндерге жалғасты, нәтижесінде фольклористика ғылымы әдебиет және мифологиямен байланысты болды. 20 ғасырдың басында фольклорлық зерттеулер мен фольклоршылардың саны мен деңгейі Еуропа мен Солтүстік Америкада өсті. Еуропалық фольклоршылар өз аймандарының біртекті шаруалардың ауызша фольклорына назар бөлгенімен, Франц Боас және Рут Бенедикт басқаратын американдық фольклоршылар өз зерттеулерінде американдық жергілікті халықтардың мәдениетін қарастырып, олардың барлық әдет-ғұрыптары мен сенімдерін фольклор ретінде қарастырды. Бұл айырмашылық американдық фольклористиканы мәдени антропология және этнологиямен байланыстырды, олар өз далалық зерттеулерінде деректерді жинаудың ұқсас әдістерін қолданды. Еуропадағы гуманитарлық ғылымдар мен Америкадағы әлеуметтік ғылымдар арасындағы фольклористиканың одағы, жалпы алғанда, осы салаға көптеген теориялық көзқарастар мен зерттеу құралдарын ұсынады, тіпті ол өзінің ішінде де талқылау тақырыбы болып қала береді. Фольклористика термині, сондай-ақ фольклор туралы зерттеулер деген баламалы атауы 1950 жылдары дәстүрлі мәдениетті академиялық тұрғыдан зерттеуді, фольклорлық артефактілерден ажырату үшін кеңінен қолданыла бастады. 1976 жылдың қаңтарында АҚШ Конгресі екі жүз жылдық мерекеге орай Америка халықтық өмірін сақтау туралы заңды (Қоғамдық заң 94-201) қабылдағанда, АҚШ-та фольклористика толыққанды дамыды.

Folklore began to distinguish itself as an autonomous discipline during the period of romantic nationalism, in Europe. A particular figure in this development was Johann Gottfried von Herder, whose writings in the 1770s presented oral traditions as organic processes grounded in locale. After the German states were invaded by Napoleonic France, Herder's approach was adopted by many of his fellow Germans, who systematized the recorded folk traditions, and used them in their process of nation building. This process was enthusiastically embraced by smaller nations, like Finland, Estonia, and Hungary, which were seeking political independence from their dominant neighbors. Folklore, as a field of study, further developed among 19th century European scholars, who were contrasting tradition with the newly developing modernity. Its focus was the oral folklore of the rural peasant populations, which were considered as residue and survivals of the past that continued to exist within the lower strata of society. The "Kinder und Hausmärchen" of the Brothers Grimm (first published 1812) is the best known but by no means only collection of verbal folklore of the European peasantry of that time. This interest in stories, sayings and songs continued throughout the 19th century and aligned the fledgling discipline of folkloristics with literature and mythology. By the turn into the 20th century the number and sophistication of folklore studies and folklorists had grown both in Europe and North America. Whereas European folklorists remained focused on the oral folklore of the homogenous peasant populations in their regions, the American folklorists, led by Franz Boas and Ruth Benedict, chose to consider Native American cultures in their research, and included the totality of their customs and beliefs as folklore. This distinction aligned American folkloristics with cultural anthropology and ethnology, using the same techniques of data collection in their field research. This divided alliance of folkloristics between the humanities in Europe and the social sciences in America offers a wealth of theoretical vantage points and research tools to the field of folkloristics as a whole, even as it continues to be a point of discussion within the field itself. The term folkloristics, along with the alternative name folklore studies, became widely used in the 1950s to distinguish the academic study of traditional culture from the folklore artifacts themselves. When the American Folklife Preservation Act (Public Law 94 201) was passed by the U. S. Congress in January 1976, to coincide with the Bicentennial Celebration, folkloristics in the United States came of age.

" [Folklife] means the traditional expressive culture shared within the various groups in the United States: familial, ethnic, occupational, religious, regional; expressive culture includes a wide range of creative and symbolic forms such as custom, belief, technical skill, language, literature, art, architecture, music, play, dance, drama, ritual, pageantry, handicraft; these expressions are mainly learned orally, by imitation, or in performance, and are generally maintained without benefit of formal instruction or institutional direction." Added to the extensive array of other legislation designed to protect the natural and cultural heritage of the United States, this law also marks a shift in national awareness. It gives voice to a growing understanding that cultural diversity is a national strength and a resource worthy of protection. Paradoxically, it is a unifying feature, not something that separates the citizens of a country. "We no longer view cultural difference as a problem to be solved, but as a tremendous opportunity. In the diversity of American folklife we find a marketplace teeming with the exchange of traditional forms and cultural ideas, a rich resource for Americans". This diversity is celebrated annually at the Smithsonian Folklife Festival and many other folklife fests around the country. There are numerous other definitions. According to William Bascom major article on the topic there are "four functions to folklore":
Folklore lets people escape from repressions imposed upon them by society. Folklore validates culture, justifying its rituals and institutions to those who perform and observe them. Folklore is a pedagogic device which reinforces morals and values and builds wit. Folklore is a means of applying social pressure and exercising social control.

