Кіріспе

Өнер туындысының түрі

Хэппенинг – перформанс, оқиға немесе жағдай ретіндегі өнер, көбінесе перформанс өнерінің бір түрі. Бұл терминді алғаш рет 1950 жылдары Аллан Капроу өнермен байланысты оқиғаларды сипаттау үшін қолданған.

Шығу тегі

Аллан Капроу "happening" терминін алғаш рет 1959 жылдың көктемінде Джордж Сегалдың фермасындағы өнер пикникінде қолданды. Терминнің баспа бетінде алғашқы пайда болуы – Капроудың 1958 жылы жарық көрген, бірақ негізінен 1956 жылы жазылған "Джексон Поллоктың мұрасы" атты танымал эссесінде болды. "Happening" сөзі Rutgers University студенттерінің әдеби журналы Anthologist-тың бір санында да жарияланды. Бұл формаға еліктеушілер көбейді, ал термин АҚШ, Германия және Жапония суретшілері тарапынан қабылданып алынды. Джек Керуак Капроуды "happening-тің шебері" деп атады, ал әйелдің ғарыш кеңістігінде жүзіп бара жатқанын бейнелейтін жарнамада: "Мен Maidenform бюстгальтерімде болып жатқанымды армандадым" делінді. Happenings-ті сипаттау қиын, себебі олардың әрқайсысы бірегей болады. Уордрип Фруин мен Монфорттың "Жаңа медиа оқырманы" кітабында берілген бір анықтама: "‘Happening’ термині 1950-1960 жылдары Аллан Капроу және басқалар ұйымдастырған көптеген өнерлеу шаралары мен оқиғаларды сипаттау үшін қолданылды, оның ішінде дәстүрлі сценариймен жазылған және көрермендердің өзара әрекеттесуін шектеген театрлық қойылымдар да бар". Тағы бір анықтама: "матрицалық емес орындауды қоса алғанда, әр түрлі логикалық емес элементтер бөлмелі құрылымда ұйымдастырылған, мақсатты түрде құрастырылған театр формасы". Алайда, бірнеше happening-терді "құрастырған" канадалық театр сыншысы және драматург Гэри Боттинг 1972 жылы былай деп жазды: "Happenings оқиға мен сюжеттің матрицасын тастап, оқиға мен оқиғаның бірдей күрделі матрицасына көшті". Капроу Джон Кейдждің студенті болды, ол 1952 жылы Black Mountain College-те "музыкалық happening-термен" тәжірибе жасаған. Капроу театр және бейнелеу өнерін диссонансты музыкамен біріктірді. Боттинг жазғандай, "Оның happening-тері Арто ұсынғанға ұқсас үлкен құрылымдарды немесе мүсіндерді қамтыды", сондай-ақ оларды даданың "ұқыпсыз өнерімен" салыстырды. "Happening, Кейдж үнсіздікті зерттегендей, негативті кеңістікті зерттейді. Бұл символизмнің бір түрі: ‘қазіргі’ сәттегі әрекеттер немесе өмірден алынған қиялдар, немесе архетиптік символдық қауымдастырылымдарға жүгінетін оқиғалардың ұйымдастырылған құрылымдары". Бірдей қойылымның "happening-і" әрқашан әртүрлі нәтижелерге ие болады, себебі әр қойылым көрерменнің әрекеттеріне байланысты. Happenings орындаушы мен көрермен арасындағы өзара әрекеттесуді баса көрсететін жаңа медиа өнерінің бір түрі болуы мүмкін. Роберт Уитменнің "Water" атты жұмысында орындаушылар бір-бірін түрлі-түсті сумен шайып жіберді. "Бір қыз ылғал ішкі түтіктер арасында қимылдап, соңында үлкен күміс жатырға дейін жетті". Клас Ольденбург, инновациялық мүсіндерімен танымал, Иньюн, II Дүниежүзілік жәрмеңке және AUT OBO DYS үшін Лос-Анджелестегі бос үйді, өзінің дүкенін және Американың Аэронавтика және Астронавтика институтының тұрақ алаңын пайдаланды. Мақсаты – орындаушы мен көрермен арасындағы төртінші қабырғаны бұзу; көрерменнің орындаушы ретінде қатысуымен объективті сын субъективті қолдауға айналады. Кейбір happening-терде барлық қатысушылар өнер туындысын жасауға қатысады, тіпті өнердің формасы