Кіріспе

Француз ұшағы Blériot XI - авиацияның алғашқы кезеңінен шыққан француз ұшағы. Бірінші үлгісін Луи Блерио 1909 жылы 25 шілдеде әуеден ауыр ұшақта ағылшын арнасынан бірінші рет ұшу үшін қолданды. Бұл - авиацияның алғашқы кезеңіндегі ең атақты жетістіктердің бірі. Бұл Блериоға тарихта тұрақты орын алып қана қоймай, оның ұшақ жасау бизнесінің болашағын да қамтамасыз етті. Бұл оқиға авиацияның маңыздылығын қайта бағалауға себеп болды; ағылшындық The Daily Express газетінде "Британия енді арал емес" деген тақырыппен ұшу туралы әңгіме болды. Ұшақ бір және екі орындық нұсқаларда шығарылды, бірнеше түрлі қозғалтқыштармен жабдықталды және жарыстар мен оқу мақсаттарында кеңінен қолданылды. Көптеген елдер әскери нұсқаларды сатып алды, олар 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін қызметте болды. Екі қалпына келтірілген үлгілер - бірі Ұлыбританияда, бірі АҚШ-та - түпнұсқалық Blériot XI ұшағы әлемдегі ең ескі ұшақ деп саналады.

Дизайн

Блериот XI ұшағы негізінен Реймонд Саульнье жобалаған, ол 1908 жылы Блериот сәтті ұшқан Блериот VIII ұшағының дамуы болды. Бұрынғы модельіндей, ол да тракторлық конфигурациялы моноплан болатын. Негізгі айырмашылық қанатты бүйірлік басқару үшін пайдалану болды. Құйрықтың бетін фюзеляждың ең артқы тік мүшесіне орнатылған шағын теңгерімді барлық қозғалатын руль және төменгі ұзындықтардың астына орнатылған көлденең құйрық ұшағы құрайды. Бұл лифтілер тұрақты көлденең беттің ең сыртқы бөлігін құрайтын лифтілер беттерін болды; бұл "жаңбыр лифтілері" ішкі бөлімнен өтетін айналым торбымен байланыстырылды. Бекіту және бүктеу сымдары арқалық, бес құрамдас "үй шатыры" пішінді кабинаға бекітілді, ол екі кері бұрылған V-тегі тіректерден тұрады, олардың ұзындығы ұзындықты түтікпен жалғастырылған, ал төменгі жағында төрт жақты пирамидалық вентральді кабина, сонымен қатар болат түтіктерден жасалған. Алғаш салынған кезде оның қанатының ұзындығы 7 м және кабанаға орнатылған жас тамшы тәрізді кішкентай қанаты болды, ол кейіннен алынып тасталды. Бұрынғы модельіндей, оның қозғалтқышы қанаттың алдыңғы шетінің алдында орнатылған, ал негізгі астыңғы шанақ VIII типіндей болды. Дөңгелектер темір құбырларды жоғары және төмен қарай жылжыта алатын арқанға орнатылған. Бұл қарапайым және тапқырлықпен жасалған конструкция қарсы желмен қонуға мүмкіндік берді. Артқы фюзеляжға, соған ұқсас кастингтік құрылыммен, артқы фюзеляжға тірекпен бекітілген тірек дөңгелегі орнатылған. 1908 жылы желтоқсанда Париж аэросалонында көрсетілгенде, ұшаққа 7 цилиндрлі R.E.P. қозғалтқышы төрт қабатты желкенді винт түрінде қозғалтқан. Ұшақ алғаш рет 1909 жылы 23 қаңтарда Исси-ле-Молинода ұшты. Ұшақ жақсы жұмыс істесе де, қозғалтқыш өте сенімді емес болып шықты және оның механикасы Фердинанд Коллиннің ұсынысы бойынша Блериот мотоцикл жарыстарының әйгілі саяхатшысы Алессандро Анзанимен байланысқа түсті. 1909 жылы 27 мамырда Anzani 3 цилиндрлі желдеткіш конфигурациялы (жартылай радиалдық) қозғалтқыш орнатылды. Сондай-ақ, винт ламинатталған жаңғақ ағашынан жасалған Chauvière Intégrale екі жапырақты сцимитар винтімен ауыстырылды. Бұл винт конструкциясы француз авиация технологиясының үлкен жетістігі болды және ол бауырлары Райт қолданған винттермен бәсекелесетін алғашқы еуропалық винт болды. Шілде айының басында Блериот екі орындық XII типті жаңа ұшақтың ұшу сынақтарымен айналысты, бірақ 18 шілдеде XI типті ұшақпен ұшуды жалғастырды. 26 маусымда ол 36 минут 55 секундқа ұшып, 13 шілдеде Блериот Этампе мен Орлеан арасындағы ұшумен Aero Club de France-тың алғашқы Prix du Voyage-ін жеңіп алды.

