Кіріспе

Балалар романынан кейіпкер Алиса – Льюис Кэрроллдің балалар романы «Әлисаның Керемет Әлемдегі Оқиғалары» (1865) мен оның жалғасы «Айна Арқылы» (1871) романдарының басты кейіпкері. Виктория дәуірінің ортасында өмір сүрген Алиса, қоян тесігінен Керемет Әлемге құлап түскеннен кейін, жер астындағы кездейсоқ саяхатқа шығады; ал жалғасында, ол айна арқылы балама әлемге қадам басады. Бұл кейіпкер Кэрроллдың Лидделл әпкелерін ойын-сауық үшін, досы Робинсон Даквортпен Изис өзенінде қайықпен жүзіп жүргенде және келесі саяхаттарында айтқан әңгімелерінен пайда болды. Ол Алиса Лидделлмен атының ұқсастығына қарамастан, ғалымдар оның Лидделлге негізделгендігі туралы келіспейді. Кэрролл оны «мейірімді және әдемі», «баршаға сыпайы», «сенімді» және «қатты қызығушылық танытушы» деп сипаттаған. «Әлисаның Керемет Әлемдегі Оқиғалары» (1865) 4 мамырда өтеді, онда кейіпкердің шамамен жеті жаста болғаны айтылады; ал жалғасында, 4 қарашада өтетін оқиғада, Алиса өзінің жасын жеті жарым деп көрсетеді. Екі «Әлиса» кітабының мәтінінде автор Льюис Кэрролл кейіпкерінің сыртқы түріне жиі тоқталмайды. Оның қияли өмірінің егжей-тегжейлерін екі кітаптың мәтінінен табуға болады. Үйде оның үлкен әпкесі, інісі, Дина атты мысығы, қарт күтімші және таңғы сағат тоғыздан сабақ беретін тәлімгері бар. Орта тапқа жататын отбасы. Зерттеушілер оны «иманды», көбінесе жақсы мінезді деп сипаттайды. Дегенмен, кейбіреулер Алисада жағымсыз қасиеттерді көреді, оның Керемет Әлемдегі жануарлармен сөйлескенде жиі бейшаралық танытуын, Аязқұйрық Биллді ауаға тепкілеп, зорлық-зомбылық көрсетуін және оның сезімталдық танытпауы мен әдепсіз жауаптарында әлеуметтік тәрбиесін көрсетеді. Дональд Ракиннің айтуынша, «оның сыныптық және уақытқа байланысты көзқарастарына қарамастан, оның қорқынышпен толған аласызуы мен балалық, жалғыз көз жастары, оның жоғарыпарсылдығы мен өзіне сенімді білімісіздігі, кейде ашық екіжүзділігі, жалпы әлсіздігі мен шатасуы, және екі оқиғаның соңында күресінен бас тартуға дайындығы – көптеген оқырмандар әлі де Алисаны бақылаудың, табандылықтың, батылдықтың және есейген ақыл-ойының мифтік символы ретінде қарастырады». Алиса кейіпкерінің Алиса Лидделлмен байланысты болу дәрежесі күмәнді. Кейбір сыншылар кейіпкерді Лидделл деп санайды немесе оның кейіпкерге әсер еткенін жазады. Басқалары Кэрроллдың өзінің басты кейіпкері мен Лидделлді екі бөлек тұлға деп есептегенін айтады. Кэрроллдың сөзіне сүйенсек, оның кейіпкері нақты баланың бейнесі емес, толығымен ойдан туған.