да көрермендердің қатысуына байланысты, себебі олар орындаушылардың спонтандылығының қайда жететініне басты фактор болып табылады. Кейінгі happening-терде ешқандай қатаң ережелер болған жоқ, тек орындаушылар айналадағы реквизиттерге сүйене отырып, белгісіз нұсқаулар ғана болды. Басқа өнер формаларынан айырмашылығы, кездейсоқтыққа мүмкіндік беретін happening-тер үнемі өзгеріп отырады. Егер қойылымның бағытын кездейсоқтық анықтаса, онда сәтсіздікке орын жоқ. Капроу өзінің "Нью-Йорк сахнасындағы happening-тер" атты эссесінде былай деп жазды: "Happening-ке келгендер кейде не болғанын, оның қашан аяқталғанын, тіпті жағдайдың ‘қате’ болғанын білмейді. Өйткені бірдеңе ‘жаман’ болса, одан да ‘жақсы’ және ашылуға көбірек мүмкіндік беретін нәрсе көбінесе пайда болады". Капроудың "18 Happenings in 6 Parts" (1959) шығармасы көбінесе алғашқы happening ретінде аталады, бірақ кейде бұл айырмашылық 1952 жылы Джон Кейдждің Black Mountain College-те қойған "Театр пьесасы No. 1" шығармасына беріледі, ол Капроудың 1950-жылдардың ортасындағы ұстаздарының бірі болды. Кейдж баспалдақтан оқыды, Чарльз Олсон басқа баспалдақтан оқыды, Роберт Раушенберг өзінің кейбір суреттерін көрсетті және Эдит Пиафтың балауыз цилиндрлерін Эдисон мүйізді диктофонында ойнады, Дэвид Тюдор дайындалған фортепианода өнер көрсетті және Мерс Каннингэм биледі. Бұл оқиғалардың бәрі бір уақытта сахнада емес, көрермендер арасында болды. Кейдж бұл оқиғаның қозғаушы күші ретінде Антонин Артоның "Театр және оның қос бөлігі" романын М. С. Ричардс пен Дэвид Тюдормен бірге оқығандарын айтты. Happenings 1950-жылдардың соңы мен 1960-жылдардың басында Нью-Йорк қаласында гүлденді. Бұл формаға үлкен үлес қоскан тұлғалар: Carolee Schneemann, Red Grooms, Robert Whitman, Jim Dine Car Crash, Claes Oldenburg, Robert Delford Brown, Lucas Samaras және Robert Rauschenberg. Олардың кейбір жұмыстары Майкл Кирбидің "Happenings" (1966) кітабында жазылған. Капроу "біздің кейбіреуіміз танымал боламыз және сәттілік тек жетіспеген кезде ғана келді дегенді тағы бір рет дәлелдейміз" деп мәлімдеді. 1963 жылы Вольф Фостель Smolin Gallery-мен бірлесіп Yam Festival-де TV Burying happening-ін жасады, ал 1964 жылы Нью-Йорктің Great Neck қаласында You happening-ін өткізді. 1959 жылдың жазында Red Grooms және басқалар (Yvonne Andersen, Bill Barrell, Sylvia Small және Dominic Falcone) "Walking Man" атты повестьтік емес "спектакльді" қойды, ол аралық дыбыстармен, мысалы, аралау дыбысымен басталды. Grooms еске алады: "Перделерді мен аштым, өзімнің қарапайым костюмімдегі – ақ шалбар мен футболкасы және пончо тәрізді плащысы мен Smokey Stover-ге ұқсас өрт сөндірушінің шлемімен. Билл, ‘жұлдыз’, биік шляпа мен қара пальтода сахнада үлкен қимылдармен жүріп-келіп тұрды. Ивонна ілгішпен ілінген өрт машинасының жанында еденде отырды. Ол көзіне фольга жапсырылған әйнек пен кесесі бар соқыр әйел болды. Сильвия радио қосып, ілінген мақұлықтарды тартып тұрды. Финалда, мен жалған есік артында жасырынып, кодты сөздерді айқайладым. Содан кейін актерлер асығыс жүгіріп, оқиға аяқталды". 148 Delancey Street студиясын "Delancey Street Museum" деп атап, Grooms онда үш happening-ді қойды: A Garden, The Burning Building және The Magic Trainride (бастапқыда Fireman's Dream деп аталған). Капроу Grooms-ты "өрт туралы армандап жүретін Чарли Чаплин" деп атағаны соншалық емес.

