Кіріспе
АҚШ конституциялық құқығында, мемлекеттік реттеулер жеке меншіктің пайдаланылуын осы деңгейге дейін шектейді, осылайша жер иесі өз мүлкінің экономикалық тұрғыдан мағыналы пайдалануынан немесе құнынан айырылып қалады, мұндай жағдайда реттеу арқылы мүлік алынады. АҚШ Конституциясының Бесінші түзетуіне сәйкес, үкіметтер мұндай мүлік алу үшін әділ өтемақы төлеуге міндетті. Бұл түзету 14-ші түзетутің Дұрыс сот процесі туралы тарауы арқылы штаттарға қолданылады. Реттеу арқылы мүлік алу заңнамасының бастауы Оливер Уэнделл Холмс судьяның 1922 жылғы «Пенсильвания көміріне қарсы Махон» ісіндегі пікірінде жатыр, онда: «Ең жалпы ереже, егер реттеу тым шарықтап кетсе, онда ол өтемақы төленуі тиіс мүлік алу болып танылады» делінген. Қазіргі заманғы құқықтық тәжірибеде реттеу арқылы мүлік алыну фактісін анықтау үшін АҚШ Жоғарғы Соты 1978 жылғы «Пенн Орталық Транспорт компаниясы мен Нью-Йорк қаласы» ісінде белгілеген факторларға негізделген тексеру жүргізіледі. Соттар мемлекеттік реттеудің экономикалық әсерін, реттеудің инвестициялық үміттерге қаншалықты кедерес келтіретінін және мемлекеттік әрекеттің сипатын қарастыруға тиіс. Бұл тексеру ұйымдаспаған тексеру ретінде сипатталады.
Пенсильвания көмір
1922 жылы Жоғарғы Сот «Пенсильвания көмір компаниясы мен Махон» ісінде мемлекеттік реттеулердің «шектеп кеткені» меншіктің тартылып алынуы екенін қарарға келді. Әділет министрі Оливер Венделл Холмс соттың көпшілігі атынан былай деп мәлімдеді: «Жалпы ереже бойынша, мүлік белгілі бір шекте реттелуі мүмкін, бірақ реттеу тым күшті болса, ол меншіктің тартылып алынуы ретінде танылады». Сот алдында Пенсильвания штатының адамдар тұратын жер астында кен қазуға тыйым салатын заңы қарастырылды. Сот бұл заңды «Пенсильвания көмір компаниясының» меншігіндегі көмірді тартып алу деп шешті.
Мүлікті пайдаланудың нормативтік шектеулері
Керісінше, мүліктің пайдаланылуын заңды қоғамдық мақсаттарға жету үшін шектейтін ереже, егер ол жердің құнын немесе пайдалылығын төмендетсе, әділ өтемақы төленбеген мүлік алумен теңелмейді. Дегенмен, егер ереже шамадан тыс болса (судья Холмс Пенсильвания көмір компаниясы мен Махон ісінде айтқандай), ол сот арқылы мүліктің иесіне әділ өтемақы төлеусіз жүзеге асырыла алмайтын мүлік алумен тең деп танылады. Регулятивтік шектеулер мәселесі дәстүрлі полиция билігін және айрықша құқықты жүзеге асырудың өзара әрекеттесуінен туындайды. Полиция билігі – мемлекеттік денсаулық сақтау, қауіпсіздік, әл-ауқат және моральды қорғау үшін қажетті шараларды қабылдауға мемлекеттік биліктің заңды құқығы. АҚШ Жоғарғы Соты көптеген жағдайларда мемлекеттік соттардың жерді белгілі бір мақсатта пайдалануға тыйым салғанда "денсаулық, қауіпсіздік, мораль немесе жалпы әл-ауқат" дамытылатындығы туралы дұрыс шешім қабылдағанын анықтады. Осы контексте Жоғарғы Сот жылжымайтын мүлікке қатысты танылған мүдделерге кері әсер ететін жерді пайдалану ережелерін бірнеше рет қолдады. Зоналау заңдары классикалық мысал болып табылады; қараңыз: Хадачекке қарсы Себастьян, 239 U.S. 394 (1915) (белгілі бір аудандарда кірпіш зауыттарының жұмысына тыйым салу); Евклид ауылы, Огайоға қарсы Амблер риэлти Co., 272 U.S. 365 (1926) (өндірістік пайдалануға тыйым салу); Горибке қарсы Фокс, 274 U.S. 603, 608 (1927) (жер участаларының бөліктерін салусыз қалдыру талабы); Уэлчке қарсы Свази, 214 U.S. 91 (1909) (биіктік шектеуі), мүліктің ең пайдалы пайдаланылуына тыйым салған жағдайларда да рұқсат етілген мемлекеттік әрекет ретінде қарастырылды. Дегенмен, зоналау шектеулері меншік иесіне жерін экономикалық тұрғыдан тиімді пайдалану мүмкіндігін толығымен жоққа шығара алмайды. Мысалы, "төмен тығыздықтағы тұрғын үй" аймағында үйдің мүліктің шекарасынан ғимараттың шекарасына дейінгі арақашықтығы (шеткеу) кемінде 100 фут (30 м) болуы керек деп есептесек. Егер белгілі бір мүліктің тереңдігі 100 фут (30 м) болса, онда онда үй салу мүмкін болмайды. Мүлікті пайдалану туралы мемлекеттік ережелер меншік иесіне экономикалық тұрғыдан тиімді пайдалану мүмкіндігін жоққа шығарса, ол зардап шеккен мүліктің алынуы болып