Биязық қабірлер (толос қабірлер) – бал арасы ұясы тәрізді құрылыс. Ежелгі Грециядағы қола дәуірінде кең таралған, қабір ретінде ғана емес, түрлі мақсаттарда қолданылған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қорым құрылымы
Burial structure
Бал арасы ұясы тәрізді қабір, сондай-ақ толос қабірі (көпше түрі толои; грекше θολωτός τάφος, θολωτοί τάφοι, "до күмбезді қабірлер") – бұл жалған күмбезбен ерекшеленетін жерлеу құрылымы. Ол саз кірпіштерінің немесе, көбінесе, тастардың қатарын біртіндеп кішірейте орналастыру арқылы жасалады. Нәтижесіндегі құрылым бал арасы ұясына ұқсайды, сондықтан оған дәстүрлі ағылшынша атау берілген. Толоилар Жерорта теңізі және Батыс Азияның бірнеше мәдениеттерінде жерлеу үшін қолданылған, бірақ кейбір жағдайларда олар үйлер (Кипр), діни қағидалар (Болгария, Сирия) және тіпті бекіністер (Испания, Сардиния) сияқты басқа да мақсаттарда пайдаланылған. Археолог Макс Маллован Тель Халафтың неолиттік мәдениетіне тән дөңгелек үйлерді де осылай атағанмен (Ирак, Сирия және Түркия), олардың арасында ешқандай байланыс жоқ.
A beehive tomb, also known as a tholos tomb (plural tholoi; from Greek θολωτός τάφος, θολωτοί τάφοι, "domed tombs"), is a burial structure characterized by its false dome created by corbelling, the superposition of successively smaller rings of mudbricks or, more often, stones. The resulting structure resembles a beehive, hence the traditional English name. Tholoi were used for burial in several cultures in the Mediterranean and West Asia, but in some cases they were used for different purposes such as homes (Cyprus), rituals (Bulgaria, Syria), and even fortification (Spain, Sardinia). Although Max Mallowan used the same name for the circular houses belonging to the Neolithic culture of Tell Halaf (Iraq, Syria and Turkey), there is no relationship between them.
Грекия
Грекияда күмбезді толои – соңғы қола дәуірінің монументалды ескерткіші. Олардың шығу тегі күрделі мәселе: олар алғашқы Миной дәуірінде қолданылған Крит толойларынан пайда болды ма, әлде Орта қола дәуірінен бастау алған күмбездік жерлеулердің табиғи дамуы ма? Концепциясы бойынша, олар сол кезде пайда болған Микен камералық қабірлеріне ұқсас. Екеуінде де камера, есіктің стомионы және кіреберіс жолы – дромдары бар, бірақ толои көбінесе салынады, ал камералық қабірлер тасқа қашалып жасалады. Грекияның оңтүстік-батыс Пелопоннесіндегі Мессенияда (мысалы, Воидхокилияда) және Троизен маңында, сондай-ақ толоидың ерте мысалдары табылды. Бұл толоилар тегіс жерге салынған, сосын топырақ үйіндісімен қоршалған. Грекиядағы Марафондағы екі мұнара төртбұрышты (бірақ күмбезсіз) орталық камераның кіреберіс жолымен қалай кеңейтілгенін көрсетеді. Шамамен 1500 ж.б.д. ара қонысы қабірлері кеңінен таралып, Микен аймағының барлық жерінде кездесе бастады. Алайда, ерте мысалдардан айырмашылығы, олар көбінесе төбе беткейіне қазылып салынады, сондықтан күмбезді камераның тек үштен бірі ғана жер бетінен көрінеді. Бұл тас қалау мұқият салынып, салыстырмалы түрде кішкентай топырақ үйіндісімен жасырылған. Қабірлерде әдетте бірнеше жерлеу болады, олар қабірдің әртүрлі бөліктерінде – еденде, шұңқырларда, қоршауларда немесе тас немесе тасқа қашалған орындықтарда, түрлі қабірлік заттармен бірге орналасқан. Жерлеуден кейін қабірдің кіреберісі топырақпен толтырылып, қабірдің көп бөлігі жер астында қалған кішкентай үйінді пайда болады. Камера, тіпті ең ерте мысалдарда да, стомион сияқты, қабырғадан салынған. Ерте мысалдардағы дром әдетте, Микендегі Панагия қабіріндегідей, тасқа қашалып жасалған. Кейінгі мысалдарда, мысалы, Атрей қазынасы мен Клитемнестра қабірінде (екеуі де Микенде), барлық үш бөлігі де сапалы тас қалаудан тұрады. Камералар қақпақпен қапталған, қабырғалар қақпаққа қарай бірте-бірте жақындап орналасқан. Бұл тас қабаттары қабірдің ішінде тегістеліп, тегіс күмбезді құрайды. Кіреберістер байлықты көрсетуге мүмкіндік берген. Мысалы, Атрей қазынасының кіреберісі 100 км-ден астам қашықтықтан әкелінген қызыл және жасыл "Лапис Лакедемониус" бағаналарымен