Ла-Манш арқылы өту

Блериот XI 1909 жылы 25 шілдеде, Блериот Каледен Доверге дейін ағылшын арнасынан өтіп, Daily Mail берген £ 1,000 (2018 жылы £ 115,000-ға тең) жүлдесін жеңіп алған кезде мәңгілік атақ алды. Бірнеше күн бойы қатты желдің әсерінен Блериот пен оның бәсекелестері: Антуанетта монопланын ұшқан Хьюберт Латэм және екі Райт бипланын әкелген граф де Ламберт жерге тиген болатын. 25 шілдеде таңертең жел басылып, аспан ашық болған кезде Блерио таңертең ұшып кетті. Ол компастың көмегінсіз ұшып, жоспарланған бағытынан шығысқа ауысты, бірақ сол жағында ағылшын жағалауын көрді. Шамалдың бұзылуына қарсы күрескен Блериот ауыр "панкейк" түсіруді жасады, ол асты қақпақты құлатып, винттің бір бесігін талқандады, бірақ ол зардап шекпеді. Ұшу 36,5 минутқа созылып, Блерио атақты болды, нәтижесінде оның ұшағының көшірмелері көп тапсырыс алды. Ұшақ қайта ұшпаған соң, оны тез арада жөндеуден өткізіп, Лондонның Селфриджс сауда үйінде көрмеге қойды. Кейіннен ол француздық Le Matin газетінің кеңсесі алдында көрсетіліп, ақырында Париждегі Музей дес Артс эт Метьерс сатып алды.