Пьесалардан айырмашылығы

Оқиғалар өнер мен оның қоршаған ортасы арасындағы өзгеше байланысты көрсетеді. Капроу былай дейді: «Оқиғалар бізді осы қалыпты мінез-құлықты бір сәтқа тоқтатып, өнер мен өмірдің нағыз мәніне толыққанды қатысуға шақырады. Бұл – кенеттен, жылдам жасалатын әрекет, онда адам өзін жиі «ластанған» сезінеді, ал кірдің де, әрине, өмірлік және құнарлы екенін түсіне бастаймыз, тіпті келушілердің өзі де осындай жағдайда сәл өсіп-жетілуі мүмкін». Оқиғалардың желісі де, философиясы да жоқ, олар тек импровизациялық түрде іске асырылады. Бағытталмағандықтан нәтижесі болжамсыз. «Ол көптеген идеялардың күшімен туындайды және көбінесе сөздер болады, бірақ олар әрқашан түсінікті болуы міндетті емес. Егер түсінікті болса да, олардың мағынасы бүкіл элементтің мәнін толыққанды көрсете бермейді. Сондықтан олар қысқа да, жекелеген сипатқа ие. Егер түсініксіз болса, онда олар сөздің мағынасынан гөрі дыбысын мойындау болып табылады». Осы форматтың ерекшелігіне байланысты, «сәтсіздік» деген термин қолданылмайды. «Егер бірдеңе «бұрыс» болса, одан да «дұрыс», ашылырақ нәрсе пайда болуы мүмкін. Осындай кенеттен туындайтын керемет жағдайлардың пайда болуына кездейсоқ оқиғалар ықпал етеді». Қорытындылай келе, оқиға соңғы сәттеріне дейін жаңалық сақтайды және қайта жасалмайды. Ред Грумс оқиғалар туралы былай деп еске алады: «Менде бұл бір нәрсе екенін білдім. Оның не екенін білмей тұрып, оның бір нәрсе екенін сезіндім. Менің ойымша, сіздің ең жақсы сәттеріңіз осы. Бірдеңе жасағанда, бар күшіңізді саласыз, бірақ оның мәнін толыққанды білмейсіз».

Цифрлық медиаға үлес қосу

Аллан Капроу және 1950-1960 жылдардағы басқа суретшілер осы оқиғаларды сахналау арқылы "жаңа медиа технологияларының дамуын түсіндіруге" жардам берді. Оқиғалар басқа суретшілерге өздері көрсеткісі келген мәселеге назар аударатын өнер туындыларын жасауға мүмкіндік берді.

