Кіріспе
Йоруба әдебиеті - Нигерия мен Африканың қалған бөлігіндегі ең ірі этно-тілдік топтардың бірі йоруба халқының сөйлеген және жазған әдебиеті. Йоруба тілі Нигерияда, Бенинде және Тогода, сондай-ақ бүкіл әлем бойынша таралған йоруба қауымдастықтарында қолданылады.
Yoruba literature is the spoken and written literature of the Yoruba people, one of the largest ethno linguistic groups in Nigeria and the rest of Africa. The Yoruba language is spoken in Nigeria, Benin, and Togo, as well as in dispersed Yoruba communities throughout the world.
Жазу
XIX ғасырдан бұрын Батыс Африканың жергілікті тілдері, соның ішінде йоруба, араб жазуының өзгертілген түрін (аджами жазуы) ең кең таралған жазу түрі ретінде қабылдады. Йоруба халқының ең көне тарихы XVII ғасырда жазылған, бірақ араб жазуы қолданылған. Он тоғызыншы ғасырдан бастап йоруба жазуына және ресми зерттеулеріне көптеген үлес қосқан йоруба тектес англикан діни қызметкерлері болды. Латын әліпбиіндегі йорубаның ресми грамматикасын 1843 жылы епископ Самуэль Аджаи Кроутер жариялады. Ол өзі йорубалық еді. Осылайша, жазулы йорубаның қалыптасуына жергілікті йоруба халқының өзі ықпал етті.
Мифология
Иоруба діні тарихпен тығыз байланысты, әр түрлі иоруба тайпалары өздерін құдайлардан тараған деп санайды, ал кейбір патшалары өлгеннен кейін құдайландырылады. Итан - йорубалардың дінін, өлеңін, әнін және тарихын білдіретін сөз. Ориша деп аталатын йоруба құдайлары ауызша тарихтағы ең күрделі пантеондардың бірі болып табылады. Ифа - бүлдірудің күрделі жүйесі. Айтпақшы, бір кешке дейін созылады. Бұл өлеңнің көлемі өте үлкен, ол Ифа оракулдары арасында беріліп отыр.
Көркем әдебиет
Йоруба тіліндегі алғашқы роман - Огбоджу Оде нну Игбо Ирунмале (Воли Сойинка аударған "Мың шайтандардың орманы" деп), бірақ сөзбе-сөз аударма - 1938 жылы бас Даниэль О. Фагуну (19031963) жазған "Құдайлар орманындағы аңшының ерлігі". Онда йорубалық аңшының сиқыр, жабайы аңдар, рухтар және құдайлар сияқты фольклорлық элементтермен кездескенінің қиял-ғажайып әңгімелері бар. Бұл роман африкалық тілдерде жазылған алғашқы романдардың бірі болды. Фагунва осыған ұқсас тақырыптарға негізделген басқа да шығармалар жазды және ол йоруба тіліндегі ең көп оқылатын автор болып қала береді. Амос Тутуола (1920-1997) Фагунуадан қатты әсер алды, бірақ ол Нигерияның пиджин ағылшын тілінің ауызша дәстүрін бейнелейтін, қасақана бүлінген ағылшын тілінде жазды. Тутуола "Палм шарап ішіп-жеу" (1946, 1952 жылы) және йоруба фольклорына негізделген басқа да еңбектерімен танымал болды. Сенатор Афолаби Олабимтан (1932-1992) - жазушы, университет профессоры және саясаткер. Ол қазіргі Нигерия өмірі мен махаббаты туралы йоруба тілінде роман жазды, мысалы Кекере Экун (1967; [Лад лақап аты] Леопард Cub) және Аянмо (1973; Predestination).
