«Алиса Лидделл: «Алисаның әлемдегі қиялы» кейіпінің прототипі»

Кіріспе

"Алисаның ғажайып еліндегі" кейіпкерінің негізі

Элис Плезанс Харгривс (туған кезде Лидделл, /l//ɪ//d//əl/; 4 мамыр 1852 – 16 қараша 1934) – бала кезінде Льюис Кэрроллмен таныс болған және оның фотосуретіне түскен ағылшын әйелі. Ол оған қайықпен саяхат жасағанда айтқан әңгімелерінің бірі 1865 жылғы «Алисаның ғажайып еліндегі оқиғалары» атты классикалық балалар романына айналды. Ол өзінің есімін романдағы басты кейіпкермен – «Алисамен» бөлісті, бірақ ғалымдар кейіпкердің оған қаншалықты ұқсас екендігі туралы пікір келістіре алмайды.

Ерте өмір

Элис Лидделл – Оксфордтағы Христос шіркеуінің дін қызметкері, «Грекиялық-ағылшын лексиконының» редакторларының бірі Генри Лидделл мен оның әйелі Лорина Ханна Лидделлдің (қыз есімі Рив) он баласының төртіншісі болған. Оның екі үлкен ағасы – Гарри (1847 жылы туған) және Артур (1850–1853), үлкен әпкесі Лорина (1849 жылы туған) және алты кіші інісі болған, соның ішінде оған өте жақын болған әпкесі Эдит (1854 жылы туған) және ағасы Фредерик (1865 жылы туған). Ол дүниеге келген кезде әкесі Вестминстер мектебінің директоры болған, бірақ көп ұзамай Оксфордтағы Христос шіркеуінің деканатына тағайындалды. Лидделл отбасы 1856 жылы Оксфордқа көшіп келді. Осы көшкеннен кейін көп ұзамай Элис Чарльз Латвидж Доджсонмен (Льюис Кэрролл) танысты. Ол 1856 жылдың 25 сәуірінде соборды суретке түсіріп жатқанда отбасымен кездесті. Кейінгі жылдары ол Лидделл отбасының жақын досы болды. Элис Лоринадан үш жас кіші, Эдиттен екі жас үлкен еді, ал үш әпке де балалық шағын бірге өткізді. Олар отбасымен бірге демалыс күндерін Солтүстік Уэльстегі Лландудноның батыс жағалауындағы Пенморфа демалыс үйінде өткізетін, кейін ол Гогарт Абби қонақ үйіне айналды. Элис Лидделл жас кезінде Лорина мен Эдитпен бірге Еуропаға саяхат жасады. Бір әңгіме бойынша, ол Христос шіркеуінде төрт жыл оқыған кезде королева Викторияның кенже ұлы, принц Леопольдтың қызығушылығына ие болған, бірақ мұны растайтын дәлелдер аз. Көп жылдар өткен соң Леопольд өзінің тұңғыш баласына Элис деп ат қойды және Элис екінші ұлы Леопольдтың крест әкесі болды. Дегенмен, Элис Леопольдтың қайтыс болған үлкен әпкесі, Гессеннің Ұлы герцогинясының құрметіне аталған болуы мүмкін. Леопольдтың жақындағы биографы Элис емес, оның әпкесі Эдит Леопольдтың назарын өзіне аударғанын болжайды. Эдит 1876 жылдың 26 маусымында, мүмкін қызылша немесе ішек қабынуынан (мәліметтер әртүрлі) қайтыс болды, оған крикетші Обри Харкортқа үйленуге аздан кейін уақыт қалған еді. Принц Леопольд 1876 жылдың 30 маусымында оның жерлеу рәсіміне қатысып, табытты көтеріп жүрді.

Alice Liddell was the fourth of the ten children of Henry Liddell, ecclesiastical dean of Christ Church, Oxford, one of the editors of A Greek English Lexicon, and his wife Lorina Hanna Liddell (née Reeve). She had two older brothers, Harry (born 1847) and Arthur (1850–53), an older sister Lorina (born 1849) and six younger siblings, including her sister Edith (born 1854) to whom she was very close, and her brother Frederick (born 1865). At the time of her birth, her father was the Headmaster of Westminster School but was soon after appointed to the deanery of Christ Church, Oxford. The Liddell family moved to Oxford in 1856. Soon after this move, Alice met Charles Lutwidge Dodgson (Lewis Carroll), who encountered the family while photographing the cathedral on 25 April 1856. He became a close friend of the Liddell family in subsequent years. Alice was three years younger than Lorina and two years older than Edith, and the three sisters were constant childhood companions. She and her family regularly spent holidays at their holiday home Penmorfa, which later became the Gogarth Abbey Hotel, on the West Shore of Llandudno in North Wales. When Alice Liddell was a young woman, she set out on a Grand Tour of Europe with Lorina and Edith. One story has it that she became a romantic interest of Prince Leopold, the youngest son of Queen Victoria, during the four years he spent at Christ Church, but the evidence for this is sparse. It is true that years later, Leopold named his first child Alice, and acted as godfather to Alice's second son Leopold. However, it is possible Alice was named in honour of Leopold's deceased elder sister instead, the Grand Duchess of Hesse. A recent biographer of Leopold suggests it is far more likely that Alice's sister Edith was the true recipient of Leopold's attention. Edith died on 26 June 1876, possibly of measles or peritonitis (accounts differ), shortly before she was to be married to Aubrey Harcourt, a cricket player. Prince Leopold served as a pall bearer at her funeral on 30 June 1876.