Әлем бойынша

1959 жылы француз суретшісі Ив Клейн алғаш рет «Zone de Sensibilité Picturale Immatérielle» атты қойылымды орындады. Бұл жұмыста бос кеңістіктің (материалдық емес аймақтың) меншік құжаттарын сату, оны алтынға алмастыру үшін чек түрінде ұсыну қарастырылды; егер сатып алушы қаласа, бұл туындыны сатып алушы чекке от қойып, күрделі рәсім арқылы аяқтауға болады, ал Клейн алтынның жартысын Сенаға лақтырады. Рәсімді өнер сыншысы немесе танымал саудагер, өнер мұражайының директоры және кем дегенде екі куәгердің қатысуымен өткізеді. Ақын және суретші Адриан Анри 1962 жылы Мерсисайд өнер фестивалі барысында Ливерпульде Англиядағы алғашқы оқиғаларды ұйымдастырғанын мәлімдеді. Лондондағы ең маңызды оқиға – 1965 жылғы 11 маусымдағы Альберт-холлдағы «Халықаралық поэзияның жандануы» болды, онда 7000 адам сол кездегі жетекші жас британдық және американдық ақындардың қойылымдарын тамашалады және оларға қатысты (Британ поэзиясының қайта жаңғыруы және АҚШ поэзиясы туралы көріңіз). Қатысушылардың бірі Джефф Натталл көптеген басқа оқиғаларды ұйымдастырды, көбінесе оның досы Боб Коббингпен, дыбыс ақыны және орындаушы ақынмен бірлесіп жұмыс істеді. 1964 жылы Токиода Йоко Оно Согетсу өнер орталығында «Cut Piece» атты оқиғаны жасады. Ол матамен жамылған күйі сахнаға шығып, көрермендерге қайшы ұсынды және орындаушы тоқтауға шешім қабылдағанша, көрермендерге матаны біртіндеп кесуді тапсырды. Бұл туынды 1966 жылы Лондондағы «Destruction in Art Symposium» көрмесінде қайтадан көрсетілді, бұл жолы оның көшедегі киімдерін кесуге рұқсат берілді. Бельгияда алғашқы оқиғалар 1965-1968 жылдары Антверпенде, Брюссельде және Остендеде суретшілер Хьюго Хейрман мен Панамаренко ұйымдастырды. Нидерландыда алғашқы құжатталған оқиға 1961 жылы болды, голландиялық суретші және орындаушы Вим Т. Шипперс Солтүстік теңізде Петтенге жақын жерде содалы судың бөтелкесін құйды. Кейіннен ол Амстердам қаласының орталығында кездейсоқ серуендер ұйымдастырды. 1966 жылдан 1968 жылға дейін Амстердамның орталығындағы Спайдағы алаңдағы «Het Lieverdje» мүсінінің төңірегінде Прово қозғалысы іс-шаралар өткізді. Полиция бұл оқиғаларға жиі шабуыл жасады. 1960 жылдары Жозеф Бойс, Вольф Востелл, Нам Джун Пайк, Шарлотта Мурман, Дик Хиггинс және ХА Шульт Германияда оқиғалар ұйымдастырды. Канадада Гэри Боттинг 1969 (Сент-Джонс, Ньюфаундленд) және 1972 (Эдмонтон, Альберта) жылдары аралығында оқиғаларды жасады немесе «құрды», соның ішінде «Эолиялық Stringer» (көрермендер сыпырушыдан шығатын сымдарға ілініп қалды) (Капроудың «Жазғы оқиғасы» сияқты, ол электрлі шөп кескіш пен үлкен электр желдеткішті ұқсас әсер үшін қолданды); Zen Rock фестивалі, оның орталық символы көрермендер күтпеген тәсілдермен өзара әрекеттесетін үлкен тас болды; Эдмонтон өнер галереясында өткізілген «Black on Black»; және ерлер ваннасында барлық әйелдерден құралған «қосымша актерлік құрамы» бар «Pipe Dream». Австралияда Сиднейдегі Сары үйдің суретшілер ұжымы 1970 жылдардың басында 24 сағаттық оқиғаларды өткізді. Темір перде артында Польшада суретші және театр режиссері Тадеуш Кантор 1965 жылдан бастап алғашқы оқиғаларды сахналады. 1970 жылдардың екінші жартысында суретші және орындаушы Кшиштоф Юнг «Repassage» галереясын басқарды, ол Польшадағы орындаушылық өнерді насихаттады. Сондай-ақ, 1980 жылдардың екінші жартысында майор Вальдемар Файдрих құрған студенттік қозғалысы «Orange Alternative» өзінің көп қатысушылар жиналған оқиғаларымен (бір уақытта 10 мыңнан астам қатысушы) белгілі болды, олар генерал Ярузельски басқаратын әскери режимге және 1981 жылдың желтоқсанында енгізілген әскери жағдайдан бері Польша қоғамын қорқытып келген қорқынышқа қарсы бағытталған. 1993 жылдан бастап суретші Йенс Гальшиот бүкіл әлемде саяси оқиғаларды ұйымдастырып келеді. 1993 жылдың қарашасында ол «Менің ішкі жыртқышым» атты оқиғаны жасады, онда 55 сағат ішінде бүкіл Еуропа бойынша билік органдарының білмеушілігімен жиырма мүсін орнатылды. «Ұят бағанасы» – Гальшиоттың мүсіндер сериясы. Біріншісі Гонконгте 1997 жылғы 4 маусымда, 1 шілдеде Қытайға британдық биліктен өтуге дейін, 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтарды басуға қарсы наразылық ретінде орнатылды. 1999 жылғы 1 мамырда Мексикадағы Зокало алаңында «Ұят бағанасы» орнатылды. Ол екі күн бойы парламент алдында тұрып, өңірдің жергілікті халқына жасалып жатқан қысымға наразылық білдірді. Суретшілерді басқаратын iKatun коммерциялық емес ұйымы, «The Institute of Infinitely Small Things» тобы интернет ортасын қолдана отырып, «оқиғалардың» әсерін пайдаланды. Олардың мақсаты – «ақпарат саясатына халықтың қатысуын ынталандыру». Олардың «Корпоративтік командалардың халықаралық дерекқоры» атты жобасы компаниялардың жарнамалық ұрандары мен «ұйғарымдарына» мұқият талдау жасап, зерделейді. «The Institute for Infinitely Small Things» осы ұйғарымдарды зерттеу мақсатында қойылымдар жасау үшін пайдаланады, оларда біз команданың нұсқауларын әлдеқанша нақты орындауға тырысамыз және оны қайда орындау керектігін анықтаймыз. Мысалы, пайдаланушы веб-сайт дерекқорының ұрандар тізімінен ұранды таңдап, оны орындаудың ең нақты жолын мәтін түрінде ұсына алады. Содан кейін iKatun тобы ұранды зерттеу мақсатында қойылым түрінде орындайды. Осындай өнер формасы интернет әлемі мен нақтылықтың өзара әрекеттесуі арқылы жаңа, қазіргі заманғы оқиғаны құрайды. 2010 жылдан бастап «The Order of the Third Bird» деп аталатын бүкіл әлемдік топ флэшмоб стиліндегі өнерді бағалау оқиғаларын жасап келеді. 2018 жылы Прагадағы «OBJECT:PARADISE» атты қойылым және поэзия ұжымы жазушылар Тико Сэй және Джефф Милтон құрған. Ұжымнан бері поэзия оқуларын түрлі салалық актілер мен қойылымдардың бір уақытта өтетін тілдік оқиғаларға ұқсатуға тырысып келеді.