Кейінгі тарихы

Ағылшын арнасынан сәтті өткеннен кейін Blériot XI-ге сұраныс жоғары болды. 1909 жылдың қыркүйек айының соңына қарай 103 ұшаққа тапсырыс берілді. 1909 жылы желтоқсанда Стамбулда өткен авиациялық кездесуде болған апаттан кейін Блериот бәсекелестік ұшудан бас тартты, ал компанияның бәсекелестікке қатысуы басқа ұшқыштармен, соның ішінде каналды кесіп ұшудың логистикасын басқарған Альфред Лебланмен, кейіннен бірінші өндіріс XI типін сатып алды, кейіннен Блериот құрған ұшу мектептерінің бас нұсқаушыларының бірі болды. 1912 жылы ақпанда француз армиясы барлық монопландарды пайдалануға тыйым салғанда, XI типтің болашағы қауіпке ұшырады. Бұл Blériot ұшағының ұшу кезінде қанатының бұзылуынан болған бірнеше апаттың нәтижесі. Бұл оқиғалардың алғашқысы 1910 жылы 4 қаңтарда болды, Леон Делагранж қаза тапты. Делагранждың аса қуатты қозғалтқышты орнатуы, сондықтан ұшақтың денесін тым қысымға түсіруімен байланысты болды. Осыған ұқсас апат 1910 жылдың соңында Перу ұшқышы Хорхе Чавестің Альп таулары үстінен алғашқы ұшуын аяқтаған кезде қайтыс болды. Кейінгі бір апат шұңқырларды одан әрі нығайтуға түрткі болды. Блериот француз үкіметі үшін есеп дайындады, ол проблема қанат тіректерінің беріктігінде емес, ұшақ қанаттарының төмен қарай түсу күшін ескермеуде және бұл мәселені жоғарғы бекіткіш сымдардың беріктігін арттыру арқылы шешу мүмкін деген қорытындыға келді. Бұл талдау қабылданды, ал Блерионың проблемаға тез және мұқият жауап беруі оның беделін бұзбай, оны арттырды. 1910 жылдың қазан айында Клод Грахам Уайт Гордон Беннет Трофи үшін екінші жарыста Гноммен жабдықталған XI типті ұшақпен ұшып, Лебланк ұшқан ұқсас ұшақты жеңіп, соңғы айналымда жерге түсті. Жарыс барысында Леблан жаңа жылдамдық рекордын орнатты. 1911 жылы Андре Бомонт Type XI-де Еуропаның циркінде жеңіске жетті, ал Роланд Гаррос ұшқан тағы біреуі екінші орын алды. Луи Блерио 1909 жылы Руанның маңында Этампеде өзінің алғашқы ұшу мектебін құрды. 1910 жылдың басында тағы бір әуежай ашылды, ол жерде ауа райы жыл бойы ұшуды тиімдірек етті, ал 1910 жылдың қыркүйегінде үшінші әуежай Лондонға жақын Хендон әуежайында құрылды. Көптеген ұшқыштар дайындалды: 1914 жылға қарай Блериот мектептерінде 1000-ға жуық ұшқыштар Aero Club de France лицензиясын алды, бұл берілген лицензиялардың жалпы санының жартысы. Ұшуды үйрету Блерио ұшағын сатып алғандарға тегін ұсынылды: басқалар үшін бастапқыда 2000 франк, 1912 жылы бұл 800 франкке дейін қысқарды. Жақсы ауа райымен ерекшеленетін дарынды оқушы лицензиясын сегіз күнде ала алады, ал кейбіреулері алты аптаға дейін созылады. Бұл алғашқы күндері қос басқару ұшақтары болмаған, жаттығулар тек басқару құралдарын пайдалану туралы негізгі нұсқаулардан тұрады, содан кейін жеке такси жаттығулары, қысқа тік рейстерге және содан кейін контурларға дейін. Лицензия алу үшін ұшқыш үш рет 5 шақырымнан астам ұзындықта дөңгелек ұшу жасап, белгіленген нүктеге қонуға тиіс еді.

Әскери мақсатта

Бірінші Blériot XI 1910 жылы Италия мен Францияда әскери қызметке түсті, ал бір жылдан кейін Италия Солтүстік Африкада (әскери соғыста әуеден ауыр ұшақтарды алғаш рет қолданды) және Мексикада пайдаланды. Британдық Корольдік ұшақ корпусы алғашқы Blériot-ты 1912 жылы алды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы кезеңдерінде сегіз француз, алты британдық және алты итальяндық эскадрильялар ұшақтың әртүрлі әскери нұсқаларын, негізінен бақылау міндеттері үшін, сонымен қатар жаттықтырушылар ретінде, ал бір орындықтар жағдайында жеңіл бомбалаушылар ретінде 25 кг дейін бомба жүктемесімен жұмыс істеді.

Тірі қалған әуе кемелері

Луи Блерионың 1909 жылы каналды аралап ұшуы үшін пайдаланылған ұшақтан басқа, Париждегі Музей дес Артс э Метьеде бірнеше үлгі сақталған. Британдықтар мен американдықтар әуеге жарамдылық үлгілерін қалпына келтірді, олардың әрқайсысы бір ғасырдан астам уақытқа созылған және Жер бетіндегі ең көне екі ұшақ деп саналады, әдетте олардың бірегейлігімен қысқа қашықтыққа "қосылады".