"[Фолклайф] – АҚШ-тағы әртүрлі топтар арасында ортақ дәстүрлі мәдени өнер: отбасылық, этникалық, кәсіптік, діни, аймақтық; мәдени өнерге әдет-ғұрып, сенім, техникалық шеберлік, тіл, әдебиет, өнер, сәулет, музыка, ойын, би, драма, ырым-жырым, мерекелік шаралар, қолөнер сияқты шығармашылық және символикалық формалардың кең ауқымы кіреді; бұл көріністер негізінен ауызша, еліктеу арқылы немесе орындау арқылы үйреніледі және әдетте ресми оқыту немесе институционалдық басшылықсыз сақталады". АҚШ-тың табиғи және мәдени мұрасын қорғауға бағытталған басқа да заңдармен қатар, бұл заң ұлттық сананың өзгеруін білдіреді. Ол мәдени әртүрліліктің ұлттық күш екендігін және қорғауға лайық ресурс екендігін түсінуге септігін тигізеді. Парадоксалды түрде, бұл елдің азаматтарын бөліп тұрмай, біріктіретін фактор. "Біз мәдени айырмашылықты енді шешілуі керек проблема ретінде емес, зор мүмкіндік ретінде қарастырамыз. Американың халықтық өмірінің әртүрлілігінде біз дәстүрлі формалар мен мәдени идеялардың алмасуымен толы базарды көреміз, бұл американдықтар үшін бай ресурс". Бұл әртүрлілік жыл сайын Смитсония халықтық өмір фестивалінде және ел бойынша көптеген халықтық өмір фестивальдерінде тойланады. Тағы да көптеген анықтамалар бар. Уильям Баскомның осы тақырыптағы маңызды мақаласына сәйкес, "фольклордың төрт функциясы бар":

Фольклор адамдарға қоғамның оларға таңған шектеулерден қашуға мүмкіндік береді. Фольклор мәдениетті растайды, оның рәсімдерін және институттарын орындайтындар мен бақылайтындар үшін ақтайды. Фольклор – адамгершілік пен құндылықтарды нығайтатын, зиялылықты дамытатын білім беру құралы. Фольклор – әлеуметтік қысымды қолдану және әлеуметтік бақылауды жүзеге асыру құралы.

"Фолк" сөзінің анықтамасы

XIX ғасырдағы халық, бастапқыда "фольклор" терминімен белгіленген әлеуметтік топ, ауылдық, сауатсыз және кедей болып сипатталды. Олар қала тұрғындарынан өзгеше, ауылда тұратын шаруалар еді. Ғасыр соңына қарай ғана қалалық пролетариат (марксистік теорияның ықпалымен) ауылдағы кедейлермен бірге халыққа жатты. Осы кеңейтілген анықтамадағы ортақ белгі – олардың қоғамдағы ең төменгі топ ретінде танылуы. XX ғасырға келгенде, әлеуметтік ғылымдардағы жаңа ойлармен бірге, фольклоршылар да халық тобы туралы түсініктерін қайта қарастырып, кеңейтті. 1960 жылдарға қарай әлеуметтік топтар, яғни халықтық топтар, бізді қоршап тұрғаны анық болды; әр адам түрлі жекеліктер мен оларға байланысты әлеуметтік топтардың көптігіне енген. Әрқайсымыздың алғашқы тобы – отбасы, және әр отбасының өзіне тән отбасылық фольклоры бар. Бала жеке тұлғаға айналған сайын оның жекелігі де артады, оның ішінде жас, тіл, ұлт, кәсіп және т.б. кіреді. Бұл топтардың әрқайсысының өзіндік фольклоры бар, және бір фольклоршы атап көрсеткендей, бұл "бос болжам емес". Десямилетиелер бойына жүргізілген зерттеулер осы топтардың өзіндік фольклорына ие екенін нақты көрсетті. Қазіргі заманғы түсінікте фольклор – кез келген әлеуметтік топтың ортақ жекелігінің көрінісі. Бұл фольклорға әрқашан бейресми түрде берілетін әзіл-қалжыңдар, мақал-мәтелдер және күтілетін мінез-құлықтың түрлі нұсқалары кіруі мүмкін. Көбінесе ол бақылау, еліктеу, қайталау немесе басқа топ мүшелерінің түзетуі арқылы үйреніледі. Бұл бейресми білім топтың жекелігін растау және нығайту үшін қолданылады. Оны топтың ішінде ортақ жекелігін білдіру үшін, мысалы, жаңа мүшелерді қабылдау рәсімінде қолдануға болады. Немесе ол топты сырттан ажырату үшін, мысалы, қоғамдық фестивальдегі халық биінің көрсетілімінде қолданылуы мүмкін. Фольклоршылар үшін маңыздысы – топты зерттеуде оны пайдаланудың екі қарама-қарсы, бірақ бірдей жарамды тәсілі бар: сіз анықталған топтан бастап оның фольклорын зерттей аласыз немесе фольклорлық элементтерді анықтап, оларды әлеуметтік топты анықтау үшін қолдана аласыз. 1960 жылдардан бастап фольклорды зерттеу арқылы халық ұғымының одан әрі кеңейтілуі басталды. Жеке зерттеушілер бұрын назардан тыс қалған және елемеген халық топтарын анықтады. Мұның бір көрнекті мысалы – 1975 жылы жарық көрген American Folklore журналындағы әйелдер фольклорына арналған мақалалар жинағы, бұл тәсілдер ер адамның көзқарасынан тумаған. Халықтық топты кеңінен түсінудің бір бөлігі ретінде дәстүрлі емес отбасылар, кәсіптік топтар және бірнеше ұрпақ бойы халықтық бұйымдарды өндірумен айналысқан отбасылар да ерекшеленді. Фольклоршы Ричард Дорсон 1976 жылы фольклорды зерттеудің "дәстүрлі мәдениетті немесе ресми емес мәдениетті", яғни халықтық мәдениетті зерттеумен айналысатынын, "элиталық мәдениетке қарама-қарсы, тезисті дәлелдеу үшін емес, бірақ дәстүрлі пәндер назардан тыс қалған [адамзаттың] жаппай көпшілігін білу үшін" деп түсіндірді.