Театр
Жоел Адедеджи йоруба театрын зерттеуде оның шығу тегі Эгунгунның маскарадасына ("ата-бабалар культы") байланысты. Дәстүрлі рәсім тек ер адамдармен ғана жүзеге асады және ата-бабалар тірілер әлеміне оралып, ұрпақтарына баратын маскарадпен аяқталады. Йоруба театрының ритуалдық шығу тегінен басқа, "йоруба пантеонындағы көптеген құдайлардың "театрогендік" табиғатына, мысалы, жаратылыстың Обатала, шығармашылықтың Огуна және найзағайдың Оришасы Сангоға" байланысты болуы мүмкін, олардың табынуы "драма мен театрмен және олардың символикалық және психологиялық қолданысымен" байланысты. Алааринжо театр дәстүрі Эгунгун маскарадасынан пайда болды. Алааринжо - бұл бетперде киген (эгунгун дәстүріне қатысқандар сияқты) саяхатшы орындаушылар тобы. Олар белгілі бір стереотиптік кейіпкерлерді бейнелейтін қысқа, сатирикалық көріністерді жасады. Олардың өнер көрсетуінде мим, музыка және акробатика қолданылды. Алааринжо дәстүрі йорубаның саяхат театрына әсер етті, ол 1950-1980 жылдар аралығында Нигериядағы театрдың ең кең таралған және дамыған түрі болды. 1990 жылдары йорубаның көшпелі театры теледидар мен киноға көшті, ал қазір олар өте сирек тікелей эфирде өнер көрсетеді. "Тоталь театр" да 1950 жылдары Нигерияда дамыды. Ол табиғи емес әдістерді, сюрреалистік физикалық бейнелерді қолданды және тілді икемді қолдануды жүзеге асырды. 1970-ші жылдардың ортасында жазған драматургтар осы әдістердің кейбіреулерін қолданған, бірақ оларды "қоғамның проблемаларын түбегейлі бағалаумен" түсіндірді. Дәстүрлі орындау тәсілдері қазіргі Нигерия театрының негізгі тұлғаларына қатты әсер етті. Басшы Хуберт Огунденің (кейде "заманауи йоруба театрының атасы" деп аталады) жұмысы Aláàrìnjó дәстүрі мен Эгунгун маскарадтарымен танымал болды. Ол 1945 жылы алғашқы кәсіби Нигерия театр труппасын құрды және көптеген рөлдерде, соның ішінде драматург ретінде ағылшын және йоруба тілдерінде қызмет етті. Воле Сойинка "ағылшын драматургының ең үздік драматургы" деп танылған және 1986 жылы әдебиет саласы бойынша Нобель сыйлығын алған. Ол ағылшын тілінде, кейде нигериялық пиджин ағылшын тілінде жазады, ал оның тақырыптары (пьесалары мен романдарында) батыс, дәстүрлі және заманауи африкалық элементтердің қоспасын қамтиды. Ол Огун құдайына өзінің шығармасында күрделі метафизикалық мән береді. Сойенка өзінің "Төртінші кезең" (1973) эссесінде "африкалық авторлар жергілікті трагикалық өнер түрін қаншалықты қатты шақырса да, олар формалистік және идеологиялық сүйіспеншіліктердің артқы есігі арқылы тарихи оқиғаларды трагедияға айналдырудың әдеттегі батыс түсініктері мен практикаларын өз драмаларына жасырын әкеледі" деп айтады. Ол йоруба драмасын классикалық афиналық драмамен салыстырып, екеуін де 19-ғасырлық неміс философы Фридрих Ницшедің "Трагедияның тууы" (1879) атты еңбегінде соңғысын талдаумен байланыстырады. Огун, оның пікірінше, "Дионисий, Аполлон және Прометей қасиеттерінің жиынтығы". Ол йорубалық трагедияның эстетикасын бөлігінде йорубалық діни пантеонға (оның ішінде Огун мен Обатала) негізделген. Акинвунми Изола танымал романдар жазушы (О Ле Ку, Heart Rending Incidents, 1974 жылы), драматург, сценарист, кино продюсері және йоруба тілінің профессоры болды. Оның шығармалары тарихи драмалар мен қазіргі йоруба романдарының талдауына жатады.