әсемделген. Мұндай қабірлердің көптігі, көбінесе бір қоныста бірнеше қабірдің бір уақытта табылуы, олардың қолданылуы тек биліктегі монархиямен ғана шектелмегенін көрсетеді, бірақ үлкен қабірлерді салуға кеткен шығындар (олардың диаметрі мен биіктігіне байланысты) патшалық тапсырыс екенін көрсетеді. Үлкен қабірлерде материктік Грекияның соңғы қола дәуірінен табылған ең құнды заттар көптеп сақталған, қабірлердің ежелгі және соңғы уақытта тоналып жатуына қарамастан. Спартадан оңтүстікке қарай орналасқан Вафеио толосы тоналғанмен, едендегі екі қорғанның ешқайсысы анықталмаған. Олардың ішінде басқа да құнды заттармен қатар, Микен қазыналарының ең танымалдарының бірі – бұқаларды бағындыру көріністерімен безендірілген екі алтын "Вафеио тостағаны" сақталған.
In Greece, the vaulted tholoi are a monumental Late Bronze Age development. Their origin is a matter of considerable debate: were they inspired by the tholoi of Crete which were first used in the Early Minoan period or were they a natural development of tumulus burials dating to the Middle Bronze Age. In concept, they are similar to the much more numerous Mycenaean chamber tombs which seem to have emerged at about the same time. Both have chamber, doorway stomion and entrance passage dromos but tholoi are largely built while chamber tombs are rock cut. A few early examples of tholoi have been found in Messenia in the SW Peloponnese Greece (for example at Voidhokoilia), and recently near Troezen in the NE Peloponnese. These tholoi are built on level ground and then enclosed by a mound of earth. A pair of tumuli at Marathon, Greece indicate how a built rectangular (but without a vault) central chamber was extended with an entrance passage. After about 1500 BCE, beehive tombs became more widespread and are found in every part of the Mycenaean heartland. In contrast, however, to the early examples these are almost always cut into the slope of a hillside so that only the upper third of the vaulted chamber was above ground level. This masonry was then concealed with a relatively small mound of earth. The tombs usually contain more than one burial, in various places in the tomb either on the floor, in pits and cists or on stone built or rock cut benches, and with various grave goods. After a burial, the entrance to the tomb was filled in with soil, leaving a small mound with most of the tomb underground. The chamber is always built in masonry, even in the earliest examples, as is the stomion or entrance way. The dromos in early examples was usually just cut from the bedrock, as in the Panagia Tomb at Mycenae itself. In later examples such as the Treasury of Atreus and Tomb of Clytemnestra (both at Mycenae), all three parts were constructed of fine ashlar masonry. The chambers were built as corbelled vaults, with layers of stone placed closer together as the vault tapers toward the top of the tomb. These stone layers were trimmed from inside the tomb, creating a smooth dome. The entrances provided an opportunity for conspicuous demonstration of wealth. That of the Treasury of Atreus, for example, was decorated with columns of red and green “Lapis Lacedaimonius” brought from quarries over 100 km away. The abundance of such tombs, often with more than one being associated with a settlement during one specific time period, may indicate that their use was not confined to the ruling monarchy only, although the sheer size and therefore the outlay required for the larger tombs (ranging in diameter and height) would argue in favour of royal commissions. The larger tombs contained amongst the richest finds to have come from the Late Bronze Age of Mainland Greece, despite the tombs having been pillaged both in antiquity and more recently. Although the Vapheio tholos, south of Sparta, had been robbed, two cists in the floor had escaped notice. These contained, among other valuable items, the two gold “Vapheio cups” decorated with scenes of bull taming which are among the best known of Mycenaean treasures.