The folk of the 19th century, the social group identified in the original term "folklore", was characterized by being rural, illiterate and poor. They were the peasants living in the countryside, in contrast to the urban populace of the cities. Only toward the end of the century did the urban proletariat (on the coattails of Marxist theory) become included with the rural poor as folk. The common feature in this expanded definition of folk was their identification as the underclass of society. Moving forward into the 20th century, in tandem with new thinking in the social sciences, folklorists also revised and expanded their concept of the folk group. By the 1960s it was understood that social groups, i. e. folk groups, were all around us; each individual is enmeshed in a multitude of differing identities and their concomitant social groups. The first group that each of us is born into is the family, and each family has its own unique family folklore. As a child grows into an individual, its identities also increase to include age, language, ethnicity, occupation, etc. Each of these cohorts has its own folklore, and as one folklorist points out, this is "not idle speculation Decades of fieldwork have demonstrated conclusively that these groups do have their own folklore." In this modern understanding, folklore is a function of shared identity within any social group. This folklore can include jokes, sayings and expected behavior in multiple variants, always transmitted in an informal manner. For the most part it will be learned by observation, imitation, repetition or correction by other group members. This informal knowledge is used to confirm and re inforce the identity of the group. It can be used both internally within the group to express their common identity, for example in an initiation ceremony for new members. Or it can be used externally to differentiate the group from outsiders, like a folkdance demonstration at a community festival. Significant to folklorists here is that there are two opposing but equally valid ways to use this in the study of a group: you can start with an identified group in order to explore its folklore, or you can identify folklore items and use them to identify the social group. Beginning in the 1960s, a further expansion of the concept of folk began to unfold through the study of folklore. Individual researchers identified folk groups that had previously been overlooked and ignored. One notable example of this is found in an issue of the Journal of American Folklore, published in 1975, which is dedicated exclusively to articles on women's folklore, with approaches that had not come from a man's perspective. Other groups that were highlighted as part of this broadened understanding of the folk group were non traditional families, occupational groups, and families that pursued the production of folk items over multiple generations. Folklorist Richard Dorson explained in 1976 that the study of folklore is "concerned with the study of traditional culture, or the unofficial culture" that is the folk culture, "as opposed to the elite culture, not for the sake of proving a thesis but to learn about the mass of [humanity] overlooked by the conventional disciplines".

