Кіріспе

Кароллдың «Әлисаның Керемет Әлемі» повесіндегі кейіпкер, көбінесе осы повесьмен байланысты. Чешир мысығы (/tʃ//ɛ//ʃ//ər//, // //ɪər/ CHESHər, eer) – Льюис Кароллдың «Әлисаның Керемет Әлемі» шығармасында танымал болған, ерекше ойшау күлкісімен белгілі ойдан туған мысық. Қазір көбінесе Әлиса туралы контексттерде қолданылса да, «Чешир мысығы» мен күлімсіреудің байланысы 1865 жылғы кітаптан бұрын пайда болған. Ол әдебиет шеңберінен асып, халық мәдениетіне еніп, түрлі бұқаралық ақпарат құралдарында – саяси карикатуралардан теледидарға дейін, сондай-ақ бизнес пен ғылым сияқты салааралық зерттеулерде кездеседі. Көбінесе ол мағынасы түсініксіз немесе жұмбақ болған адам немесе идеяның символы ретінде бейнеленеді. «Әлиса» стиліндегі Чешир мысығының ерекшелігі – оның денесінің кезең-кезеңмен біртіндеп жоғалып, тек бір ғана белгілі із қалдыруы: оның есімді күлімсіреуі. Ол герцогиняға қарасты.

Льюис Кэрроллдің кейіпкері

Чешир мысығы қазір Льюис Кэрроллдің 1865 жылы жарық көрген «Алисаның ғажайыптар еліндегі оқиғалары» романындағы сол аттас кейіпкермен байланыстырылады. Алиса Чешир мысығымен алғаш рет герцогиняның үйінде, ас үйінде, содан кейін ағаш бұтақтарында кездеседі, онда ол қалауынша пайда болып, жоғалады және Алисаны көңілді, бірақ кейде қызықтыратын әңгімеге тартады. Мысық кейде Алисаны ашуландыратын немесе шатастыратын философиялық ой-пікірлерді қозғайды; бірақ жүрек патшайымының крокет алаңында күрт пайда болғанда оны көтеріңкі көңілге бөлейді; ал өлім жазасына кесілгенде денесіз басын көрсету арқылы баршаны таң қалдырады, бұл палач пен жүрек патшасы мен патшайымы арасында денесі жоқ басқа да бас кесіле ала ма деген пікірталас тудырады. Бір сәтте мысық біртіндеп жоғалып, тек күлкісі ғана қалады, сонда Алиса «ол мысықсыз мысықты жиі көретінін, бірақ мысықсыз күлкіні ешқашан көрмегенін» айтады.

Оксфорд профессоры Э.Б. Пузи

Ғалым Дэвид Дей Льюис Кэрроллдің мысығы Эдвард Бувери Пузи болған, Оксфордтың еврей тілі профессоры және Кэрроллдың ұстазы болды деп ұсынды. "Чешир мысығы" деп Алисаның мысыққа көрсеткен құрметті атауы Пузи есімін ұсынды. Пузи христиан шіркеуінің әкелері туралы сарапшы болды, ал Кэрролл заманында Пузи шіркеу патриархтарының билік тізбегінен кейін "Патристік катенар" (немесе тізбе) деп танылды. Математик ретінде Кэрролл катенардың тағы бір мағынасын жақсы білген болар: көлденең ілінген тізбектің қисығы, бұл мысықтың күлімсіреуінің пішінін еске түсіреді.