Левант және Кипр
Шеңберлі құрылымдар Таяу Шығыста кеңінен салынған, оның ішінде Ирак, Сирия және Түркиядағы неолиттік Халаф мәдениетіндегі толои деп аталатын мысалдары бар. Олар, әдетте, тұрғын үйлер және қоймалар ретінде пайдаланылған, бірақ сонымен қатар діни мақсаттарда да қолданылуы мүмкін. Басқа, кейінгі мысалдар Кипрде (Хирокития) табылды, онда олар үйлер ретінде қолданылған. Бұл тұрғын үйлер сияқты дөңгелек ғимараттар мен кейінірек салынған толос қабірлері арасында тікелей байланыс жоқ.
Circular structures were commonly built in the Near East, including the examples known as tholoi found in the Neolithic Halaf culture of Iraq, Syria and Turkey. They were probably used as both houses and as storage structures, but ritual use may also have occurred. Other, later examples are found in Cyprus (Khirokitia), where they were used as homes. There is no clear connection between these domestic, circular buildings and later tholos tombs.
Оңтүстік Еуропа және Сардиния
Иберия түбегіндегі халколит кезеңінде шамамен б.з.д. 3000 жылдан бастап, бал арасы сияқты қабірлер, сондай-ақ басқа да жаңашыл "мегалиттік" нұсқалар пайда болады. Олар әсіресе Оңтүстік Испания мен Португалияда кең таралған, ал Орталық Португалия мен Оңтүстік-Шығыс Францияда олардың орнына басқа стильдер (әсіресе жасанды үңгірлер) басымдыққа ие. Лос-Миларес өркениеті және оның қола дәуірінің мұрагері Ел Аргар өркениеті осы жерлеу стилімен тығыз байланысты. Ла Манчадағы (Испания) қола дәуірінің бекіністері, мотиллалар да толос құрылыс техникасын пайдаланған. Сардиниядағы (Италия) қола дәуірінің ландшафтына нұраги деп аталатын еңселі тас құрылымдар, сондай-ақ Корсиканың оңтүстігіндегі ұқсас құрылымдар үстемдік еткен. Нұрагилер – диаметрі шамамен 12 метр болатын, құрғақ тастан қаланған, төбесі дөңгелек және жерден 50 метр биіктікке дейін еңкейген, қиық конус пішіндес мұнаралар. Күмбезді төбе еденнен 20-35 фут биіктікте орналасқан. Қазірге дейін 7000-ге жуық нұрагидің қалдықтары табылды, бірақ олардың 30000-ға жуығы салынған болуы мүмкін. Б.з.д. 6 және 7 ғасырлардағы Бандитаччиа некрополіндегі этруск қабірлерінің сыртқы түрі де бал арасына ұқсас. Ішкі кеңістіктері этрусктердің тұрғын үйлері сияқты безендіріліп, жиһазбен жабдықталған.
In the Chalcolithic period of the Iberian peninsula, beehive tombs appear among other innovative "megalithic" variants, from c. 3000 BCE. They are especially common in southern Spain and Portugal, while in Central Portugal and southeastern France other styles (artificial caves especially) are preferred instead. The civilization of Los Millares and its Bronze Age successor, El Argar, are particularly related to this burial style. The Bronze Age fortifications known as motillas in La Mancha (Spain) also use the tholos building technique. The imposing stone structures known as nuraghi, as well as the similar structures of southern Corsica, dominated the Bronze Age landscape of Sardinia (Italy). Nuraghi are truncated conical towers of dry laid stone, about 40 feet in diameter, sloping up to a circular roof some 50 feet above the ground. The vaulted ceiling is 20 to 35 feet above the floor. Although the remains of some 7,000 nuraghi have been found, up to 30,000 may have been built. There are also recorded Etruscan tombs at a necropolis at Banditaccia from the 6th and 7th Centuries BCE having an external appearance similar to a beehive. The interiors are decorated and furnished as Etruscan dwellings.