есептеледі. Мысалы, Лукасқа қарсы Оңтүстік Каролина жағалау кеңесі, 505 U.S. 1003 (1992), Бірінші ағылшын евангелиялық лютеран шіркеуіне қарсы Лос-Анджелес округі (1987). Бұл мәселеге қатысты жалпы көзқарас Agins пен Тибурон қаласы арасындағы 447 U.S. 255 (1980) ісінде баяндалған, онда белгілі бір мүлікке жерді пайдалану ережелерін қолдану "егер жарлық мемлекеттік заңды мүдделерді маңызды түрде ілгерілетпесе немесе меншік иесіне өз жерін экономикалық тұрғыдан тиімді пайдалану мүмкіндігін жоққа шығарса" ғана мүлік алу болып саналады. Алайда, Lingle v. Chevron, 544 U.S. 528 (2005) ісінде Жоғарғы Сот "маңызды түрде ілгерілету" критериін жоққа шығарды. Егер мемлекеттік реттеу осындай шамадан тыс реттеу арқылы жеке мүліктің алынуына әкелсе, меншік иесі өзінің мүлкіне қатысты әділ өтемақыны алу үшін кері айыптау ісін бастауы мүмкін, егер процедуралық кедергілер жеңілген болса. ХХІ ғасырдың басында, мүліктік құқықтарды қорғау топтары конституциялық мағынадан тыс, нормативтік қабылдау тұжырымын кеңінен қолдана бастады, сонымен қатар мүліктік құндылықты азайтатын ережелерді де қамтыды. Осы түсіндірмеге негізделген дауыс беру бастамалары (мысалы, Орегонның 37-ші шарасы) 2000-2006 жылдары кем дегенде жеті штатта қолға алынды. Бұл штаттардың барлығы Американың батысында орналасқан, бірақ бастамаларды қаржыландырудың маңызды бөлігі шығыс жағалаудағы көздерден түсті.
Кері айыптау
Кері айыпталу – бұл Бесінші түзету бойынша мүлік иесінің өзінің мүлкін "алып қою" үшін үкіметке қарсы өтемақы талап ететін шағымды сипаттайтын термин. Мүлікті өтемақысыз алуды немесе зақымдауды тыйымдайтын штаттарда мүліктік зақымдану осы анықтамаға кіреді. "Кері" термині қолданылады, себебі әдетте айыптауды үкімет жүргізеді. Кері айыпталу контекстінде мүлік иесі үкіметке қарсы сотқа жүгінеді, мүлікті әділ өтемақысыз алу (немесе зақымдау) болғанын мәлімдейді. Сан-Диего газ және электр компаниясы Сан-Диего қаласына қарсы, 450 U.S. 621, 638 n.2 (1981) (Сот Бреннанның келіспеуі); АҚШ-тың Кларкқа қарсы, 445 U.S. 253, 257 (1980); Агинс Тибурон қаласына қарсы, 447 U.S. 255, 258 n.2 (1980).
Заңдық төлем құралдары
Бесінші түзетуді түсіндіруге қатысты алғашқы іс – «Заңды төлем туралы істер», 79 U.S. 457 (1870). Америка Азаматтық соғысы кезінде 1862 және 1863 жылғы «Заңды төлем туралы» актілер қағаз ақшаны алтын мен күміс орнына қолдануға мүмкіндік берді, соның ішінде бұрынғы қарыздарды төлеу үшін де. «Хепберн против Грисвольд» ісінде Жоғарғы сот «келісімшарт міндеттемелерін бұзатын кез келген заңды» қабылдаудан штаттарды тыйым салатын Конституция рухына қайшы келетінін анықтады. Бұдан әрі, сот алтын немесе күміспен төлемді талап ететін келісімшарт иелерін «доллар төлеуге уәде беруді» заңды төлем ретінде қабылдауға мәжбүрлейтін актіні конституциялық емес деп тапты, себебі ол Бесінші түзету бойынша «заңмен қамтамасыз етілмеген процесте мүліктен айырды». Осы уақытқа дейін сот Конгресс актісін конституцияға қайшы деп таба қоймаған. 1871 жылы сот құрамына екі жаңа судья келген соң, «Заңды төлем туралы» істерде – «Нокс против Ли» және «Паркер против Дэвис» ісінде бұрынғы шешімін кері қайтарып, «Заңды төлем туралы» актілерді конституциялық деп жариялады. Сот, Бесінші түзету заңды билікті жүзеге асырудан туындайтын зиянға емес, тек мүлікті тікелей иеленуге қатысты екенін мәлімдеді. Бесінші түзету жеке меншікті мемлекеттік қажеттілік үшін әділ өтемақысыз немесе заңмен қамтамасыз етілмеген процесте алуды тыйымдайды. Бұл ереже әрқашан тек тікелей иеленуге қатысты деп түсінілді, ал заңды билікті жүзеге асырудан туындайтын салдарлы зиянға емес. Ешқашан ешбір заңның жеке тұлғаларға зиян келтіруіне немесе олардың шығындарын арттыруына кедерес келтіретіні туралы ойламаған. Жаңа тариф, эмбарго, әскерге шақыру немесе соғыс жеке тұлғаларға үлкен шығын әкелуі мүмкін, тіпті құнды мүлікті құнсыздандыруы мүмкін. Олар келісімшарттардың құндылығын жоя алады. Бірақ осы себеппен тариф салуға, немесе қарым-қатынасты тоқтату туралы заң қабылдауға, немесе эмбарго енгізуге, немесе соғыс жариялауға болмайды деп кім ойлады?