Фольклор жанрлары

Фольклорлық артефактілер көбінесе үш түрдің біріне жатады: материалдық, сөздік немесе әдет-ғұрыптық. Көбінесе түсіндіруді қажет етпейтін бұл санаттарға физикалық заттар (материалдық фольклор), жиі айтылатын сөздер, тіркестер, әңгімелер мен әндер (сөздік фольклор) және сенімдер мен іс-әрекеттер (әдет-ғұрыптық фольклор) кіреді. Балалар фольклоры мен ойындары үшін тағы бір маңызды жанр – балалар фольклоры, себебі осы бай тақырыпты зерттеу және түсіндіру көбінесе мектеп аулаларында және көшелерде жүзеге асырылады. Бұл жанрлардың әрқайсысы мен олардың кіші түрлері фольклорлық артефактілерді ұйымдастыруға және жіктеуге мүмкіндік береді, сондай-ақ фольклоршылардың бір-бірімен қарым-қатынас жасауы үшін ортақ терминология мен дәйекті таңбалау жүйесін қамтамасыз етеді. Дегенмен, әр артефакт өзіндік ерекшелікке ие; шындығында, барлық фольклорлық артефактілердің бір қасиеті – жанрлар мен типтер шеңберіндегі әртүрлілік. Бұл өндірістегі мақсаты бірдей өнімдерді жасау және кез келген өзгерістерді кемшілік деп есептеумен салыстырғанда, өндірілген тауарлардан өзгеше. Бірақ, осы қажетті өзгеріс артефактінің ерекше белгілерін анықтау мен жіктеуді қиын жасайды. Бұл жіктелу фольклористика ғылымы үшін маңызды болғанымен, ол тек таңбалау болып қалады және артефактілердің дамуы мен мағынасын түсінуге көп үлес қоспайды. Жанрлық жіктелу қажет болғанымен, тақырыпты тым оңайлату арқасында шатастыруға әкелуі мүмкін. Фольклорлық артефактілер жеке тұрған емес, қоғамның өзін-өзі көрсетуінің бір бөлігі болып табылады. Әртүрлі жанрлар бір оқиғаны атап өту үшін жиі біріктіріледі. Мысалы, туған күн тойында балаға арнап ән айту немесе сәлемдесу (сөздік), торт пен сыйлықтар ұсыну (материалдық), сондай-ақ, құрмет көрсету үшін үстел басында отыру және шамдарды сөндіру сияқты әдет-ғұрыптар болуы мүмкін. Туған күндерде ғана ойналатын арнайы ойындар да болуы мүмкін. Түсіндірудің күрделілігін арттыратыны, жеті жасар баланың туған күні, алты жасар баланың туған күнінен өзгеше болуы мүмкін, тіпті олар бір үлгіге сәйкес болса да. Себебі әр артефакт белгілі бір уақыт пен кеңістіктегі орындаудың бір түрін көрсетеді. Фольклоршының міндеті – осы сан алуан факторлардың арасындағы тұрақты элементтерді және барлық түр-түрінде көрінетін мәнді анықтау: отбасы мен достар шеңберіндегі жеке тұлғаны құрметтеу, олардың құндылығын көрсету үшін сыйлық беру және, әрине, мерекелік тағам мен сусын – оқиғаның белгісі ретінде.

Individual folklore artifacts are commonly classified as one of three types: material, verbal or customary lore. For the most part self explanatory, these categories include physical objects (material folklore), common sayings, expressions, stories and songs (verbal folklore), and beliefs and ways of doing things (customary folklore). There is also a fourth major subgenre defined for children's folklore and games (childlore), as the collection and interpretation of this fertile topic is particular to school yards and neighborhood streets. Each of these genres and their subtypes is intended to organize and categorize the folklore artifacts; they provide common vocabulary and consistent labeling for folklorists to communicate with each other. That said, each artifact is unique; in fact one of the characteristics of all folklore artifacts is their variation within genres and types. This is in direct contrast to manufactured goods, where the goal in production is to create identical products and any variations are considered mistakes. It is however just this required variation that makes identification and classification of the defining features a challenge. And while this classification is essential for the subject area of folkloristics, it remains just labeling, and adds little to an understanding of the traditional development and meaning of the artifacts themselves. Necessary as they are, genre classifications are misleading in their oversimplification of the subject area. Folklore artifacts are never self contained, they do not stand in isolation but are particulars in the self representation of a community. Different genres are frequently combined with each other to mark an event. So a birthday celebration might include a song or formulaic way of greeting the birthday child (verbal), presentation of a cake and wrapped presents (material), as well as customs to honor the individual, such as sitting at the head of the table, and blowing out the candles with a wish. There might also be special games played at birthday parties which are not generally played at other times. Adding to the complexity of the interpretation, the birthday party for a seven year old will not be identical to the birthday party for that same child as a six year old, even though they follow the same model. For each artifact embodies a single variant of a performance in a given time and space. The task of the folklorist becomes to identify within this surfeit of variables the constants and the expressed meaning that shimmer through all variations: honoring of the individual within the circle of family and friends, gifting to express their value and worth to the group, and of course, the festival food and drink as signifiers of the event.

Халықтық тарих

Халық тарихын фольклордың жекелеген кіші түрі ретінде қарастыруға дәлелдер келтірілді, бұл идея Ричард Дорсон сияқты фольклор мамандарының назарына ілікті. Осы зерттеу саласы Америкалық фольклор қоғамының Тарих және фольклор бөлімі ұйымдастыратын, жыл сайын жарық көретін "The Folklore Historian" журналында бейнеленген, ол фольклордың тарихпен байланысымен, сондай-ақ фольклор тану тарихымен айналысады.