Даму

Элис Кэрроллдің "Әлисаның Ғажайыптар еліндегі оқиғалары" кітабының алғашқы нұсқасы "Алисаның Жер астындағы оқиғалары" кітабында пайда болды. "Жер астындағы оқиғалары" 1862 жылғы 4 шілдеде Изис өзенінде досы Робинсон Даквортпен қайықпен жүзіп бара жатқанда Лидделл әпкелеріне айтқан әңгімелерден туындады, және одан кейін жасаған қайық сапарларында да осы әңгімелер жалғасты. Он жасар Алиса Лидделлдің тілегі бойынша Кэрролл осы әңгімелерді "Алисаның Жер астындағы оқиғалары" деп жазып, 1864 жылдың ақпан айында аяқтады. Ол қолжазба "Алисаның Жер астындағы оқиғалары" кітабын 1864 жылдың қараша айында Алиса Лидделлге сыйлады. Джон Тенниел "Алисаның Ғажайыптар еліндегі оқиғалары" (1865) кітабын 138 фунт стерлингке суреттеді, бұл Кэрроллдың жылдық табысының төрттен біріне тең еді және ол оны өзінің қаражатынан төледі. Тенниел 1864 жылдың сәуір айында Кэрролл оны иллюстратор ретінде жұмысқа алғанда, сатиралық "Панч" журналының белгілі бас суретшісі болды. Кэрроллдың сол кезде әдебиетте әйгілілігі болмаған. Тенниел суреттерінің көп бөлігін "Жер астындағы оқиғалары" кітабындағы суреттерге негіздеген болуы мүмкін, ал Кэрролл оның жұмысын мұқият бақылады. Оның ұсыныстарының бірі – Алисаның ұзын, ашық түсті шашы болуы керек еді. Алисаның киімдері Виктория дәуірінің ортасында орта тапқа жататын қыздың үйде киетін киімдеріне ұқсас. Оның детальдарының бірі – Тенниел салған алжапқышы, қазіргі кезде осы кейіпкермен байланыстырылады және "әрекетке дайындығын және ресмилік жоқтығын" көрсетеді. Тенниелдің Алиса бейнесінің бастауы 1860 жылдан бастап төрт жылға созылған кезеңде "Панч" журналында жарияланған, физикалық жағынан ұқсас кем дегенде сегіз карикатурада көрінеді. 1860 жылғы карикатурада бұл кейіпкер қазір Алисамен байланысты киім киген: "толық юбка, ақшыл шұлық, жалпақ аяқ киім және бос шашына тағылған шаш белдеуі". Карикатураларда бұл кейіпкер орта таптан шыққан жағымды қыздың бейнесі ретінде көрсетілген; ол Алисаға ұқсас сипатталған: "бейбітшіл және араласпайтын, шыдамды және әдепті, басқалардың агрессиясына жауап қайтармайтын". Тенниелдің "Көзікөл айна арқылы" (1871) кітабын суреттеуі үшін алған гонорары 290 фунтқа жетті, оны Кэрролл қайтадан өзі төледі. Тенниел жалғауда Алисаның киімін сәл өзгертті, ол енді қарапайым шұлықтардың орнына көлденең жолақты шұлықтар киді және бұғаумен сәнделген әшекейлі алжапқыш киеді. Алғашында Алиса қызыл және ақ королеваларға ұқсас, кринолинмен қолдау көрсетілген шахматшы сияқты юбка киген; бірақ Кэрролл бұл дизайнды қабылдамады. Оның королевалық киімдері мен теміржол вагонындағы киімі сол кезде сәнді болған поляк стиліндегі, бүйірленген юбкадан тұрады. Рафаэльдік суретші Джон Миллестің "Менің алғашқы уағызым" (1863) және Виктория дәуірінің суретшісі Август Леопольд Эггтің "Саяхатшы серіктестер" (1862) суреттеріндегі кейіпкерлердің киімдерінің кейбір элементтері теміржол вагонындағы Алисаның киімімен ортақ. Кэрролл Тенниелдің Алисаның суреттері үшін модель пайдаланбауына наразылық білдірді, бұл оның басы мен аяғының пропорциясы бұзылуына әкелгенін жазды. 1881 жылдың ақпан айында Кэрролл өзінің баспасына "Нәсібалық Алиса" кітабын жасау мүмкіндігі туралы хабарласты, бұл "Алисаның Ғажайыптар еліндегі оқиғалары" кітабының қарапайым, түрлі-түсті және үлкейтілген суреттері бар нұсқасы болды. Тенниел "Алисаның Ғажайыптар еліндегі оқиғалары" кітабынан жиырма суретті бояды, сонымен қатар олардың кейбір аспектілерін қайта қарады; Алиса сары шашты және сары киімді, көк шұлық киген болып бейнеленген. Оның киімі артында бұғаумен жиырылған, ал шашына да бұғау тағылған. Эдмунд Эванс суреттерді түсті басып шығару үшін ағаш блоктарын қолданатын хромоксилография әдісін пайдаланды.