Он төртінші түзету туралы сот үкімдері
АҚШ Конституциясының он төртінші түзетуі азаматтарды өз штаттарына қарсы өтемақысыз мүлікті алудан қорғау құқығын кеңейтті. Он төртінші түзетудің 1-тарауы былай демелі:
АҚШ-та туған немесе натурализацияланған және оның юрисдикциясына бағынған барлық адамдар – АҚШ және олар тұратын штаттың азаматтары болып табылады. Ешбір штат АҚШ азаматтарының құқықтары мен бостандықтарын шектемейтін заң шығара алмайды және оны күшіне енгізе алмайды; сондай-ақ, ешбір штат ешбір адамды заңмен белгіленген тәртіппен сотқа жүгінбей, өмірден, бостандықтан немесе мүліктен айырмайды; сондай-ақ, өз юрисдикциясындағы ешбір адамға заң алдында тең қорғауды жоққа шығара алмайды. Алғашқыда, федералды соттар құқықтарды қорғау туралы билльдің ережелерін он төртінші түзетуге біртіндеп енгізу процесін бастады. Он төртінші түзетудегі тиісті процеске қатысты ереже тарихи тұрғыдан штаттық қызметтің конституциялықтығын федералды соттардың күшейтілген бақылауының маңызды құралы болды. Жоғары соттың алғашқы судьялары мұны түсінбеушілікке ұшыратқанын көреміз, мысалы, Mugler v. Kansas, 123 U. S. 623 (1887) ісінде:
Бұл ереже АҚШ Конституциясында федералды үкіметтің билігін шектеу ретінде шамамен бір ғасыр бойы болғанымен, және осы уақыт ішінде осы үкіметтің билігін жүзеге асыру жолы қызығушылықпен бақыланып, барлық салаларында қатаң сынға ұшырағанымен, оның билігіне қатысты осы ерекше шектеу сот отырысында немесе кеңірек қоғамдық талқылауда сирек қолданылған. Алайда, бұл ереже Конституцияның бір бөлігі болғанына бірнеше жыл ғана болғанда, осы соттың іс тізімі штаттық соттар мен штаттық заң шығарушылар өз азаматтарын өмірден, бостандықтан және мүліктен заңсыз айырды деген талаптармен толы. Бұл жерде он төртінші түзетудегі ереженің қолданылу аясына қатысты қызық емес түсініктердің бар екендігіне анық дәлел бар. Шындығында, біз қарастырып отырған көптеген істердің сипаты мен олардағы аргументтерге қарағанда, қарастырылып отырған бап осы соттың шешімін сынауға мүмкіндік беретін құрал ретінде қарастырылады – мемлекеттік соттағы әрбір сәтсіз сот ісінің шешіміне және осы шешімнің негізіндегі заңнаманың мәніне қатысты абстрактілі пікірлер.
Денсаулық сақтау және қауіпсіздік
Егер үкімет орман өртінің таралуын тоқтату үшін жеке меншік жерде орманды кесіп өтуге мәжбүр болса немесе аурудың таралуын болдырмау үшін карантин аймағындағы сау малды жойса, делік. Бұл – мүліктің бұзылуына жататын жағдай, бірақ ол бұрынғы бөлімде сипатталған ережеге кірмейді. Бастапқы сот істерінен бастап-ақ, осы елдегі барлық мүлік иесінің оны пайдалануы қоғамға зиян келтірмейтіндей болуы керек деген түсінікпен ұсталатыны мойндалды. Mugler v. Kansas, 123 U. S. 623, 665 (1887). Бұл принциптің ең түсінікті мысалы – үкімет аурудың немесе қоғамдық денсаулыққа немесе қауіпсіздікке қауіптің таралуын болдырмау үшін мүлікті иеліктен алуға немесе жоюға мәжбүр болған кезде туындайды. "Осылайша, қоғамның денсаулығы мен қауіпсіздігін қорғау үшін үкімет қауіпсіз емес құрылыстарды иеліктен алуға, заңсыз бизнес операцияларын жабуға, жұқтырған ағаштарды жоюға және қауіпті аймақтарға кіруді шектеуге құқылы – мысалы, радиоактивті материалдар төгілген жер, жанартаудың атылуынан лава ағынының бағытындағы жер немесе өмірге қауіп төндіретін су тасқынының бағытындағы жер. Егер үкімет мұндай денсаулық сақтау және қауіпсіздік ережелерін енгізсе, онда оған "өздерінің мүлкін зиянды пайдалану арқылы қоғамға зиян келтіруге рұқсат етілмегендіктен, жеке меншік иелеріне туындаған ақшалай шығындарды өтеуге міндетті болуы" талабы қойылмайды."