Фольклорлық орындаушылық

Контекстсіз, фольклорлық артефактілер өздеріне жеке қандай да өмір жоқ, шабыттандырмайтын заттар болар еді. Артефактілер тек орындау арқылы ғана әлеуметтік топтың белсенді және мағыналы құрамы ретінде тіріледі; топтар арасындағы қарым-қатынас орындау кезінде туындайды және осы мәдени элементтердің берілуі осы арқылы жүзеге асады. Америкалық фольклоршы Роджер Д. Абрахамс оны былай сипаттады: «Фольклор тек орындалғанда ғана фольклор болып табылады. Ұйымдастырылған орындаушылық ретінде, фольклорлық элементтерде оларды тиімді орындау арқылы пайдалануға және арттыруға болатын өзіндік бақылау сезімі бар». Берілусіз, бұл элементтер фольклор емес, жай ғана жеке ерекше әңгімелер мен заттар. Фольклористикада осы түсінік тек 20-ғасырдың екінші жартысында пайда болды, сол кезде «фольклорлық орындау» және «мәтін мен контекст» терминдері фольклоршылар арасындағы талқылаулардың басты тақырыбына айналды. Бұл терминдер бір-біріне қайшы келмейді, тіпті өзара байланыссыз да емес. Басқа зерттеу салаларынан алынған қарыз ретінде, әрбір нақты талқылауға бір немесе басқа лингвистикалық тұжырымдама көбірек сәйкес келеді. Орындау көбінесе ауызша және дәстүрлі біліммен байланысты, ал контекст материалдық білім туралы талқылауларда қолданылады. Екі тұжырымдама да фольклорлық түсінікке қатысты әртүрлі көзқарастарды ұсынады, атап айтқанда, фольклорлық артефактілердің қоғам үшін мағынасын түсіну үшін оларды мәдени ортаға ендіру қажет. Мәдени (фольклорлық) орындау концепциясы этнография және антропология сияқты басқа әлеуметтік ғылымдармен де ортақ. Мәдени антрополог Виктор Тернер мәдени орындаудың төрт жалпы сипаттамасын анықтады: ойыншылдық, шектеулер, символдық тілді қолдану және шартты санатын қолдану. Орындауды тамашалау кезінде көрермен күнделікті шындықтан шығып, қиял әлеміне немесе «егер…» сұрағына жауап іздеуге көшеді. Бұл барлық ауызша фольклор түрлеріне өте жақсы сәйкес келетіндігі анық, себебі шындық дәстүрлі әңгімелердің, мақал-мәтелдердің және әзілдердің символдары, қиялдары мен абсурдтары арасында орын таппайды. Дәстүрлер, балалар мен ойын-сауық туралы әңгімелер де фольклорлық орындау тіліне оңай сіңіп кетеді. Материалдық мәдениетті орындауға айналдыру үшін оны өзгерту қажет. Біз артефакті жасау орындалуын қарастыруымыз керек пе, мысалы, тігіс тігу кештесі, әлде тігісті пайдаланушылардың орындалуын қарастыруымыз керек пе, яғни, тігісті неке төсегін жабу үшін қолдануын? Бұл жерде контекст тілі әжеден көшірілген үлгілерді тігуді, қыс айларында тігіс тігуді әлеуметтік оқиға ретінде сипаттауға және оқиғаның маңыздылығын білдіру үшін тігісті сыйға тартуды сипаттауға жақсырақ. Олардың әрқайсысы – таңдалған дәстүрлі үлгі, әлеуметтік оқиға және сыйлық беру – қоғамның кең ауқымды контексінде орын алады. Дегенмен, контексті қарастырғанда, орындаудың құрылымы мен сипаттамаларын, соның ішінде аудиторияны, шектеуші оқиғаны және сәндік фигуралар мен символдарды пайдалануды тануға болады, олардың барлығы объектінің пайдалылығынан асып түседі.

Lacking context, folklore artifacts would be uninspiring objects without any life of their own. It is only through performance that the artifacts come alive as an active and meaningful component of a social group; the intergroup communication arises in the performance and this is where transmission of these cultural elements takes place. American folklorist Roger D. Abrahams has described it thus: "Folklore is folklore only when performed. As organized entities of performance, items of folklore have a sense of control inherent in them, a power that can be capitalized upon and enhanced through effective performance." Without transmission, these items are not folklore, they are just individual quirky tales and objects. This understanding in folkloristics only occurred in the second half of the 20th century, when the two terms "folklore performance" and "text and context" dominated discussions among folklorists. These terms are not contradictory or even mutually exclusive. As borrowings from other fields of study, one or the other linguistic formulation is more appropriate to any given discussion. Performance is frequently tied to verbal and customary lore, whereas context is used in discussions of material lore. Both formulations offer different perspectives on the same folkloric understanding, specifically that folklore artifacts need to remain embedded in their cultural environment if we are to gain insight into their meaning for the community. The concept of cultural (folklore) performance is shared with ethnography and anthropology among other social sciences. The cultural anthropologist Victor Turner identified four universal characteristics of cultural performance: playfulness, framing, the use of symbolic language, and employing the subjunctive mood. In viewing the performance, the audience leaves the daily reality to move into a mode of make believe, or "what if?" It is self evident that this fits well with all types of verbal lore, where reality has no place among the symbols, fantasies, and nonsense of traditional tales, proverbs, and jokes. Customs and the lore of children and games also fit easily into the language of a folklore performance. Material culture requires some moulding to turn it into a performance. Should we consider the performance of the creation of the artifact, as in a quilting party, or the performance of the recipients who use the quilt to cover their marriage bed? Here the language of context works better to describe the quilting of patterns copied from the grandmother, quilting as a social event during the winter months, or the gifting of a quilt to signify the importance of the event. Each of these—the traditional pattern chosen, the social event, and the gifting—occur within the broader context of the community. Even so, when considering context, the structure and characteristics of performance can be recognized, including an audience, a framing event, and the use of decorative figures and symbols, all of which go beyond the utility of the object.

