Кіріспе

Когнитивтік бейімділіктің түрі Ықтималдықты елемеу, когнитивтік бейімділіктің бір түрі - бұл белгісіздік жағдайында шешім қабылдағанда ықтималдықты елемеу үрдісі және бұл адамдардың шешім қабылдаудың нормативтік ережелерін үнемі бұзатын қарапайым тәсілдердің бірі. Кішігірім қауіптер әдетте мүлдем назардан тыс қалады немесе өте жоғары бағаланады. Екінші жақтан қарағандағы үзіліс елемей қалды. Ықтималдықты елемеу терминін Касс Санштейн енгізді. Адамдардың ықтималдыққа қатысты шешім қабылдаудың нормативтік ережелерін бұзатын көптеген байланысты жолдары бар, соның ішінде кейінге шегіну, алдыңғы базалық ставкалар әсерін елемеу және құмар ойындары ойластыру. Алайда, бұл бейімділік басқаша, себебі, ықтималдықты дұрыс қолданбастан, актер оны елемеді. "Бізде тәуекел туралы түсінік жоқ, сондықтан біз әртүрлі қауіп-қатерлерді бір-бірінен ажырата алмаймыз", - деп жазды Добелли. "Қорыныс неғұрлым қауіпті, ал тақырып неғұрлым эмоционалды (мысалы, радиоактивтілік) болса, қауіптің азаюы бізге соншалықты сенімді емес сияқты". Барон (2000) бұл бейімділік ересектерде, әсіресе медициналық шешімдер сияқты қиын шешімдер қабылдағанда, байқалады деп болжайды. Бұл бейімділік актерлерді шешім қабылдауда күтілетін пайдалылық теориясын кескіленіп бұзуға мәжбүр етеді, әсіресе шешім қабылдауға тура келгенде, мүмкін болатын нәтижелердің бірі әлдеқайда төмен немесе жоғары пайдалылыққа ие, бірақ болуы ықтималдықтары аз (мысалы, медициналық немесе ойын-сауық жағдайларында). Бұл тұрғыдан алғанда, ықтималдық ауытқуды елемеу алдыңғы базалық ставкалар әсерін елемеуге ұқсас. Касс Санштейн Нью-Йорктің солтүстігіндегі Love Canal тарихын келтірді, ол 1970 жылдардың соңында әлемге әйгілі болды, өйткені бұл аймақта медициналық проблемаларға әкеліп соқтыратын тасталған қалдықтар туралы көпшілікке мәлім болды. Осы мәселелерге жауап ретінде АҚШ-тың федералды үкіметі "аурудың нақты пайда болу ықтималдығын тексермей, тасталған қауіпті қалдықтарды тазалаудың қатал бағдарламасын" іске қосты және қауіптің нақты дәрежесін мұқият зерттемеген заң қабылданды. Сонымен қатар, қалдықтардың денсаулыққа қауіп төндіретінін дәлелдейтін бақылаудағы зерттеулер жарияланғанда, жергілікті тұрғындардың уайымдары азайған жоқ. Чикаго университетінің зерттеуінде адамдардың 1% -дан қорқатыны, сондай-ақ, 99% -дан қорқатыны анықталды. 2016 жылы Рольф Добелли екі ойынның арасында таңдауды ұсынды. Бірінде 10 миллион доллар ұтудың 100 миллионнан бір мүмкіндігі бар, екіншісінде 10 мыңнан бір мүмкіндігің бар. Екінші ойынды таңдау ақылға қонымдырақ, бірақ көпшілік бірінші ойынды таңдайды. Осы себепті лотереядағы джекпоттар өсіп келеді.

Іс жүзіндегі салдарлары

Кас Санштейн атап өткендей, 9/11-тен кейін көп адамдар ұшақтан ұшып кетуден бас тартты, өйткені олар қорқыныш пен қауіп-қатердің күшейгенін сезінді, тіпті статистикалық тұрғыдан алғанда, олардың көпшілігі "жазаланғаннан кейін бұрынғыдан әлдеқайда көп қауіпке ұшыраған жоқ". Шынында да, ұшақпен жүрудің орнына ұзақ қашықтықты көлікпен жүруді таңдағандар өздерін қауіпке ұшыратады, өйткені көлікпен жүру қауіпсіз емес.

Құқықтық салдары

2001 жылы шыққан мақаласында Санштейн заңның ықтималдылықты елемеуіне қалай жауап беру керектігі туралы мәселені қарастырды. Ол үкімет үшін "көпшілікке емес, шынайы қауіп-қатерлерге назар аударуды қамтамасыз ететін институттар құру" маңызды екенін атап өтті. Әлеуетті қауіптерге қатысты мемлекеттік саясат статистика мен ықтималдықтарға негізделуі керек болса, осы қауіптер туралы жұртшылықты хабардар ету үшін мемлекеттік күш-жігер барынша тиімді болу үшін ең нашар жағдай сценарийлерін атап өтуі керек. Сонымен қатар, үкімет "адамдарды негізсіз қоғамдық қорқынышқа берілместен, білім беруге және ақпараттандыруға тырысуы" жөн сияқты көрінсе де, бұл қорқыныш шын мәнінде болып қала береді және осылайша азаматтарды "құнсыз және шамадан тыс жеке сақтық шараларын" қабылдауға итермелеу сияқты ауыр проблемаларға әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайларда, үкімет тарапынан енгізілетін белгілі бір ережелерді олар қауіпті жағдайларды шешкендіктен емес, қорқынышты азайтатындықтан ғана ақтауға болады. Сонымен қатар, үкімет "оның азаматтарына құрметпен қарауы керек" және "оларды үкіметтің таңдаулы бағытына бағытталатын объектілер ретінде қарамауы керек", сондықтан ақылға сыймайтын қорқыныштарға негізделген ең нашар жағдайларға назар аудару "қабылданбайтын манипуляцияға" тең болады. Алайда 2003 жылғы мақалада Санштейн "Егер жауап берудің пайдасы шығындардан асып түсетінін көрсете алса, нормативтік мәселе ретінде үкімет тіпті негізсіз қорқынышты азайтуы керек" деген қорытындыға келді.