Агиндер
Бір жыл өткен соң, «Andrus» ісіндегі құс қанаты туралы шешімнен кейін, Сот 447 U.S. 255 (1980) нөміріндегі «Agins v. Tiburon» ісін қарады. «Agins» ісінде Сот жерді пайдалану ережелерін нақты бір мүлікке қолдану, егер ол жер иесіне онымен ақылға қонымды, тиімді пайдалану мүмкіндігін бермесе немесе «егер жарлық мемлекеттің заңды мүдделерін айтарлықтай ілгерілетпесе немесе меншік иесіне оның жерін экономикалық тұрғыдан тиімді пайдаланудан айырма жасаса», мүлікті алып қою болып саналатынын мәлімдеді. Жер иелері тұрғын үй салу үшін қаладағы жақсартылмаған жерді сатып алғаннан кейін, Калифорния заңнамасы бойынша қала жерді пайдалану және ашық кеңістіктерді дамытуды реттейтін бас жоспарды дайындауға міндетті болды. Жауап ретінде қала, меншік иелерінің мүлігін бір отбасылық үйлерге, қосымша ғимараттарға және ашық кеңістіктерге арналған аймаққа бөлетін аймақтар туралы жарлық қабылдады, бұл аймақтағы тығыздық шектеулері апелляция берушілерге өз учаскелерінде бірден бесқабатты үй салуға мүмкіндік берді. Қала Агинс учаскесін ашық кеңістік ретінде сатып алу ниетін білдірді және оған құқық алу үшін сотқа шағымдану процесін бастады. Кейін қала сотқа шағымданудан бас тартып, аталған жарлықты қабылдады. Апелляция берушілер өздерінің учаскелерін дамытуға рұқсат сұрап, қалалық сотқа шағымданып, қала бесінші және он төртінші түзетулерді бұза отырып, олардың мүлкін заңсыз алып қойғанын мәлімдеді. Калифорнияның Жоғарғы соты Калифорнияның ұзақ жылдар бойы қалыптасқан сот шешімдерінен бас тартып, реттеушілік шаралар бойынша мүлікті алып қою істерінде ақшалай өтемақы төленбейтінін шешті. Бұл шешім бірнеше жылдан кейін АҚШ Жоғарғы сотында 482 U.S. 304 (1987) нөміріндегі «First English Evangelical Lutheran Church v. County of Los Angeles» ісінде күшін жойды. АҚШ Жоғарғы соты былай деп шешті:
Жалпы аймақтарға бөлу туралы заңды нақты бір мүлікке қолдану, егер жарлық заңды мемлекеттік мүдделерді айтарлықтай ілгерілетпесе (277 U.S. 183, 188 (1928) қараңыз) немесе меншік иесіне оның жерін экономикалық тұрғыдан тиімді пайдалану мүмкіндігін бермесе (438 U.S. 104, 138, n. 36 (1978) қараңыз), мүлікті алып қою болып саналады. Үкіметтік әрекеттің мүлікті алып қою болып табылатындығын анықтау, мәні бойынша, жалпы жұртшылықтың, жеке меншік иесінің емес, мемлекеттік билікті қоғамдық мүддеде пайдалану жүктемесін көтеруі керек деген шешімді білдіреді. Мүлікті қашан алып қойғандығын анықтау үшін нақты ереже болмаса да (444 U.S. 164 (1979) қараңыз), бұл мәселе міндетті түрде жеке және қоғамдық мүдделерді салыстыруды талап етеді. Бұл жағдайда заң өзара тиімділік береді: ол барлық жер иелеріне пайдалы, қаланың тұрғын үйлерді мұқият және тәртіпті дамытуды қамтамасыз етудегі мүддесіне қызмет етеді, сонымен қатар ашық кеңістіктерді де қамтиды. Бонни Агинс өз жерінде үш үй салуға рұқсат алу үшін 30 жыл сот және әкімшілік іс жүргізуге белсенді қатысты. «Agins» ісіндегі «айтарлықтай ілгерілету» ұғымы кейіннен «Lingle v. Chevron» ісінде күшін жойды, онда сот «Agins» ісіндегі пікірінің бұл тұсы қате екенін және «айтарлықтай ілгерілету» ұғымы конституциялық процестерде емес, процедуралық процестерде орынды екенін түсіндірді.
Лорето шешімі
Loretto v. Teleprompter Manhattan CATV Corp., 458 A.Қ.С. 419 (1982) ісінде Жоғарғы Сот ереженің, жер иелерін өз жерлерінде тұрақты физикалық қиындықтарға тап еткенде, мысалы, тұрғын үй ғимаратында кабельдік желілердің тұрақты физикалық орналасуы сияқты, өздігінен мүліктің алынуы ретінде қарастырылатынын шешті. Соттың пікірінше, кез келген тұрақты физикалық қатысу мүлік иесінің мүліктің «құқықтар жиынтығындағы» маңызды құқықтарының бірі – алып тастау құқығын жояды, бұл құқық бұрыннан танылған. Сот Нью-Йорк штатының заңына қарады, онда үй иелері ғимараттарының шатырына CATV кабельдік құрылғыларын орнатуға міндетті болды; бұл құрылғылар қаланың барлық азаматтарына кабельдік қызметтерді жеткізуге арналған қалалық кабельдік желінің бөлігі болды. Үй иелері 6 фут (2 метр) ұзындығындағы, жарты дюйм диаметріндегі кабельді және екі металл қорапты Кабель Комиссиясы белгілеген 1 долларлық бір реттік төлеммен ұсынуға міндетті болды. Қала соттан мүлікке жасалған бұзушылықтың қоғамдық пайдаға қарағанда едәуір аз екенін ескере отырып, теңгермелі сынақ қолдануды сұрады. Алайда, Соттың шешімі осы сияқты жағдайларда өтемақы талап ететін өздігінен қолданылатын ереже бар екенін көрсетті. Қысқасы, «үкіметтік әрекеттің сипаты мүліктің тұрақты физикалық иеленуі болған жағдайда, біздің істерімізде иелену көлемінде мүліктің алынуы анықталды, әрекеттің маңызды қоғамдық пайдаға жетуіне немесе иесіне минималды экономикалық әсер етуіне қарамастан». Лоретто ісіндегі қарсы пікір білдіргендей, үкіметтің өтемақысыз құрылғыларды орнатуды талап етуі мүмкін жағдайлар бар: «Штаттар дәстүрлі және конституциялық түрде полициялық өкілеттіктерін пайдаланып, үй иелерінен ғимараттың ортақ аумағында коммуналдық қызметтерді, пошта жәшіктерін, түтін дабылдары мен өрт сөндіргіштерді ұсынуды талап етеді». Бұл талаптар жалдама төлеушілерге заң шығарушылар маңызды деп санайтын қызметтерге қол жеткізуді қамтамасыз етеді, мысалы, су, электр энергиясы, табиғи жарық, телефон, коммуникациялық жүйелер және пошта қызметі. Көпшілік пікірде бұл талаптар ерекшеленді, себебі олар «үй иесінен үшінші тараптың оның ғимаратының бір бөлігін физикалық түрде иеленуін талап етпейді».