Тарих

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін халықтық мұралар бұрынғы дәуірдің мәдени сынықтары ретінде түсініліп, жиналған. Олар қазіргі мәдениетте қызмет етпейтін, жеке артефакттар саналды. Осы түсінік негізінде, фольклоршының мақсаты оларды жоғалудан бұрын сақтап алып, құжаттау болды. Олар қолдау деректерісіз жиналып, кітаптарға мұқауланды, мұрағатталып, белгілі бір деңгейде сәтті жіктеліп сақталды. Тарихи-географиялық әдіс осы жиналған артефакттарды, көбінесе ауызша хабарларды, кеңістік пен уақыт бойынша оқшаулап, іздестіруге жұмыстырды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін фольклоршылар өздерінің зерттеу нысанына қатысты көбірек интегралдық көзқарас білдіре бастады. Әлеуметтік ғылымдардың дамуымен бірге, назар оқшауланған артефакттармен ғана шектелмей, белсенді мәдени ортадағы артефакттарға дейін кеңейтілді. Алғашқы қолдаушылардың бірі Алан Дундес болды, ол 1964 жылы жарық көрген «Текстура, мәтін және контекст» атты мақаласында осы идеяны жеткізді. 1967 жылы Дэн Бен Амос Америкалық фольклор қоғамында жасаған баяндамасы мінез-құлқылық тәсілді фольклоршылар арасында ашық пікірталасқа түрткі берді. 1972 жылы Ричард Дорсон осы тәсілге ұмтылған «жас түркілерді» сынға алды. Бұл тәсіл «фольклорды бөліп алуға болатын элемент немесе «мәтін» ретінде қарастырудан, оны адамның мінез-құлқы мен қарым-қатынасының бір түрі ретінде қарастыруға көшті. Фольклорды мінез-құлық ретінде қарастыру фольклоршылардың жұмысын жаңаша анықтады».

Фольклор етістікке, іс-әрекетке айналды, яғни адамдардың істейтін нәрсесіне, тек олардың иеленгеніне емес. Фольклорлық артефакттар бейресми, тікелей қарым-қатынас арқылы, ауызша немесе көрсету арқылы, өнер көрсету және белсенді контекстте таратылады. Өнер көрсету осы таратудың барлық түрлерін және әдістерін қамтиды.

Дәстүрді сақтаушы және тыңдаушы

Трансмиссия – ақпаратты бір тұлға немесе топтың белсенді түрде қандай да бір нысанда басқа тұлға немесе топқа жеткізуін қажет ететін коммуникациялық процесс. Олардың әрқайсысы – фольклор процесіндегі нақты белгілі бір рөл. Дәстүрді жеткізуші – бұл артефакт туралы білімді белсенді түрде таратушы адам; мысалы, ананың нәрестесіне жыр оқуы немесе ирландтық би тобының жергілікті фестивальде өнер көрсетуі. Бұл адамдар – өздерінің дәстүрлерін жақсы білетін және әдетте, қоғамда танымал тұлғалар. Олар – есімдері белгісіз, тарихы мен жекелігі жоқ анонимді "халық" емес. Осы өнер көрсетілімінің көрермендері – трансмиссия процесінің екінші жағы; олар тыңдайды, көреді және есте сақтайды. Олардың аз бөлігі ғана дәстүрді белсенді жеткізушілерге айналады, ал көптегендері осы дәстүрлі артефакт туралы естеліктерін сақтайтын, оның мазмұны мен ұсынылу жолын есінде ұстайтын белсенді емес дәстүр жеткізушілері болады. Көрермен мен орындаушы арасында белсенді байланыс орнатылады. Орындаушы көрерменге өнер көрсетеді, ал көрермен өз әрекеттері мен реакциялары арқылы орындаушымен кері байланысқа түседі. Осы өнер көрсетілімінің мақсаты жаңа нәрсе жасау емес, бұрыннан бар нәрсені қайта жаңарту; өнер – орындаушы мен көрерменге мәлім, таныс және құнды сөздер мен қимылдардан тұрады. Себебі фольклор – ең алдымен есте қалған мінез-құлық. Ортақ мәдени ортаға жататын мүшелер ретінде олар осы өнерді ортақ мәдени білімнің бір бөлігі деп таниды және бағалайды.