Болгария
Қазанлақтағы ара ұясы тәрізді тракиялық қабір, тракиялық билеушілердің әсем безендірілген толои қабірлерінің мысалы болып табылады, олардың көптегені қазіргі Болгарияда табылған және б.з.б. 4-3 ғасырларға жатады. Қазанлақ қабірінің қабырғалары әк және гипстен жабылып, қайтыс болған адамның өмірінен алынған көркем суреттермен әсемделген. Болгар тілінде "могили" деп аталатын, ара ұясы күмбезі пішіндес жер асты камералары бар басқа да обалардың ішінде Свештари тракиялық қабірі, Александрово тракиялық қабірі, Голяма Арсеналка, Сеутх III қабірі, Шушманец тракиялық қабірі, Грифон тракиялық қабірі, Хелветия тракиялық қабірі, Оструша тракиялық қабірі бар. Тракиялық қабірлермен байланысты бірнеше маңызды алтын және күміс қазыналар қазір Болгарияның археологиялық және ұлттық тарихи мұражайында және басқа да мекемелерде сақталуда.
The beehive Thracian Tomb of Kazanlak is an example of the richly decorated tholoi tombs of Thracian rulers, many of which are found in modern Bulgaria and date from the 4th–3rd century BC. The walls of the Kazanlak tomb are covered with plaster and stucco, with ornate scenes from the life of the deceased. Other tumuli, known as mogili in Bulgarian, that feature underground chambers in the form of a beehive dome include, among others, the Thracian Tomb of Sveshtari, Thracian tomb of Aleksandrovo, Golyama Arsenalka, Tomb of Seuthes III, Thracian tomb Shushmanets, Thracian tomb Griffins, Thracian tomb Helvetia, Thracian tomb Ostrusha. There have been several significant gold and silver treasures associated with Thracian tombs currently kept at Bulgaria's Archaeological and National Historical Museum and other institutions.
Шығыс Арабия
"Бал арысы" деп аталатын ең алғашқы таспен салынған қабірлер Оман мен Біріккен Араб Әмірліктерінде (БАӘ) орналасқан. Олар жақын маңдағы геологиялық құрылымдарда кездесетін үйілген жалпақ тастардан тұрғызылған. Бұл қабірлер ерте қола дәуірінің Хафит кезеңіне, б.з.д. 3500-2500 жылдар аралығына жатады. Осы кезеңде Арабия түбегінде қазіргіден гөрі жауын-шашын көп болған, және Хаджар тауларының батысында, Оман шығанағы бойында қазіргі шөл аймағында гүлденген өркениет өркендеген. Бұл "күмбездерден" ешқандай жерлеу қалдықтары табылған жоқ, бірақ оларды салудың басқа мақсаты болмаған сияқты. Олар сыртқы пішінімен ғана Эгей қабірлеріне (дөңгелек пішін) ұқсас, себебі олар толығымен жер бетінен салынған және бірдей үш бөліктен тұратын құрылымы жоқ. Кіреберіс әдетте қабірдің дөңгелек қабырғасының ажыратылмаған бөлігі болып табылады. Қазіргі уақытта осы қабірлерді табуға болатын үш аймақ бар: Әл-Хаджар аймағы (әсіресе БАӘ-дегі Әл-Айн қаласының жанындағы Джебель Хафит, сондай-ақ Омандағы Бат, Аль-Хутм және Аль-Айн археологиялық ескерткіштері), Хат аймағы және Баркаға жақын орналасқан Хадбин ауданы. Хаджар қабірлері өте көп, олардың бірі немесе екеуі қалпына келтірілген, бұл биік тас құрылыстың ішіне кіруге мүмкіндік береді.
The earliest stone built tombs which can be called "beehive" are in Oman and the U. A. E., built of stacked flat stones which occur in nearby geological formations. They date to the Hafit period of the early Bronze Age, between 3,500 and 2,500 years BCE, a period when the Arabian Peninsula was subject to much more rainfall than now, and supported a flourishing civilization in what is now desert, to the west of the Hajar mountain range along the Gulf of Oman. No burial remains have ever been retrieved from these "tombs", though there seems no other purpose for their construction. They are only superficially similar to the Aegean tombs (circular shape) as they are built entirely above ground level and do not share the same tripartite structure – the entrances are usually an undifferentiated part of the circular walling of the tomb. Currently there are three areas where these tombs can be found: Al Hajar Region (particularly Jebel Hafeet near Al Ain in the U. A. E., and the Archaeological Sites of Bat, Al Khutm and Al Ayn in Oman), Hat Region, and Hadbin area close to Barkaʾ. The Hajar tombs are very numerous and one or two have been restored, allowing one to crawl into the centre of a tall stone structure measuring .
Сомали
Қандаланың солтүстігінде әр түрлі өлшемдегі мазарлар бар.
NE of Qandala is a field of tombs of varying sizes.