Ұшуға жарамды әуе кемесінің

14 Блериот XI Бедфордширдің Олд Уорден қаласындағы Шатлворт коллекциясында ұшуға жарамды. 1909 жылы салынған, қазір британдық азаматтық тіркеу G AANG, бұл әлемдегі ең көне ұшуға жарамды ұшақ. Ол үш цилиндрлі "W формасы" Anzani қозғалтқышымен жабдықталған. 56 Bleriot XI Нью-Йорк штатының Ред-Хук қаласындағы Олд-Райнбек әуеайлағында ұшуға жарамды. Ол 120° бұрышты Anzani үш цилиндрлі "радиалдық" қозғалтқышымен жабдықталған және АҚШ азаматтық тіркелімі N60094 бар. Фюзеляждың алдыңғы және артқы үштен бірі түпнұсқа. 1381 Bleriot XI 2 bis Стокгольмдегі Швецияның Ұлттық ғылым және технология мұражайында. 1918 жылы лицензия бойынша Швециядағы Ландскронадағы Энох Тулинс Аэроплан Өнеркәсіпінде (AETA) шығарылған Швециядағы ең көне ұшуға жарамды мұражай ұшағы Blériot XI 1928 жылдан бері мұражайға тиесілі. Микаэль Карлсонның екі жылдық қалпына келтіруінен кейін, Blériot XI Швецияда ұшудың жүз жылдығын атап өту үшін өзінің алғашқы ұшуын жасады. 2010 жылы SE AEC ретінде Швед азаматтық әуе қозғалысы басқармасында тіркелген Blériot өзінің бастапқы ротациялық қозғалтқышын, Thulin Gnome Omega көшірмесін пайдаланады. Көшірме Bleriot XI ұшуға жарамды Монреаль авиациялық мұражайында, Квебек штатының Сент-Анн де Беллвью қаласында. Бұл 1910 жылы Монреальдің үстінен граф Жак де Лессепс ұшқан "Le Scarabée" Blériot XI репродукциясы, оны музейдің еріктілері салдырды. Олар бұл толығымен қайта жасалған көбейтуді түпнұсқалық жобалардан құрастыру үшін 15 жылдай уақыт жұмсады. Репродукция Bleriot IX Эрик А. Престенмен бірге Калифорнияның Вайнбург қаласында ұшуға жарамды.