Орындауды белгілеу

Орындауды бастау үшін, осы орындаудың басталатындығын көрсететін қандай да бір шеңбер болуы керек. Бұл шеңбер оны қалыпты әңгімеден бөліп көрсетеді. Дәстүрлі әдет-ғұрыптарда, мысалы, өмірлік цикл мерекелеулерінде (мысалы, туған күн) немесе би қойылымдарында, шеңберлеу оқиғаның бір бөлігі ретінде жүзеге асады және көбінесе орын арқылы белгіленеді. Көрермендер оқиға өтетін жерге барып қатысады. Ойын ережелермен анықталады, ал ережелердің басталуымен ойын шеңберленеді. Фольклоршы Барре Толькен Навахо отбасында өткізген кешті, олардың сымнан фигура жасау ойыны ойнағанын айтады, мұнда әрбір мүшесі әртүрлі фигураларды жасап, бір-біріне көрсеткенде орындаушыдан көрерменге ауысады. Ауызша хабарларда орындаушы белгілі тілдік формулалармен бастап, аяқтайды. Мысалы, "Осы әзілді естідің ба?", "Күнінің әзілі", немесе "Бір піл барға кірді" сияқты сөздер. Бұл сөздер тыңдаушыларға келесі айтылатын сөздерді әдеби емес, әзіл ретінде қабылдау керектігін көрсетеді. Әзілдің мәні – күлкілі түйінде. Ағылшын тіліндегі тағы бір дәстүрлі әңгіме белгісі – "Ескі заманда" және "Олар бақытты өмір сүрді" фразалары арасындағы ертегінің шеңбері. Көптеген тілдерде дәстүрлі әңгімелерді құру үшін осыған ұқсас сөз тіркестері қолданылады. Бұл тілдік формулалардың әрқайсысы жақшалы мәтінді қалыпты әңгімеден бөліп алып, оны орындаушы мен көрермен үшін стильді, формулалық қарым-қатынастың танылған түрі ретінде белгілейді.

Субъюнктивтік дауыспен

Кескінді баянды құрылғы ретінде құрастыру, әңгімеші мен тыңдаушыға алдағы баянның шын мәнінде ойдан шығарылған (сөздік мұра) екенін, және оны тарихи факт немесе шындық деп түсінбеу керектігін көрсетеді. Ол шеңберленген баяндаманы шартты санатына көшіреді, сондай-ақ "шығарма, тарих, әңгіме, дәстүр, өнер, оқыту, олардың бәрі де шындық пен уақыттың қалыпты шеңберінен тыс, баяндалған немесе орындалған көркемдік "оқиға" ішінде болады" деген кеңістік белгілейді. Бұл реалистік санадан ирреалистік санаға ауысуды аталған топтың барлық мүшелері түсінеді. Осы арқылы, бұл ойдан шығарылған оқиғалар топ үшін мағынаға ие болады, және нақты салдарларға алып келуі мүмкін.

Андерсонның өзін-өзі түзету заңы

Фольклорлық хабарларды таратудағы өзін-өзі түзету теориясын алғаш рет 1920 жылдары фольклортанушы Уолтер Андерсон ұсынды; бұл фольклорлық нұсқаларды түпнұсқаға жақындататын кері байланыс механизмін көрсетеді. Бұл теория көптеген орындаушылар мен аудиторияның болуына қарамастан, артефакттың уақыт және география бойынша өзінің ерекшелігін қалай сақтайтыны туралы сұраққа жауап береді. Андерсон аудиторияға белгілі (дәстүрлі) мәтіннен тым алыс кеткен баяндаушыларды цензуралау қабілетін жатқызды. Кез келген өнер көрсету – екі жақты коммуникация процесі. Орындаушы сөздерімен және қимылдарымен көрермендерге жүгінеді, ал көрермендер оған белсенді түрде жауап береді. Егер өнер көрсету көрермендердің таныс фольклорлық артефактқа қатысты күтулерінен тым ауытқыса, олар негативті пікір білдіреді. Орындаушы одан да жағымсыз реакциялардан сақтану үшін өнерін көрермендердің күтулеріне сәйкес келтіреді. "Көрерменнің әлеуметтік марапаты – баяндаушыларды ынталандырудың маңызды факторы". Орындаушы мен көрермен арасындағы осы динамикалық кері байланыс өнер көрсету мәтінінің тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Шындығында, бұл модель осыншалықты қарапайым емес; белсенді фольклорлық процесте көптеген қайталаушылықтар бар. Орындаушы бұл әңгімені көп рет естіген, түрлі әңгімешілерден әртүрлі нұсқаларда естіген. Ол да осы әңгімені бірнеше рет бірдей немесе басқа аудиторияға баяндайды, ал олар өздері білетін нұсқаны естігісі келеді. Сызықты емес баяндау процесіндегі қайталаушылықтың кеңейтілген моделі кез келген өнер көрсету кезінде жаңашылдыққа кедерлес болады; көрермендердің түзетуші кері байланысы дереу болады. "Автопоэтикалық өзін-өзі сақтаудың және мемнің "вирустығының" негізінде, артефакттың белгілі бір ерекшеліктерінде оның тұтастығын сақтайтын, оны осы типтің мысалы ретінде тануға жеткілікті дәрежеде рекурсивті әрекет бар деп қарастыру жеткілікті".