Философия

Капроу оқиғалардың жаңа стиль емес, моральдық акт, үлкен маңызға ие адамдық позиция екенін түсіндіреді, оның өнер ретіндегі кәсіби статусы, олардың экзистенциалдық міндеттемедегі нақтылығына қарағанда кем маңызды. Оның пікірінше, суретшілер танылып, ақы алғаннан кейін, меценаттардың талғамына емес, шектеулерге бой ұсынады (мұндай ниет екі тараптан да болмаса да). "Жалпы жағдайдың бәрі улағыш, меценаттар да, суретшілер де өз рөлін түсінбейді, және осы жасырын мазасыздықтан туғаннан мерт өнер пайда болады, тар немесе жай ғана қайталанатын, ал ең жаманы – әсемдікке құмар." Біз азғыруға ұсыныс жасайтындарды оңай кінәлай аламыз, бірақ Капроу бізге жариялаушының суретшінің бостандығын қорғауға моральдық міндеті жоқ екенін еске салады, және суретшілердің өзі атақ-даңқты қаламаса, одан бас тартуға толық құқылы.

Мерекелік іс-шаралар

Өнер және музыка фестивальдері оң және сәтті оқиғаларда маңызды рөл атқарады. Мұндай фестивальдердің арасында Burning Man және Oregon Country Fair бар. Белгілі Алан Капроу сияқты, Burning Man көрермендер идеясын қабылдамай, керемет және бірегей нәрсені жасау үшін әркімнің қатысуын қажет етеді. Екі шара да "көрермендер" рөлін өздері қоса атқарады, яғни адамдарға көрсету үшін бірдеңе жасаудың орнына, сол сәтте туындаған керемет және табиғи нәрсені жасауға бірге атсалысады. Бұл екі оқиға да жыл сайын қайта жаңарады, ерекше болып келеді, әрқашан жаңа және табиғи сипатта болады. Бұл шараларға жыл сайын шамамен 50 мың адам келеді, ал олардың идеялары мен құндылықтары тек қатысушыларға ғана емес, одан да көп адамға жетеді.