Кейінгі өмірі

Элис Лидделл 1880 жылдың 15 қыркүйегінде 28 жасында Вестминстер аббаттығында Реджинальд Харгривске, ол да крикетші болған, үйленді. Олардың үш ұлы болды: Алан Кнайветон Харгривс және Леопольд Реджинальд "Рекс" Харгривс (екеуі де Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапты); және Карил Лидделл Харгривс, ол өзінің қызын өмірге әкелді. Лидделл "Карил" есімінің Чарльз Доджсонның псевдонимімен қандай да бір байланысы бар екенін жоққа шығарды. Реджинальд Харгривс мол мүлікке ие болды және жергілікті судья қызметін атқарды; ол сонымен қатар Хэмпшир үшін крикет ойнады. Элис әлеуметтік өмірде танымал болды және Эмери Даун әйелдер институтының алғашқы президенті атанды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол ерікті ретінде Қызыл Крестке қосылды, осы қызметі үшін Оксфорд мұражайында қазір көрсетіліп тұрған медальмен марапатталды. Ол өзін "Леди Харгривс" деп атауды қалай бастады, бірақ мұндай атаққа негіз болған ешқандай себеп жоқ еді. 1926 жылы күйеуі қайтыс болғаннан кейін, олардың үйін, Куффнеллсты ұстауға кеткен шығын соншалықты болды, ол "Алисаның жер астындағы оқиғалары" (Льюис Кэрроллдың "Алисаның ғажайыптар еліндегі оқиғалары" атты алғашқы атауы) кітабының көшірмесін сатуға мәжбүр болды. Қолжазба 15 400 фунт стерлингке сатылды (1926 жылғы 15 400 фунт стерлинг қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең), бұл Sotheby's аукциондық үйі берген бастапқы бағадан төрт есеге жуық болды. Кейіннен ол Элдридж Р. Джонсонға тиесілі болды және Кэрроллдың туғанына 100 жыл толуына орай Колумбия университетінде қойылды. 80 жастағы Алиса да Америка Құрама Штаттарына сапар жасады. Осы сапарда ол Питер Льюэллин Дэвиспен танысты, ол Дж. М. Барридің "Питер Пэн" шығармасына шабыттанған бауырлардың бірі болды. Джонсон қайтыс болғаннан кейін кітап американдық библиофилдер консорциумы тарапынан сатып алынып, "Гитлерге қарсы күрестегі Ұлыбританияның батылдығын мойындау үшін" британ халқына сыйға тартылды. Қолжазба Британ кітапханасында сақталады. Өмірінің көп бөлігін Элис Гэмпшир графтығындағы Нью-Форест аймағындағы Линдхерст қаласында және оның төңірегінде өткізді.

Өлім

1934 жылы қайтыс болғаннан кейін оның денесі Голдерс Грин крематорийінде өртеліп, күлі Линдхерсттегі Сент-Михаэль және барлық періштелер шіркеуінің зиратына жерленді. Монографиядағы суретте оның есімі "Реджинальд Харгривс әйелі" деп жазылған ескерткіш тақтасын көруге болады. Алисаның айнасын Нью-Форест ұлттық паркі тарихын көрсететін тегін музей – Линдхерсттегі Нью-Форест мұралық орталығында тамашалауға болады.

Әлістің ғажайыптар еліне кіру тарихы

1862 жылдың 4 шілдесінде Оксфордтың Фолли көпірінен Годстоуға пикникке бағытталған қайықта, 10 жасар Элис Чарльз Доджсоннан (Льюис Кэрролл атты бүркеншік есіммен жазған) өзінің және оның әпкелері Эдит (8 жаста) мен Лоринаның (13 жаста) ойынды қызықтыруын сұрады. Пастор Робинсон Дакворт қайықты жүргізіп бара жатқанда, Доджсон қыздарға Алиса есімді қыз және оның қоян тесігіне құлағаннан кейінгі басынан өткен оқиғалары туралы фантастикалық әңгімелер айтты. Бұл әңгіме Доджсонның бұрын қыз бауырластарға айтқандарына ұқсағанмен, бұл жолы Лидделл мырза Доджсоннан оны жазып беруін өтінді. Ол уәде берді, бірақ бірнеше ай бойы осы жұмысқа кіріспеді. Соңында 1864 жылдың қараша айында ол оған «Алисаның жер астындағы оқиғалары» қолжазбасын сыйлады. Осы уақытқа дейін Доджсон оқиғаны коммерциялық мақсатта жаңадан жазуға шешім қабылдады. Пікірін білу үшін, Доджсон 1863 жылдың көктемінде «Жер асты» қолжазбасын өзінің досы, жазушы Джордж Макдональдқа жіберді. Макдональдтардың балалары оқиғаны оқып, ұнатып, осы жауап Доджсонды баспагер іздеуге ықпал етті. Джон Тенниел салған суреттерімен «Алисаның ғажайып еліндегі оқиғалары» 1865 жылы Льюис Кэрролл атты есіммен жарық көрді. «Көзілдіріктен өткен Алиса және ол тапқандары» атты екінші кітап 1871 жылы жарыққа шықты. 1886 жылы Доджсон Лидделлге берген «Алисаның жер астындағы оқиғалары» кітабының түпнұсқасы қайта басылды.