Суреттердің көзі

Кейбір деректер бойынша, Кэрролл Чешир мысығының атын және оның бейнесін 16 ғасырдағы құмтастан жасалған күлімдеген мысықтың мүсінінен алған. Бұл мүсін Грэппенхолл ауылындағы Сент-Уилфрид шіркеуі мұнарасының батыс жағында орналасқан. Бұл ауыл оның туған жері Даресбериден (Чешир) 8 километр қашықтықта жатыр. Льюис Кэрроллдің әкесі, пастор Чарльз Доджсон, 1843 жылдан 1868 жылға дейін Англияның Солтүстік Йоркширдегі Ричмондта Крофттың пасторы және архидиаконы болды; Кэрролл 1843 жылдан 1850 жылға дейін осы жерде тұрды. Кейбір тарихшылар Льюис Кэрроллдің «Алисаның ғажайыптар еліндегі оқиғалары» кітабындағы Чешир мысығы Крофт шіркеуіндегі мүсіннен шабыттанғанын айтады. Мысықтарды жақсы көретін қауымдастықтың мәліметінде: «Егер әдепсіздік байқалса, британдық қысқа шашты мысық ұялып, дереу «Чешир мысығы күлкісімен» қайтадан көтеріңкі көңілге толады» делінген. 1992 жылы Льюис Кэрролл қоғамының мүшелері оны Кранлидегі Сент-Николас шіркеуінің тірегіндегі гаргульяға байланыстырды. Кэрролл Гилдфордта тұрған кезде жиі саяхаттайтын (бірақ бұл күмәнді, өйткені ол «Алисаның ғажайыптар еліндегі оқиғалары» жарықтанғаннан кейін үш жыл өткен соң ғана Гилдфордқа көшкен) және Англияның солтүстік-шығысындағы Крофт ауылындағы шіркеудегі мүсінге сілтеді. Кэрролл Чеширдегі Потт Шриглидегі Сент Кристофер шіркеуіне барған деген болжам бар, онда кітаптағы мысыққа ұқсайтын тас мүсін сақталған.

Бейімделулер

Чешир мысығы кейіпкерін басқа авторлар қайта бейнелеп, жаңа кейіпкерлерді шығаруға, негізінен экрандық (фильм, теледидар, бейнеойындар) және баспа (әдебиет, комикс, өнер) медиасында шабыт көзі ретінде пайдаланды. Чешир мысығын қабылдайтын басқа медиа емес контексттерге музыка, бизнес және ғылым жатады. 1951 жылы Уолт Дисней оқиғаның анимациялық бейімделуін шығарғанға дейін (төменде қараңыз), кейіпкерге «Алисадан» кейінгі сілтемелер азаз болды. Мартин Гарднер, «Анотацияланған Алиса» кітабының авторы, 1960 және 1970 жылдары Чешир мысығына қатысты суреттер мен сілтемелер көбейді, сонымен қатар Кэрроллдің еңбектеріне жиі сілтеме жасалды. (Жефферсон Эйрплайн рок тобының «Ақ қоян» әнінің сөздерін қараңыз). Чешир мысығы ЛСД таңбаларында, сондай-ақ ән мәтіндері мен танымал көркем әдебиеттерде пайда болды. Диснейдің 1951 жылғы «Алиса ғажайыптар елінде» мультфильмінде Чешир мысығы кейде Алисаға көмектесетін, кейде оны қиындыққа ұшырататын ақылды және әдемі кейіпкер ретінде бейнеленген. Ол «Жабервоки» поэмасының бірінші шумағын жиі оқиды. Анимациялық кейіпкерді Стерлинг Холлоуэй («Алиса ғажайыптар елінде») және Джим Каммингс (2004 жылдан қазіргі уақытқа дейін) дауыстаған. 1985 жылы Кэрроллдің кітаптарының теледидарлық бейімделуінде Чешир мысығын Телли Савалас сомдады. Ол «Үйге қайтудың жолы жоқ» деп аталатын мұңды ән айтады, бұл Алисаны үйге қайту жолын табуға ынталандырады. 1999 жылы Кэрроллдің кітаптарының теледидарлық бейімделуінде Чешир мысығын Вупи Голдберг сомдады. Ол Алисаның серігі және досы болып табылады. Чешир мысығы 2010 жылы Тим Бертон режиссерлік жасаған Уолт Диснейдің «Алиса ғажайыптар елінде» фильмінде пайда болады. Британдық актер Стивен Фрай кейіпкерге дауыс береді. Фильмде Чешир (оны көбіне осылай шақырады; немесе кейде «Чес») Алисаның Бандерснатчтан алған жарасын байлайды және оны Мад Хаттер мен Такери Эарвикет, Наурыз Қоянға жетелейді. Ақ патшаны Қызыл патша құлатқанда, ол Шляпникке саботаж жасады деп айыптайды; бірақ кейіннен Қызыл патша Шляпникке бас кесу жазасын бергенде, оның орнына Шляпник болып шығады. Өзінің барлық көріністері кезінде «Чес» өзін материалдық емес немесе салмақсыз, сондай-ақ көрінбейтін (және осылайша бас кесуден аман қалуға) ете алады және әдетте ауада, адам сияқты кейіпкерлердің иық деңгейінде бейнеленеді. Фильмнің бейне ойынында «Чес» - өзін ғана емес, айналасындағы заттарды да көрінбейтін ете алатын ойын кейіпкері. 2019 жылдың қазан айында Дисней өзінің ағынды қызметі Disney+ үшін белгісіз Чешир мысығы жобасын әзірлеп жатқаны туралы хабарлады. Дисней фильмінен бірнеше ұрпақ өткеннен кейін түсірілген «Алисаның ғажайып еліндегі нан пісіру зауытында» Макс Миттелман дауыстаған Чешир мысығы өлмейтін ретінде бейнеленген, ол есіктің тұтқасынан басқа ұрпағы арқылы бейнеленбеген жалғыз кейіпкер.