Материалдық білімнің контексі

Материалдық халықтық артефактілер үшін Алан Дандестің терминологиясына қайта оралу тиімді болады: мәтін және контекст. Мұнда мәтін – белгілі бір мақсатпен жасалған жекелеген заттың өзін білдіреді. Ал контекст оның өндірісі мен қолданылуына қатысты бақылаулар мен сұрақтар арқылы ашылады. Ол не үшін жасалды, қалай жасалды, кім пайдаланады, қалай пайдаланады, шикізаттар қайдан алынды, кім жобалады, тағы басқалар. Бұл сұрақтар тек сұхбаттасушының шеберлігімен ғана шектеледі. Майкл Оуэн Джонс Кентукки штатының оңтүстік-шығысындағы кресло жасаушыларды зерттеуінде кресло жасауды шебердің өмірінің аясында сипаттайды. Генри Глассидің Орта Вирджиниядағы халықтық тұрғын үйлерді зерттеуіндегі зерттеу осы аймақтың тұрғын үйлерінде қайталанатын тарихи үлгіге қатысты: үй ландшафтқа орналастырылады, ал ландшафт үймен толықтырылады. Жақын маңдағы қаладағы жол жиегіндегі дүкенде немесе шеберханасында жұмыс істейтін қолөнерші тұтынушыларға ұнайтын өнімдер жасап, көрсетуге тырысады. Мұнда "шебердің клиентпен тығыз байланыста болуы және оған қайта қызмет ету үмітінен туындаған "қанағаттандырарлық заттар" жасауға деген құлшынысы" бар. Осы жерде тұтынушының рөлі – мінез-құлықтың жалғасуы мен үзілуіне жауапты негізгі күш болып табылады. Материалдық мәдениетте контекст – объектінің жасалатын (кресло), пайдаланылатын (үй) және сатылатын (тауарлар) мәдени ортасы болып табылады. Бұл қолөнершілердің ешқайсысы "анонимді" халық емес; олар өздерінің қауымдастығында үйренген және бағаланған құралдар мен дағдыларын пайдаланып өмір сүретін жеке адамдар.

Тюлькеннің консервативті-динамикалық континуум

Ешбір қойылым екіншісімен бірдей болмайды. Орындаушы қойылымды күтілетін шеңберде ұстауға тырысады, бірақ бұл көптеген өзгергіш факторларға қарамастан болады. Ол бұл қойылымды бір-екі рет орындаған, көрермендер әртүрлі, әлеуметтік-саяси орта өзгерген. Материалдық мәдениет аясында қолмен жасалған екі заттың да екеуі бірдей емес. Кейде қойылым мен өндірістегі ауытқулар қасақана емес, процестің бір бөлігі ғана. Бірақ кейде бұл ауытқулар қасақана болады; орындаушы немесе шебер күтілетін шекарамен ойнағысы келеді және өзінің шығармашылық үлгісін қосуға тырысады. Олар танылған форманы сақтау мен жаңаруды енгізу арасындағы тартыста жұмыс істейді. Фольклоршы Барре Толькен бұл тартысты "үлесіп, қарым-қатынас арқылы дамып, өзгеріп отыратын өзгермелі ('динамикалық') және тұрақты ('консервативті') элементтердің үйлесімі" деп сипаттайды. Уақыт өте келе, мәдени контекст өзгеріп, формасын өзгертеді: жаңа басшылар, жаңа технологиялар, жаңа құндылықтар, жаңа сана пайда болады. Контекст өзгерген сайын, артефакт та өзгеруі керек, өйткені қолданыстағы артефакттарды дамып келе жатқан мәдени ортаға бейімдемесе, олар мағынасын жоғалтады. Әзілдесу – ауызша дәстүрдің белсенді түрі ретінде, бұл тартысты көрнекті етеді, себебі әзіл-аңыздар жаңа мәселелерді көрсету үшін пайда болып, жоғалады. Артефакт енді контекстке сәйкес болмай қалғанда, оны тарату мүмкін болмайды; ол қазіргі заманғы көрермен үшін маңыздылығын жоғалтады. Егер ол таралмаса, онда ол фольклорлық емес, тарихи реликтіге айналады.

Электрондық дәуірде

Фольклоршылар электрондық байланыстың пайда болуы фольклорлық ескерткіштердің орындалуы мен таралуын қалай өзгертетінін анықтауға кірісті. Интернет фольклорлық процестерді жоймай, керісінше өзгертетіні анық көрінеді, себебі фольклор мен антимодернизмнің тарихи байланысына қарамастан, адамдар дәстүрлі көркемдік формаларды жаңа медиада, оның ішінде интернетте де пайдалануда. Әзілдер мен әзілдесу бұрынғыдан да көп, әдеттегідей тікелей қарым-қатынаста да, электрондық түрде де кездеседі. Жаңа байланыс түрлері дәстүрлі әңгімелерді сан алуан нұсқаларға айналдыруда. "Аққарлы" ертегісі қазір балалар мен ересектерге арналған түрлі медиа форматтарда ұсынылады, оның ішінде телешоулар мен бейне ойындар да бар.