Кіріспе
Ежелгі әлемнің жеті кереметінің бірі – Халикарнасс мазары немесе Маусолус қабірі (Μαυσωλεῖον τῆς Ἁλικαρνασσοῦ; Halikarnas Mozolesi) – б.з.б. 353 және 350 жылдар аралығында Халикарнасс қаласында (қазіргі Бодрум, Түркия) Кариялық анатолиялық Маусолус, Ахеменид империясының сатрабы және оның қарындасы әйелі Артемизия II үшін салынған қабір. Құрылысын грек сәулетшілері Сатирос және Приендік Пифий жобалаған. Оның биік қабір құрылымы б.з.б. 360 жыл шамасында Маусолус басып алған және қосып алған көршілес Ликияның қабірлерінен, мысалы Нереида ескерткішінен алынған. Мавзолейдің биіктігі шамамен болды, ал төрт жағы төрт грек мүсіншісінің – Леохарес, Бряксис, Парос қалалық Скопас және Тимофейдің – жасаған мүсіндік бейнелеулермен әшекейленген. Мавзолейде барлығы 400 тұрған мүсін болған. Бұл кесене өте әдемі туынды саналғандықтан Сидондық Антипатр оны Ежелгі әлемнің жеті кереметінің бірі деп атады. Ол 12-15 ғасырлардағы бірнеше жер сілкіністерінен қирады; ол қираған алты кереметтің соңғысы болды. Мавзолей сөзі қазір жер үстіндегі қабірді білдіретін жалпы атауға айналды.
The Mausoleum at Halicarnassus or Tomb of Mausolus (Μαυσωλεῖον τῆς Ἁλικαρνασσοῦ; Halikarnas Mozolesi) was a tomb built between 353 and 350 BC in Halicarnassus (present Bodrum, Turkey) for Mausolus, an Anatolian from Caria and a satrap in the Achaemenid Empire, and his sister wife Artemisia II of Caria. The structure was designed by the Greek architects Satyros and Pythius of Priene. Its elevated tomb structure is derived from the tombs of neighbouring Lycia, a territory Mausolus had invaded and annexed c. 360 BC, such as the Nereid Monument. The Mausoleum was approximately in height, and the four sides were adorned with sculptural reliefs, each created by one of four Greek sculptors: Leochares, Bryaxis, Scopas of Paros, and Timotheus. The Mausoleum contained total 400 freestanding sculptures. The mausoleum was considered to be such an aesthetic triumph that Antipater of Sidon identified it as one of his Seven Wonders of the Ancient World. It was destroyed by successive earthquakes from the 12th to the 15th century; it was the last surviving of the six destroyed wonders. The word mausoleum has now come to be used generically for an above ground tomb.
Мавзолейдің кейінгі тарихы
Мавзолей көп жылдар бойы Галикарнас қаласына қадағалап тұрды. 334 ж.б.д. қала Ұлы Александрдың билігіне өткенде де, ол зақымдалмады, тіпті 62 және 58 ж.б.д. пираттардың шабуылдарынан кейін де бұзылмады. Ол қаланың қираған орындарында он алты ғасыр бойы тұрды. Содан кейін бір-бірінен кейін келген жер сілкіністері бағаналарды қиратты, қола ат арығы жерге құлады. 1404 ж. Мавзолейдің тек іргетасы ғана танылды. Родос рыцарлары бұл аймақты басып алып, Бодрум қамалын (Қасиетті Петр қамалы) салды. 1494 ж. оны нығайтуға кіріскенде, Мавзолейдің тастарын пайдаланды. Осы кезде Мавзолейдің «қияли қайта құрулары» пайда бола бастады. 1522 ж. түрік шапқындығы туралы қауесеттер крестоносшыларды Галикарнас қаласын (сол кезде Бодрум деп аталған) нығайтуға мәжбүр етті, қабірдің қалған бөліктерінің көп бөлігі қиратылып, қамал қабырғаларында қолданылды. Қабірден алынған жылтыратылған мәрмәр бөліктерін бүгін де сол жерде көруге болады. Сұлтаны Сүлеймен Родос аралындағы рыцарьлардың базасын басып алды, содан кейін олар алдымен Сицилияға, кейін Мальтаға көшіп, қамал мен Бодрумды Осман империясына қалдырды. Нығайту жұмыстары кезінде рыцарьлардың тобы ескерткіштің іргетасына кіріп, үлкен сандықты сақтаған бөлмені тапты. Мавзолей тарихында осы оқиға туралы мынадай әңгіме кездеседі: топ сол күні оны ашуға кеш болғанын шешіп, ертесіне таңертең қабірді табу үшін оралды, бірақ ол тоналған екен. Мавзолус пен Артемизияның денелері де жоқ еді. Мавзолейдің жанындағы шағын мұражай осы оқиғаны баяндайды. 1960 жылдары археологтар жасаған зерттеулер рыцарьлар келгенге дейін, қабір тонаушылар қабірдің астынан туннель қазып, оның ішіндегілерді ұрлап кеткенін көрсетті. Сондай-ақ, мұражай Мавзолус пен Артемизияның денелері кремацияланғанын, сондықтан қабірге олардың күлін сақтайтын құмыра ғана қойылғанын айтады. Осыдан денелер табылмауы түсіндіріледі. Мавзолейдің қалған мүсіндерін ұнтақтап, гипс жасау үшін әкке айналдырудан бұрын, рыцарьлар ең жақсы туындыларын алып, Бодрум қамалына орнатты. Олар онда үш ғасыр бойы тұрды.
