Кіріспе

Jan Harold Brunvand (1933 жылы туған) – американдық зейнеткер фольклоршы, зерттеуші, жазушы, қоғамдық лектор және Юта университетінің ағылшын тілі кафедрасының профессор-эмиритусы. Брунунд қалалық аңыз туралы ұғымды кеңінен танымал еткен, ол – қазіргі заманғы фольклордың немесе әңгіме айтудың бір түрі. "Қалалық аңыздар, - дейді Брунунд, - өйткені оларда күдік тудыратын немесе қызықты элементтер болады, оларға сенуге болады және олардың мәні бар, сондықтан адамдардың қиялында берік орналасады."

Ерте өмір және білім

Брунванд 1933 жылғы 23 наурызда Мичиган штатының Кадиллак қаласында норвегиялық иммигранттар отбасында дүниеге келді. Оның екі бауыры – Тор мен Ричард. Брунванд 1951 жылы Лансингтегі Дж. У. Секстон орта мектебін бітірді. Орта мектептен кейін Мичиган штатының Ист-Лансинг қаласындағы Мичиган мемлекеттік университетінде оқыды, онда 1955 жылы журналистика мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. Осы кезеңде ол академиялық басылымдарда жариялай бастады, әсіресе Индиана университетінің мұрағатында норвегиялық-американдық фольклор және норвегиялық халық батыры Аскеладден туралы мақалалар жариялады. 1957 жылы Брунванд Индиана штатының Блумингтон қаласындағы Индиана университетінде аспирант ретінде АҚШ-қа оралды. Осы уақытта ол Арчер Тейлормен танысты, ол қонақ профессор ретінде мақал-мәтелдер мен жұмбақтар курсын оқытты. Брунвандтың айтуынша, бұл курс "оның өмірін өзгертті". Мақал-мәтелдер Брунвандтың зерттеуге және талқылауға сүйікті тақырыптарының бірі болды, сонымен қатар ол халық аңыздарының құрылымы, морфологиясы және типологиясына қызығушылық танытты. Брунванд 1961-1965 жылдары Айдахо штатының Мәскеу қаласындағы Айдахо университетінде сабақ берді, содан кейін әйелі мен төрт баласымен Юта штатының Солт-Лейк-Сити қаласындағы Юта университетіне көшті, онда 1996 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін профессор болып қызмет етті. Ол сонымен қатар "Американдық фольклор журналының" кітап шолу редакторы болып та қызмет етті. Сол жылы ол гуманитарлық ғылымдар (фольклор және танымал мәдениет) саласындағы Гугенхайм стипендиясын жеңіп алды. Келесі он жыл бойы Брунванд румын фольклорына, әсіресе румын үйлерін безендіруге зерттеулерін жұмыстады. Ол 1973-74 жылдары және 1981 жылы Румынияға қайта оралды, зерттеулерін жалғастыру үшін Халықаралық зерттеулер мен алмасулар кеңесінен (IREX) гранттар алды. Брунванд 1969 жылы Чикаго фольклорлық сыйлығы конкурсында осы кітабы үшін құрметті мақтауға ие болды. Чикаго фольклорлық сыйлығы "Халықаралық фольклорлық қауымдастық құрған қор есебінен қаржыландырылады және оны Чикаго университеті жыл сайын фольклорды зерттеуге елеулі үлес қосқандығы үшін береді". Брунвандтың "Ютадағы фольклорды жинаушыларға арналған нұсқаулық" атты еңбегі 1971 жылы Юта баспасы арқылы Америка батысында жарық көрді. 1973-1976 жылдары Брунванд қайтадан "Американдық фольклор журналының" редакторының орынбасары болды. Кітап, бакалавр студенттеріне арналған, зерттеу құралы, библиографиялық нұсқаулық және курстық жұмыстарға кеңес берді. 1979 жылы W. W. Norton and Company баспасынан шыққан, ал 1996 жылы Garland баспасынан жарық көрген "Американдық фольклор: Энциклопедия".

"Қалалық аңыз"