Бейвью үйлері
1985 жылы Жоғарғы Сот Таза су туралы заңға қатысты нормативтік-құқықтық талдауларын қолданды. Бұл заңда "АҚШ сулары" деп анықталған суға лай немесе толтыру материалдарын шығаруға тыйым салынған, егер АҚШ Армиясының Инженерлер корпусы ("Корпус") берген рұқсаттамамен рұқсат етілмесе. United States v. Riverside Bayview Homes, Inc., 474 U.S. 121. Корпус заңды басқа қамтылған суларға іргелес жатқан барлық "жаңа су батпақтарын" қамтитын ережелерді шығарды. Бұл ережелерде жаңа су батпақтары "жер бетіндегі немесе жер астындағы сумен жиі және жеткілікті ұзақтықпен су басу немесе ылғалдану нәтижесінде, қалыпты жағдайда сулы топыраққа бейімделген өсімдіктердің өсуін қамтамасыз ететін" жерлер деп анықталды. Riverside Bayview Homes, Inc. компаниясы Мичиган штатының Сент-Клэр көлінің жағалауындағы меншігіне толтыру материалдарын орналастыруды бастады. Апелляциялық сот Корпустың түсіндіруін қабылдамады және регламенттің Конституцияның Бесінші түзетуін бұза отырып, өтемақысыз мүлікті алуға алып келетінін ұсынды. Өз шешімінде Жоғарғы Сот АҚШ-тың реттеуші өкілеттігі шегінде болу үшін, мұндай жартылай сулы сипаттамалардың жақын жердегі кеме жүретін сулардың жиі су басуының нәтижесі болуы керек деп шешті. Бірақ Жоғарғы Сот Инженерлер корпусының реттеуші құзыретын шектеу әрекетін қабылдамады. Мүмкін, кейбір жекелеген мүліктер жеке жағдайларда осылайша зиянға ұшырап, мүлікті алу фактісі анықталуы мүмкін. Бірақ бұл ретте регламенттің күшін жоюға негіз бола алмайды. "Мемлекеттік жерді пайдалануды реттеу ерекше жағдайларда зардап шеккен мүліктің "алуына" әкелуі мүмкін. Мысалы, Williamson County Regional Planning Comm'n v. Hamilton Bank, 473 U.S. 172, 105 S. Ct. 3108, 87 L. Ed.2d 126 (1985); Penn Central Transportation Co. v. New York City, 438 U.S. 104, 98 S. Ct. 2646, 57 L. Ed.2d 631 (1978) қараңыз. Бірақ мемлекеттік органның реттеуші құзыреттілігін растауы ғана реттеушілік алу болып табылмайды. Hodel v. Virginia Surface Mining & Reclamation Association, 452 U.S. 264 (1981) қараңыз. Адам өз мүлкін белгілі бір мақсатта пайдалану алдында рұқсат алуы керек деген талап, мүлкін "алу" болып табылмайды: рұқсат беру жүйесінің өзі рұқсат беру мүмкіндігін білдіреді, бұл жер иесіне мүлкін қалағандай пайдалануға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, егер рұқсат берілмесе, иесі үшін басқа да тиімді пайдалану мүмкіндіктері болуы мүмкін. "[Мемлекеттік пайдалану үшін жеке меншікті заңмен рұқсат етілген алып қоюға қарсы шара қолдануға құқықтық шаралар қолданылмайды, егер алып қоюдан кейін мемлекеттен өтемақы талап етуге болады]". Ruckelshaus v. Monsanto Co., 467 U.S. 986 (1984). Бұл қағида мүлігі шын мәнінде алынған адамдарға өтемақы төленген жағдайда, мемлекеттік әрекеттің конституцияға қайшы емес екендігі принципіне негізделген.