Ашу және қазба жұмыстары
XIX ғасырда британдық консул Бодрум қамалынан бірнеше мүсінді ұрлап әкетті. 1852 жылы Британ мұражайы археолог Чарльз Томас Ньютонды Мавзолейдің қалдықтарын іздеуге жіберді. Оның жұмысы қиын болды. Ол қабірдің нақты орнын білмеді, ал оны табу үшін аймақтағы барлық кішкентай жерлерді сатып алудың құны аса жоғары болар еді. Оның орнына Ньютон ескерткіштің шамамен мөлшері мен орналасқан жерін анықтау үшін Плиний сияқты ежелгі авторлардың жазбаларын зерттеді, содан кейін ең мүмкін болатын жерде жер учаскесін сатып алды. Жерді қазып, Ньютон айналасын зерттеу үшін, көршілес жерлердің астынан туннельдер қазып, іздестірді. Ол бірнеше қабырға, баспалдақ және негіздің үш бұрышын тапты. Осы біліммен Ньютон қай жер учаскелерін сатып алу керектігін анықтады. Содан кейін Ньютон қазба жұмыстарын жүргізіп, ғимараттың қабырғасын безенген рельефтердің бөліктерін және сатылаған шатырдың бөліктерін тапты. Сондай-ақ, кесене төбесіндегі мүсіннен алынған, диаметрі шамамен бір қашықтықтағы сынған тас арба дөңгелегі табылды. Ақырында ол ғимараттың ең жоғары тұсында тұрған Мавзолус пен Артемизияның мүсіндерін тапты. 1857 жылдың қазан айында Ньютон осы жерден мәрмәр блоктарын алып, Мальтаға жеткізді. Бұл блоктар Мальтада Корольдік теңіз флоты үшін жаңа док құрылысына пайдаланылды. Бүгінде бұл док Коспикуадағы №1 док деп аталады, бірақ құрылыс блоктары көзден жасырылған, Гранд-Харбордағы Докярд шығанағына батып кеткен. 1966 жылдан 1977 жылға дейін Данияның Орхус университетінің профессоры Кристиан Джеппсен Мавзолейді жан-жақты зерттеді. Ол "Халикарнастағы Мавзолейон" атты алты томдық монография жазды. Мавзолейдің сұлулығы ғимараттың өзінде ғана емес, подиум мен шатырдағы әртүрлі деңгейлердегі безендірулері мен мүсіндерінде де болды: адамдар, арыстандар, аттар және басқа да жануарлардың мүсіндері әртүрлі өлшемде жасалған. Мүсіндерді жасаған төрт грек мүсіншісі – Бряксис, Леохарес, Скопас және Тимофей әрқайсысы бір жағына жауапты болды. Мүсіндер адамдар мен жануарларды бейнелегендіктен, Мавзолей тарихқа ерекше орын иеленеді, өйткені ол ежелгі Грекияның құдайларына арналмаған. Бүгінде Бодрумдағы Госпитальдік орденнің (Иоанн ордені) мықты қамалы әлі де тұр, ал Мавзолейдің жылтыратылған тас және мәрмәр блоктары құрылыстың қабырғаларына кіріктірілгенін көруге болады. Мавзолей орнында қазір тек негізі мен шағын мұражай ғана қалды. Британ мұражайында сақталған мүсіндердің арасында гректер мен амазонкалар арасындағы шайқасты бейнелейтін мүсіндердің сынықтары мен фриздің көптеген бөліктері бар. Сол жерде Мавзолус пен оның патшайымының бейнелері оған арнап салған әдемі қабірдің қираған қалдықтарын қадағалап тұр.
Қазіргі заманғы сәулетке әсері
Маузолей дизайнына негізделген немесе оның түсіндірмелерінен әсер алған заманауи ғимараттар: Цинциннатидегі Төртінші және Вайн мұнарасы; Сент-Луистегі азаматтық соттар ғимараты; Нью-Джерси штатының Ньюарк қаласындағы Ұлттық Ньюарк ғимараты; Нью-Йорктегі Грант қабірі және 26 Бродвей; Лос-Анджелес қалалық әкімшілігі; Мельбурндағы Еске алу киелі орны; Лондондағы Блумсберидегі Сент-Джордж шіркеуінің мұнарасы; Индианаполистегі Индиана соғыс ескерткіші (және одан кейін Сальсфорс мұнарасы); Вашингтондағы Храм үйі; Токиодағы Ұлттық диета; Питтсбургтегі солдаттар мен теңізшілердің естелік залы; және Иллинойс штатының Пьория қаласындағы Коммерциялық банк ғимараты.