Мәдени әсері

Элис мәдени символ ретінде танылды. "Алиса" кітаптары бүгінгі күнге дейін басылып келеді, ал алғашқы кітабы жүз тілге аударылған. "Әлистің ғажайыптар еліндегі оқиғалары" өзінің танымалдылығын сақтап, балалар әдебиетінің ең үздік кітаптарын анықтауға арналған сауалнамаларда орын алды. Элис 2015 жылы британдық сауалнамада балалар әдебиетіндегі ең сүйікті жиырма кейіпкердің қатарына енді. Ол сонымен қатар Тенниелдің суреттерінде бейнеленген бас киім стиліне есімін берген. Екі "Алиса" кітабының танымалдылығы көптеген бейімделулерге, жаңаша түсіндірулерге, әдеби жалғастыруларға және түрлі тауарларға әкелді. Әдебиет саласындағы екі "Алиса" кітабының ықпалы Виктория дәуірінің ортасында-ақ басталып, түрлі романдар осы стильді қабылдады, заманауи саяси мәселелерді пародия ретінде бейнеледі немесе "Алиса" кітаптарының элементтерін өңдеді; оларда Алиса сияқты мінез-құлықтары бар бір немесе бірнеше басты кейіпкерлер болды ("әдетте сыпайы, айқын және белсенді"), жынысына қарамастан. "Әлистің ғажайыптар еліндегі оқиғалары" және "Көзілдірмен арқылы" Кэрроллдың өмірінде сынға түсіп, коммерциялық жағынан сәтті болды; 1898 жылға дейін "Әлистің ғажайыптар еліндегі оқиғалары" кітабының 150 000-нан астам, ал "Көзілдірмен арқылы" кітабының 100 000-нан астам данасы басылды. Виктория дәуірінің оқырмандары "Алиса" кітаптарын балаларға арналған басқа кітаптарда жиі кездесетін қатаң моральдық талаптардан айырылған жеңіл ойын-сауық ретінде ұнатты. Алғашқы "Алиса" кітабына жазылған шолуда "The Spectator" газеті Алисаны "жағымды сұхбаттасу стилі бар сүйкімді қыз" деп сипаттады, ал "The Publishers Circular" газеті оны "жайлы, мейірімді бала" деп мақтады. Бірнеше сыншылар Тенниелдің суреттері кітапқа қосымша сән бергенін айтты, "The Literary Churchman" Тенниелдің Алиса суреті "оны қоршаған барлық әзіл-қалжың көріністерге сүйкімді жеңілдік сыйлады" деп атап өтті. Кейінгі әдеби сыншылар Алисаның кейіпін ерекше деп атады немесе он тоғызыншы ғасырдың ортасындағы балалар кейіпкерлерінен өзгеше екенін көрсетті. Ричард Келли осы кейіпті Кэрроллдың викториялық жетімдік тақырыбын жаңаша өңдеу арқылы жасаған жаңа кейіпкер деп қарастырады. Келлидің сөзіне сүйенсек, Әлиса Ғажайыптар елінде отбасынан алыс, өзіне сенуі керек, бірақ жетімнің моральдық және әлеуметтік дамуының орнына, Әлиса Ғажайыптар елінің тұрғындарына қарсы өз жеке басын сақтау үшін зихи күреске түседі. Элисон Лурри Алисаның идеалданған қыз туралы викториялық тұжырымдамаға қарсы келетінін айтады: Алиса идеалға сай мінез-құлыққа ие емес және Ғажайыптар еліндегі ересектерге қарсы шығады. Зои Жакс және Юджин Гидденс осы кейіпкердің поп-мәдениеттегі ерекше орны бар екенін айтады, онда "көк көйлектегі Алиса, бас сүйегін ұстаған Гамлеттей кең таралған", бұл "көпшілік халықтың Әлисаны "Әдебиеттер елі" немесе "Көзілдірмен арқылы" кітабын оқымастан "білетін" ерекше жағдайды тудырады". Олардың пікірінше, бұл кейінгі бейімделулерде шығармашылық еркіндікке мүмкіндік береді, себебі мәтінге адалдыққа мән берілмейді. Жапонияда Элис поп-мәдениетке елеулі ықпал етеді. Тенниелдің суреттері мен Диснейдің фильмге бейімделуі екі романның оң қабылдануына ықпал еткен факторлар ретінде танылды. Жапонияның жастар мәдениетінде ол "америкалық және британдық 1960 жылдардағы "хиппилер" сияқты бүлікшіл тұлға" ретінде қабылданды. Ол сонымен қатар жапондық модаға, әсіресе Лолита модасына шабыт берді. Оның танымалдылығы оның "сырттан тәтті және әдемі, ал іштен дербес" қыз баланың жапондық түсінігі "сёдзё" идеалын бейнелейтінімен байланысты.