Бейне ойындар

Чешир мысығы American McGee's Alice (2000) және жалғасы Alice: Madness Returns (2011) бейнеойындарында аватар кейіпкері ретінде пайда болады. Бұл ойындарда Чешир мысығы бұрмаланған Әлемдегі Әлиса үшін жұмбақ, мысқылшыл, бірақ дана кеңесші ретінде бейнеленген. Ойынның бұрмаланған атмосферасына сәйкес, Чешир мысығының сыртқы түрі нашарлаған және сүйегі көрінетіндей болады. Оның дауысын Роджер Л. Джексон берген, ол ойындағы Мад Хэттер мен Жабервокқа да дауыс берген. Чешир мысығы Sunsoft компаниясының 2006 жылғы Alice's Warped Wonderland (歪みの国のアリス) мобильдік ойынында да пайда болады, ол Арикоға (ойынның "Әлисасы") кеңесші болып қызмет етеді және оған Ақ Қоянды қууға көмектеседі. Ойында Чешир мысығы адам тәрізді денемен бейнеленген, мойнына қызыл баулы қоңырау ілген ұзын сұр плащ киген, тек оның мұрны, өткір тістері мен кең күлкісі көрінеді. Кереметтер елінде Чешир мысығы "Жолбасшы" рөлінде, ол өте маңызды және басқа тұрғындардың қорқуына себеп болады. Ариконың ішкі күші оны өзінің жасырылған, ауыртпалы естеліктерін ашуға және өлімге ұмтылу депрессиясынан арылуға көмектесуге итермелейді. Ойынның соңында Чешир мысығын Жүрек патшайымы басып өлтіреді, бірақ ол тірі қалады және оның денесі өздігінен қозғала береді. Ақ Қоянның осал жағдайына байланысты, Чешир мысығы Ариконың теріс эмоцияларын сіңіру рөлін атқарады, бірақ бұл оған үлкен жүк болады. Чешир мысығы Heart no Kuni no Alice танысу ойынында және оған байланысты медиада "Борис Айрей" атты жас жігіт ретінде пайда болады, оның мысық сияқты құйрығы мен құлақтары бар, және ол Әлисаның Кереметтер еліндегі көптеген сүйікті тұлғаларының бірі.

Басқа медиа

Капитан Марвел комикс-сериясының үшінші томында, Шазам! және Жеті сиқырлы елде, Чешир мысығы Сиқырлы елдердегі Возендерланд деп аталатын жерде өмір сүреді. Қасқыр және Мунчкиндер Билли Батсонды, Мэри Бромфилдті және К. К. Батсонды Дороти Гейлге апарып бара жатқанда, Чешир мысығы Көк кірпіш жолының жанынан пайда болды. Ол шабуылға көшті, бірақ Шазам мен Леди Шазам оған тойтарыс берді.