Юта университетінде фольклордан сабақ берген Брунванд студенттерінің және олардың фольклорға деген көзқарастарының өзгешелігін байқады. "Олар фольклордың әрқашан басқа біреуге, көбінесе өткенге тиесілі, ескі және өткен заманның нәрсесі деп ойлағандай болды". Ол студенттерінен өз өмірлерінен оқиғалар туралы ойланып, талқылауларын сұрауды бастады. Осы оқиғалар Брунвандтың кейін қалалық аңыздар тақырыбында жарық көрген бірнеше танымал кітаптарына негіз болған жинақты құруға көмектесті. Ол оқушылар арасында осы тақырыпты кеңінен танымал етуге септігін тигізді. Брунванд түсіндіреді, қалалық аңыздар – "мифтердің, ертегілердің және қауесеттердің жақын туыстары. Аңыздар қауесеттерден сюжеті бар әңгімелер екендігімен ерекшеленеді. Ал мифтер мен ертегілерден айырмашылығы – олар қазіргі замандағы, шындыққа жақын, күнделікті өмірде кездесетін, тіпті болуы мүмкін оқиғалар деп есептеледі", – дейді ол, сондай-ақ бұл "біз бір-бірімізге айтатын, шындыққа сенетін керемет әңгімелер" екенін қосады. Оның кітаптары: "Қалалық аңыздардың үлкен кітабы" (комедиялық кітап түрінде безендірілген), "Мексикалық жануар: Жаңа қалалық аңыздар", "Қарғыстар! Тағы да қыздырылды!", "Балалар пойзы: және басқа да құштар қалалық аңыздар", "Сенуге қиын: Қалалық аңыздардың алып кітабы" және "Шындық жақсы оқиғаның жолына тосқан емес!". Ол Дэвид Леттерменнің "Кешкі шоуында" бірнеше рет пайда болды және 1987 жылы "Қалалық аңыздар" деген атаумен аптасына екі рет шығатын газет бағаны жариялады. Бұл атау кейін кітап мұқабаларына және басқа да жарнамалық материалдарға қосылды. Гарвардтың "Лампун" басылымы "Mediagate" қалалық аңыздар кітаптарын осы жалған баспагердің хабарламасымен пародиалады: "Bookman Publishing's Catalog for Fall '87: The Embarrassing Fart and More New Urban Legends by Jan Harold Brunvand. "Жоғалып бара жатқан автостопшының" авторы жинаған тағы бір қауесет, аңыз және төртінші қолдан келген ақпарат. Оған соңғы қалалық аңыздар да кірді: "Сенілі Президент", "Зинақор Евангелист" және "Биг Мак" ішіндегі "Жыртқыш спортзал шұлықтары". 233 беттік қатты мұқабалы кітап. $34,95 (Гарвард 1988: 229)".

Зейнетақыдан кейінгі еңбек жолы

Брунванд 1996 жылы Юта университетінен зейнеткерлікке шықты, бірақ ағылшын тілі профессоры ретінде зерттеулер жүргізуді және жазуды жалғастырды. Брунвандтың хоббиі мен академиялық қызығушылықтары кейде қиылысады, мысалы, "The American Fly Fisher" журналында Тороға қатысты жалған цитатаны жоққа шығарған мақаласында. Ол SeniorsSkiing.com сайтында қарт жастағы шаңғышылар туралы мақалалар жазады. Брунванд 1999 жылдың қыркүйек айында National Public Radio-ның "All Things Considered" бағдарламасында қонақ болды. Ол Ноа Адамспен "Too Good to be True: The Colossal Book of Urban Legends" кітабы туралы сөйлесті. Рэнди Хикмен салған суреттерімен бірге оның "Encyclopedia of Urban Legends" кітабы 2001 жылы ABC CLIO баспасында жарық көрді. 2003 жылы Миссури фольклорлық қоғамының мәжілісінде негізгі баяндама жасады. 2004 жылы Италияда өткен World Skeptics Congress-те сөз сөйледі. Брунвандтың "Be Afraid, Be Very Afraid: The Book of Scary Urban Legends" кітабы 2004 жылы W. W. Norton and Company баспасында жарық көрді. Ол "Solo Angler" санатында қатысты. Кітапта "The Solid Cement Cadillac" сияқты қорқынышты және күлкілі әңгімелер бар, сондай-ақ "Естідіңіз бе, қатты цементтен жасалған Cadillac туралы немесе кемпердегі жалаңаш әйел туралы?" деген сұрақтар да қойылған. "The Vanishing Hitchhiker" кітабындағыдай, Брунванд әртүрлі аңыздарды классикалық қалалық аңыздар түрлеріне жіктейді. Оқырманға "The Choking Doberman", "The Poison Dress" және "The Death of Little Mikey" сияқты қалалық аңыздар туралы шолу ұсынады. Роберт Д. Бетке "The Choking Doberman" кітабын "достарымен бірден бөліскісі келетін жұмыс" деп атаса, сыншы Эллиотт Оринг Брунванд қолданған жіктеу жүйесінің "Америкалық фольклорды зерттеуді" американдық фольклордың "индексіне" айналдырғанын айтты. Кеннет Лэйн Кетнер кітаптағы жұмыстарды бағалау үшін қолданылған теориялық негізді, егжей-тегжейлі мәліметтердегі және баяндамадағы қарама-қайшылықтарды, авторитарлық стильді және этноцентрикалық көзқараспен білімге қатысты харизматикалық немесе кездейсоқ тәсілді ашып көрсетпегені үшін сынға алды. Питер Токофский "Introducing Folklore: A Review Essay" атты мақаласында "Брунвандтың кітабының ұзақ өмір сүруі және, болжам бойынша, одан әрі жақсы сатылуы фольклорды жанрлар арқылы таныстырудың тиімді және көптеген адамдар үшін қазіргі теориялық көзқарастарды көрсетпесе де, ең жақсы оқыту құралы болып қалатынын көрсетеді" деп атап өтті.

Америка фольклоры: Энциклопедия

Америка фольклоры: Энциклопедия – американдық және канадалық фольклор мен халықтық өмірді қамтитын 500-ден астам мақаласы бар суреттелген том. Кітапта мерекелер, фестивальдер, рәсімдер, қолөнер, музыка, би және кәсіптер сияқты тақырыптар қамтылған. Оқушыларға одан әрі зерттеу үшін қысқаша библиографиялар мен сілтемелер ұсынылады.