Басқа суретшілер

Екі Алиса кітабы жиі қайта суреттеледі. 1907 жылы «Әлистің ғажайып елдегі оқиғалары» кітабының авторлық құқығының мерзімі біткеннен кейін сегіз жаңа басылым жарық көрді, оның ішінде Артур Рэкхэмнің модерн стилінде суреттелгені. 1907 жылы жарық көрген басқа басылымдардың суретшілері Чарльз Робинсон, Элис Росс, В. Х. Уокер, Томас Мейбанк және Милисент Соверби. Басқа белгілі суретшілердің арасында Бланш Макманус (1896); Питер Ньюэлл (1901), ол монохромды қолданған; Мейбел Люси Атвелл (1910); Гарри Фурнис (1926); және Вилли Погани (1929), ол Ар-деко стилін пайдаланған. 1930 жылдардан бастап танымал суретшілер: Эдгар Турстан (1931) және оның 1929 жылғы Уолл-стрит құлауына жасаған көрнекі сілтемелері; Д. Р. Секстон (1933) және Дж. Мортон Саул (1933), екеуі де ересек Әлисені бейнелеген; Мервин Пик (1954); Ралф Стейдман (1967), ол үшін 1972 жылы Фрэнсис Уильямс естелік сыйлығын алды; сюрреализмді қолданған Сальвадор Дали (1969) және Питер Блейк, өзінің суреттерімен (1970). 1972 жылға қарай «Әлистің ғажайыптар еліне» кітабының тоқсан, ал «Көзілдірмен арғы жағына» кітабының жиырма бір суретшісі болды. 1980-ші, 1990-шы жылдар мен 2000-шы жылдардың басындағы «Алиса» кітабының танымал суретшілері: Барри Мозер (1982); Грег Хильдебрандт (1990); Дэвид Франкланд (1996); Лисбет Цвергер (1999), ол өзінің бейімдемесінде суреттерді қолданды; Хелен Оксенбери (1999), ол екі сыйлыққа ие болды – 1999 жылы Курт Машлер сыйлығы және 2000 жылы Кейт Гринауэй медалі, оның еңбегі үшін; және ДеЛосс Макграу (2001), абстрактты суреттерімен.