Ұшақтарды көрсету

9 Блериот XI Коннектикут штатының Виндзор шлюздарындағы Жаңа Англия әуе мұражайында статикалық көріністе. 1911 жылы Эрнест Холл құрастырған, Детройт Аэро қозғалтқышы бар. 76 Блерио XI Прагадағы Ұлттық техникалық мұражайда тұрақты түрде көрініп тұр. Оны Ян Кашпар қолданған. 153 Блерио XI Нью-Йорк штатының Гарден-Сити қаласында орналасқан авиация мұражайында орналасқан. Ол бастапқыда Родман Ванамейкер сатып алған, Америкаға импортталған алғашқы ұшақ болып табылады және Ол Олд Райнбек аэродромынан сатып алынған. 164 Bleriot XI Лондондағы Корольдік әуе күштері мұражайында тұрақты көріністе. Оның фюзеляжының репродукциясы және алты цилиндрлі Anzani қозғалтқышы орнатылған. 686 Bleriot XI 2 Париждегі Musée de l'Air et de l'Espace мұражайында орналасқан. 3856 Bleriot XI Нью-Йорктің Ред-Хук қаласындағы Олд-Райнбек әуеайлағында орналасқан. Ол 1911 жылы АҚШ-та Нью-Йорк штатының Хемпстед қаласында орналасқан American Aeroplane & Supply House компаниясы "ағылшынша" ұзын қашықтықты нұсқа ретінде қоладан жасалған желдеткіш танкісімен құрастырған. Ол 1963 жылы табылғанға дейін кем дегенде 1915 жылдың қарашасынан бері сақталған болатын. Бұрын ол мұражайда Monosoupape-ке дейінгі жеті цилиндрлі 70 HP Gnome қозғалтқышымен ұшырылған. Ол Нью-Йорктегі USS Intrepid теңіз әуе-ғарыш мұражайында біраз уақыт бойы көрініс тапқан. Беймәлім ID Bleriot XI Париждегі Музей де де Франс өнер және кәсіптерінде тұрақты көріністе. Бұл - Луи Блерио 1909 жылы 25 шілдеде ағылшын арнасынан өткен XI типті ұшақ. Беймәлім ID Bleriot XI Париждегі Musée de l'Air et de l'Espace мұражайында орналасқан. Белгісіз ID Bleriot XI Вашингтондағы Ұлттық әуе және ғарыш мұражайында статикалық көріністе. Бұл ұшақ 1914 жылы өндірілген, оны швейцариялық ұшқыш Джон Доменжоз сатып алған және Gnôme қозғалтқышы орнатылған. Беймәлім ID ВанДерсарл Блериот Шантиллидегі Ұлттық әуе және ғарыш мұражайында. Оны Жюльс пен Фрэнк А. Денвердегі Ван Дерсарл, Колорадо. 1909 жылдан бастап бауырластар ұшақты, оның ішінде қозғалтқышты да, жаңадан құрастырды. Ол 2011 жылы Хавьер Арангомен сәтті қалпына келтіріліп, ұшырылды. Белгісіз ID Bleriot XI Оттавадағы Канаданың авиация және ғарыш мұражайында статикалық көріністе. Ол 1911 жылы Джон В. Гамильтон үшін Калифорнияның Аэроплан Өндiру және Жеткiзу Компаниясы лицензия бойынша жасаған және оған Elbridge Aero Special 60 ат күші бар қозғалтқыш орнатылған. Белгісіз ID Bleriot XI Mk II "Looper" Сиднейдегі Powerhouse мұражайындағы статикалық көріністе. Бұл ұшақты 1914 жылы Морис Гийо Австралияның алғашқы әуе поштасымен Мельбурннан Сиднейге ұшқан. Беймәлім ID Bleriot XI Мюнхендегі Неміс мұражайындағы статикалық көріністе. Белгісіз ID Блерио XI Мадридтегі Museo del Aire-де тұрақты түрде көрініп тұр. Бастапқыда С. Гарсия Камеске тиесілі болған, оны Хуан Виланова мен Луис Аседо қайта салды және 1968 жылдан бері мұражайда көрініс тапқан. Беймәлім ID Огайо штатының Дейтон қаласында АҚШ Әуе күштері ұлттық мұражайында орналасқан моноплан. Оны 1911 жылы Эрнест С. Холл салған, ал 1969 жылы мұражайға сыйға тартқан. Беймәлім ID Блерио XI Буэнос-Айрес, Морон қаласындағы Аргентинаның Ұлттық Аэронаутика Музейінде статикалық көріністе. Ұшақтың қанаттары репликасы бар және "W" үш цилиндрлі Anzani 25 ат күші бар қозғалтқышымен жабдықталған. Белгісіз ID Швейцарияның Дюбендорф қаласындағы Flieger Flab мұражайындағы статикалық экспозицияда Bleriot XI. 1914 жылы шығарылған ұшақ Репродукция Bleriot IX Оңтүстік Йоркширдің Донкастердегі Оңтүстік Йоркшир ұшақ мұражайында орналасқан. Блериот XI-дің көшірмесі Вейбридждегі Бруклендс мұражайында орналасқан. Реплика Блериот XI Рейнланд-Пфальц провинциясындағы Флугаусстаунг Гермескейлде орналасқан. Блериот XI-дің көшірмесі Мэриленд штатының Колледж Парк авиация музейінде орналасқан. Блериот XIII-дің көшірмесі Алабама штатының Озарк қаласына жақын Форт-Новоселдегі АҚШ армиясының авиация мұражайында орналасқан. Бұл 1930 жылдары салынған алғашқы көсемдердің бірі.