Ходел Ирвингке қарсы
Андрус шешімінен кейін он жыл өтпеген соң, Сот мемлекет мүліктің бір бөлігін ғана – мұрагерлерге мүлікті беру құқығын – алса, ол мүліктен айыру деп тапты. Үнді резервацияларындағы американдықтарға тиесілі мүлік көбінесе үлестес мүлік ретінде бөлінетін, яғни әрбір ұрпақ сайын жер учаскесінің меншігі көбірек мұрагерлер арасында бөлінетін, бұл мүлікті экономикалық мақсатта пайдалануды өте қиын ететін жағдай туғызатын. Бұл мәселені шешу үшін Конгресс Үнді жерлерін біріктіру туралы заң қабылдады, ол жалпы меншіктің 2% -дан кемін құрайтын жердегі үлестерді өсиет арқылы немесе мұрагерлік бойынша (иесінің өлімінен кейін өсиетсіз мүлік) бөлуге тыйым салды. Оның орнына, мұндай үлестер тайпалардың меншігіне өтеді. Ходел Ирвингке қарсы істе (481 U.S. 704, 1987), Жоғарғы Сот «белгілі бір мүлік санатының мұрагерлік және беру құқығын толығымен жою – мүліктен айыру болуы мүмкін» деп шешті. Мүліктің тек бір бөлігі зардап шеккеніне қарамастан, бұл Конституцияның бесінші түзетуіне қайшы келетін өтемақысыз мүліктен айыру болып табылды. Осы шешімнің Андрус ісіне әсер ететініне қатысты судьялар арасында келіспеушілік болды. Судьялар Рехнквист, Скалия және Пауэлл Андрус ісін нақты мән-жайлармен шектелген деп тапты, ал судьялар Бреннан, Маршалл және Стивенс Андрус ісіне әсер етпейтінін айтты. 1997 жылы Сот Юпи Ирвингке қарсы істе (519 U.S. 234, 1997) ұқсас заңды өтемақысыз мүліктен айыру ретінде конституциялық емес деп таныды.
Лукас Оңтүстік Каролинаның жағалау кеңесіне қарсы
В деле Penn Central Верховный суд описал трехфакторный тест балансировки, который требовал анализа каждого конкретного случая для определения наличия регуляторного изъятия. Это означало, что было трудно предсказать, заслуживает ли конкретное регулирование компенсации. Могут ли существовать ситуации, в которых необходимо "само по себе" правило, требующее компенсации? В деле Lucas v. South Carolina Coastal Council Верховный суд США постановил, что государственное регулирование, лишающее владельца собственности всей экономической выгоды от этой собственности, может быть изъятием. Лукас приобрел два жилых участка на барьерном острове в Южной Каролине, намереваясь построить отдельно стоящие дома, подобные тем, что находятся на смежных участках. В то время участки Лукаса не подпадали под действие требований штата по выдаче разрешений на строительство в прибрежной зоне. Однако в 1988 году законодательное собрание штата приняло Закон об управлении прибрежной зоной (Beachfront Management Act), который запретил Лукасу возводить какие-либо постоянные жилые постройки на его участках. Он подал иск против государственного агентства-ответчика, утверждая, что, хотя Закон может быть законным осуществлением полицейских полномочий штата, запрет на строительство лишил его всего "экономически целесообразного использования" его собственности и, следовательно, произвел "изъятие" в соответствии с Пятой и Четырнадцатой поправками, требующее выплаты справедливой компенсации. Однако суд далее уточнил, что регулирование не является изъятием, если оно соответствует "ограничениям, которые основополагающие принципы имущественного и деликтного права штата уже накладывают на собственность". В качестве примера "основополагающих принципов" суд сослался на право правительства предотвращать затопление чужой собственности. Суд отметил:
Обзор соответствующих решений показывает, что принцип "вредного или опасного использования" был лишь ранней формулировкой этого суда обоснования полицейских полномочий, необходимого для поддержания (без компенсации) любого нормативного снижения стоимости; что различие между регулированием, которое "предотвращает вредное использование", и регулированием, которое "предоставляет выгоды", трудно, если не невозможно, различить на объективной, свободной от ценностей основе; и что, следовательно, логика вредного использования не может быть основанием для отступления от категорического правила этого суда о том, что полное нормативное изъятие должно быть компенсировано. Хотя маловероятно, что принципы общего права препятствовали возведению каких-либо жилых или продуктивных улучшений на земле Лукаса, этот вопрос государственного права должен быть рассмотрен на повторном рассмотрении. Чтобы выиграть свое дело, ответчик не может просто представить декларацию законодательного собрания о том, что использование, желаемое Лукасом, несовместимо с общественными интересами, или заключительное утверждение о том, что оно нарушает принцип общего права, такой как sic utere tuo ut alienum non laedas, но должен определить основополагающие принципы деликтного и имущественного права, которые запрещают использование, которое Лукас намерен использовать в настоящее время в существующих обстоятельствах. Дело Лукаса было возвращено в Верховный суд Южной Каролины, который, в свою очередь, направил его в суд первой инстанции для проведения оценочного судебного разбирательства. Однако дело было урегулировано, когда штат выкупил собственность Лукаса, а затем перепродал ее застройщику.