Льюис Кэрроллмен қарым-қатынасы

Лидделл мен Доджсонның қарым-қатынасы көптеген пікір таластарға себеп болды. Доджсон 1855 жылы Лидделл отбасымен танысты; алдымен ол үлкен ұлы Гарримен дос болып, кейін Гарри мен Инаны Оксфорд маңындағы көркем жерлерге қайықпен саяхаттарға және пикниктерге алып шықты. Гарри мектепке кеткен соң, Элис және оның кіші қарындасы Эдит те оларға қосылды. Доджсон балаларға уақытты қызықты өткізу үшін керемет оқиғалар айтатын. Ол оларды өзінің хоббиі – фотосуретке түсіру үшін де пайдаланды. Көптеген адамдар Элис оның сол жылдардағы сүйікті үлгісі болғанын айтады, бірақ мұны растайтын дәлелдер өте аз; Доджсонның 18 сәуір 1858 жылдан 8 мамыр 1862 жылға дейінгі күнделіктері жоғалып кеткен.

"Күнделік беттерін кесу"

Лидделлдер мен Доджсондардың арақатынасы 1863 жылдың маусым айында күрт үзілді. Бұл үзілістің себебі жасқанда болған жоқ, себебі Лидделлдер бұл туралы ашық айтқан емес, ал Доджсонның күнделігіндегі 1863 жылдың 27-29 маусымына арналған бір бет (оқиғаның басталған кезеңін қамтиды) жоғалған еді; Элис Лидделлдің өмірбаянының авторы Энн Кларк, Элис Лидделлдің ұрпақтары Доджсон оған үйленгісі келгенін ойлаған, бірақ "Элис Лидделлдің ата-анасы оған одан да жақсы күйеу іздеген" деп жазады. Кларк Виктория заманында мұндай келісімдер осыншалықты елікпейтін нәрсе емес екенін айтады; мысалы, Джон Раскин 12 жасар қызға ғашық болса, Доджсонның кіші інісі 14 жасар қызға үйленгісі келді, бірақ тойды алты жылға кейінге шегерді. 1996 жылы Каролин Лич "Күнделіктің қиылған беттері" деп аталатын құжатты тапты – бұл құжат Чарльз Доджсонның қызы Вайолет Доджсонның жазғаны саналады, ол 1863 жылдың 27-29 маусымында жоғалған беттің мазмұнын қысқаша баяндаған, бұл жазба оның (немесе әпкесі Менелланың) бетті алып тастағанға дейін жазылған. Жазбада мынадай сөздер келтірілген:
"Л.С. Миссис Лидделлден балаларды үй шаруасын жүргізуші қызға қанатын білдіру үшін пайдалануға тырысып жатқанын біледі – сондай-ақ кейбір адамдар оның Инаға да қанатын білдіріп жатқанын айтады."

Жазбаны кім жазғаны белгісіз. Лич құжаттың бетіндегі қолжазба Доджсонның немере қыздары Менелла мен Вайолет Доджсонның қолжазбасына ең жақын екенін айтты. Алайда Мортон Н. Коэн 2003 жылы "Times Literary Supplement" басылымында жарияланған мақаласында 1960 жылдары Доджсонның шөбересі Филип Доджсон Жак өзінің Доджсонның немере қыздарымен болған әңгімелерін еске түсіріп, жазбаны өзі жазғанын айтқанын мәлімдеді. Дегенмен, Коэннің мақаласында бұл пікірді растайтын ешқандай дәлел келтірілмеген, ал Жактың қолжазбасының белгілі үлгілері жазбаның жазу стиліне ұқсамайды. Осы оқиғадан кейін Доджсон алты ай бойы Лидделлдердің үйіне бармады, бірақ 1863 жылдың желтоқсанында қайтадан келді. Алайда, бұрынғы жақындық қайта орнатылмаған сияқты, және достық біртіндеп суып, аяқталып қалды, мүмкін Доджсон колледж саясаты мәселесінде Дин Лидделлге қарсы болғандықтан.