Палаццоло
2001 жылғы 28 маусымда Сот Palazzolo v. Rhode Island, 533 U. S. 606 (2001) ісі бойынша өз пікірін білдірді. Palazzolo екі мәселеге тоқталды: «Өтемалдама талабы қашан қарауға дайын болады?» Алдын ала бар ереже туралы хабарлау осы ережеге шағымдану құқығын жоя ма? Қырық жыл бойы талапкердің корпорациясы Род-Айленд штатының Вестерли қаласында құнды жер учаскесіне иелік етті. Мүлік шамамен он сегіз акр ылғалды жерлерден және белгісіз көлемдегі құрғақ жерлерден тұрады. Жер 1936 және 1959 жылдары жасалған екі бөлу картасы бойынша 74 учаскеге бөлінді. Көрші үйлер сияқты, Палаццоло мырзаның жерін дамытудың жалғыз жолы – оны толтырып көтеру. 1971 жылы Род-Айленд штатының заң шығарушы органы Жағалау ресурстарын басқару кеңесіне (CRMC) жағалау ылғалды жерлерін толтыруды реттеуге уәкілеттік берді. CRMC жағалаудағы тұзды батпақтарды толтырудың, талапкердің мүлкіндегідей, белгілі бір қоғамдық мүдде талаптарына сай болуын талап ететін ережелерді қабылдады. CRMC жеке тұрғын үй осы талаптарға сай келмейді деп шешті. Осы реттеулік жүйе қабылданғанға дейін талапкер мүлікті пайдалануға екі рет өтініш берген, бірақ мемлекет әр жолы рұқсатын кері алып, талапкер шағымдануға бармады. Сот алдымен Palazzolo ісі сотта қарауға «жетілді ме» деген мәселені қарастырды. Соттың пікірінше, басты мәселе – талапкердің жерді пайдалануға рұқсат етілген жағдайды анықтау бойынша Кеңестен соңғы шешім алған-алмауы. Бұрынғы бірқатар істер «жерді пайдалану органы өздерінің ақылға қонымды процедураларын қолдана отырып, даулы ереженің ауқымын шешуге және түсіндіруге мүмкіндік берместен бұрын жер иесі талап қоюға құқылы емес деген маңызды қағиданы» орнатып қойған: Макдональд, Соммер және Фрейтс Yolo округіне қарсы, 477 U. S. 340, 351. Бірақ талапкер мүлікті өз корпорациясынан жеке өзіне сатып алғаннан кейін өтемалдама талабын жалғастыруға бола ма деген мәселе бойынша Сот оны қолдады. Көпшілік пікірін білдірген судья Кеннедидің айтуынша, егер Сот осы ережені қабылдаса, мүліктің иесінің ауысуы мемлекеттің жерді пайдалануды шектеуге байланысты кез келген әрекетті қорғау міндетінен босатады, ол қаншалықты экстремалды немесе негірсіз болса да. Мемлекет, іс жүзінде, Өтемалдама ережесіне қолданылу мерзімін белгілеуге рұқсат алады. Бұл ереже болмауы керек. Келер ұрпақтардың да жерді пайдалану мен оның құндылығына қойылған негірсіз шектеулерге наразылық білдіруге құқығы бар.
On the question of whether the plaintiff could proceed with a taking claim after he acquired the property in his personal capacity from his corporation after the regulations were already in place, the Court held that he could. As Justice Kennedy, writing for the majority said, Were the Court to accept that rule, the postenactment transfer of title would absolve the State of its obligation to defend any action restricting land use, no matter how extreme or unreasonable. A State would be allowed, in effect, to put an expiration date on the Takings Clause. This ought not to be the rule. Future generations, too, have a right to challenge unreasonable limitations on the use and value of land.
Қалпына келтіру
Жер пайдалану талаптары мен рұқсат шарттары Ноллан-Долан қағидасымен реттеледі. "Ноллан Калифорния жағалау комиссиясына қарсы" ісінде Жоғарғы Сот, талапты қашан заңсыз деп тануға болатынын анықтау үшін тест қабылдады: муниципалитет "ұсынылып отырған құрылысқа байланысты анықталған зиян мен талап етілетін талап арасында 'маңызды байланыс' бар екенін дәлелдеуі керек". "Долан" ісінде Сот, талап пен жоспарланған құрылыстың салдары арасында шамамен пропорционалдық болуы керек екенін нақтылады. Ғалымдардың пікірінше, талаптарды қарастырғанда, үкімет реттеуге күшейтілген бақылау жүргізеді, бұл рационалды негізді күшейте түседі.
Koontz v. St. Johns Water Management District (Сент-Джонс су шаруашылығы ауданы)
Ноллан және Долан істерінде бұрын рұқсат алу шартының маңызды байланысы болуы және рұқсат берілген құрылыстың салдарына пропорционалды болуы керек деп шешілген. Екі жағдайда да жер берілді – Ноллан ісінде сервитут, ал Долан ісінде қоғамдық сервитут және велосипед жолы. Ақша талап етудің некс және пропорционалдылық тесттеріне бағынатыны туралы сұрақ ашық қалды. Куонц пен Сент-Джонс су басқару ауданы арасындағы істе талапкер 14,9 акр жерге 3,7 акрлық сауда орталығын салуға рұқсат сұрады, оның көп бөлігі батпақты жерлерді құрады. Су басқару ауданы Куонцқа 11 акр жерді беру және бірнеше шақырым қашықтықтағы аудандық жердегі дренаждық жүйені жөндеуге ақша жұмсау шартымен рұқсат беруге келісті. Куонц жерді беру туралы емес, аудандық жерге ақша жұмсау талабына қарсы сотқа шағымданды. Флорида Жоғарғы соты Нолан мен Доланның шешімдерінің қолданылмағанын мәлімдеді, себебі олар жерді талап ету туралы болған, ал емес ақшаны. АҚШ Жоғарғы соты бұл шешімді қайта қарастырып, істер мүліктік талаптармен айналысқанын және ақша мүліктің бір түрі болғандықтан, ақшалай талаптар да осы тесттерге бағынатынын анықтады.
Рұқсаттың сарқылуы
Реттеуші орган тарапынан өтемалдама талабының бір алғы шарты – талапкер реттеуші органның қандай пайдалануларға рұқсат берілетіні туралы түпкілікті шешімін алуы керек. Жоғарғы соттың шешімдері мемлекеттік органның реттеу құзыретін жай ғана растауы реттеуші органның мүліктік құқығын шектеуі емес екенін нақты көрсетеді. Hodel v. Virginia Surface Mining & Reclamation Assn., 452 U. S. 264, 293–297 (1981) қараңыз. Palazzolo ісінде, сот Palazzolo бірнеше рұқсат алуға өтініш бергендігі және мүлікпен не істеуге болады немесе істеуге болмайды екені анық болғандықтан, іс қарауға дайын деп шешім қабылдады.
Өзіндік кіріс
АҚШ Жоғарғы Соты мемлекеттік реттеудің өзінен-өзі меншік құқығын шектеу болып табылатынын анықтайтын бірнеше критерийлерді белгілеген. Оларға физикалық тартым (мысалы, Loretto Teleprompter ісінде), жеке меншіктің барлық экономикалық тұрғыдан пайдалы қолданылуынан айырылу (Lucas ісіндегідей) немесе меншік иелерінен олардың меншігінің бір бөлігін негізсіз себептермен мемлекетке беруді талап ету (Nollan, Dolan және Koontz істеріндегідей) жатады. Мысалы, егер меншік иесінің жоспарлаған жер пайдалануы көлік қозғалысын күрт арттырса, олар көрші жатқан жолды жақсарту үшін жердің бір бөлігін беруге міндетті болуы мүмкін. Бірақ, егер шара осы критерийлердің ешқайсысына жатпаса, сот негізінен осындай жеке жағдайдың ерекшеліктерін зерттейді. Бұл критерий Penn Central v. City of New York ісінде белгіленді, онда меншік иелерінің инвестициялық үміттері, реттеудің экономикалық салдары және мемлекеттік шараның сипаты ең маңызды факторлар ретінде сипатталды. Бұл тәсіл болжамсыздығына байланысты көп сынға ұшырады.
Ауыстырушы мәселесі
Пенн Централ ісінде Жоғарғы Сот мүлікті жеке-жеке бөліктерге бөлуге болмайтынын қабылдады. Осылайша, мүлікті алу ісіндегі қарастырылатын мүлік құқығы – жердің бүкіл учаскесі, оның жеке бөлігі емес. Бұл меншік үлесінің "бөлшегін" анықтау туралы сұрақ тудырды, яғни, оның қандай бөлігі тәркілеуге ұшырап жатыр, өйткені оның бір бөлігінің ("көрсеткішінің") реттеу арқылы алынуы өтемақыға жатпайды. Murr v. Wisconsin, 137 S. Ct. 1933 (2017) ісінде Сот "жерге қатысты қарастырылуы, әсіресе мемлекеттік және жергілікті заң бойынша оның шекарасы немесе бөлінуі", "жер иесінің мүлкінің физикалық сипаттамалары" және "шарапталған реттеу бойынша мүліктің құны" сияқты факторларды қамтитын көп факторлы теңгерімдеу сынағы арқылы бөлшек ең жақсы бағаланады деп шешті. Бүкіл жер учаскесі қағидасының негізіндегі саясат – "жерді жоспарлау және пайдалануды реттеуге мүмкіндік беретін алу туралы ережені түсіндіру үшін қажеттілік" болып табылады.
Регламенттік қабылдаулар туралы істерде қоғамдық мүдделерді қорғаудың рөлі
Реттеуші құқықтарды қабылдаудың заңгерлік дамуы қоғамдық мүдделерді қорғаушылардың, оның ішінде табиғатты қорғаушылар мен меншік құқықтарын қорғаушылардың үлесімен ерекшеленеді. Меншік құқығын қорғау ұйымдары да, көптеген табиғатты қорғауға бағытталған ұйымдар да Жоғарғы Сотта және көптеген апелляциялық соттардағы барлық маңызды реттеушілік істерде көптеген амикус брифін тапсырды. Меншік құқығын қорғау ұйымдары, әдетте, меншік құқықтарын күшейтуді және олар алынған жағдайда өтемақы төленуін талап етеді, ал табиғатты қорғауға бағытталған ұйымдар мемлекеттің халық денсаулығын, қауіпсіздігін және табиғатты қорғау мақсатында реттеу шараларын қабылдағанда өтемақы төлеуге міндетті емес деп санайды. Меншік құқықтарын қорғаудағы ең белгілі жақтастарының бірі – Тынық мұхиты заңдық қоры, ол «Ноллан Калифорнияның жағалау комиссиясына қарсы», «Суитэм Тахо аймақтық жоспарлау органына қарсы», «Палаццоло Род-Айлендке қарсы», «Куонц Сент-Джонс су шаруашылығы ауданына қарсы» және «Мюрр Висконсинге қарсы» істерінде жер иелерінің мүдделерін қорғады. Тағы бір коммерциялық емес ұйым, «Орегондықтар әрекетте», Миссис Доланның Тигард қаласымен болған дауында оның өкілі болды. Сонымен қатар, Mountain States Legal Foundation «Брандт АҚШ-қа қарсы» ісінде жер иесінің мүдделерін қорғады, онда федералды үкімет теміржол желісіне арналған жерді иеліктен шығарған. Пікір таласының екінші жағында Вермонт заң мектебінің профессоры Джон Эчеверрия Гавайи штатын «Лингл Шевронға қарсы» ісінде өкілдік етті және ол Audubon Society және Community Rights Council ұйымдарымен де жұмыс істеді.