Кіріспе
Маоридің көшіп-қону канойы Тайнуи - шамамен 800 жыл бұрын полинезиялықтар Жаңа Зеландияға көшіп келген үлкен мұхит кеулерінің бірі. Оның қолбасшысы - Хауаикиді тастап кетуді шешкен Хотуроа, өйткені халықтың көптігі ашаршылық пен соғысқа әкелді. Кеме алғаш рет Жаңа Зеландияға жетіп, Ухангапароаға жетіп, солтүстік аралдың солтүстік жағалауын айналып өтіп, ақырында Кавиаға келіп қонды. Тайнуилер тайпасы Тайнуи конфедерациясын құрайтын ивилердің ата-бабалары болды.
Tainui was one of the great ocean going canoes in which Polynesians migrated to New Zealand approximately 800 years ago. It was commanded by the chief Hoturoa, who had decided to leave Hawaiki because over population had led to famine and warfare. The ship first reached New Zealand at Whangaparāoa in the Bay of Plenty and then skirted around the north coast of the North Island, finally landing at Kawhia in the western Waikato. The crew of the Tainui were the ancestors of the iwi that form the Tainui confederation.
Қолөнер
Тайнуи вакасы (каноэ) Хавайкидегі Маунгароа деп аталатын жерде, өлі туған баланы жерлеген жерде үлкен ағаштан жасалды. Те Тахуна Херангидің айтуынша, вакаға Таинуи деп аталатын баланың аты берілген. Қайықтарды Рата дәстүрі бойынша кеме жасаушы Ракатаура немесе Вирихана Аотернгидің айтуынша, Ратаның өзі жасаған. Ол үш адзеспен (токи) салынған: ағашты кесу үшін Хахау те по ("Түнгі әлемді кесу"), ағаштарды бөлу үшін Паопао те рани ("Аспанды талқандау") және оны қалыптастыру үшін Ману тавио рани ("Аспанды қоршап тұрған құс"). Алғашқы екі рет кесілгенде, келесі күні таңертең қайтадан тірідей болып көрінді. Үшінші рет Ракатаура сол жерде түнде қалып, түнде порихава (хокиойлардың туысы) бастаған құстар арқылы ағаш сиқырлы түрде қайта жиналып жатқанын анықтады. Маху раңги (немесе Мару а нуку) есімді қарт әйел оларға құмардың қыртысын беріп, оны тұтқынына қоюды және Те Каракия о те Туанга о те Ракау ("Ағаш құлау сиқыры") деп аталатын ағаштарды кесу үшін каракияны (сұраныс, дұға) қоюды тапсырды. Құрылыс барысында жұмысшылардың бірі Кохити Нуи өзін ағаш сынықтарымен және шаңмен жауып, қатты жұмыс істегенін және барлық жақсы тамақты өзіне алып қоятынын көрсетті. Ракатаура мұны байқап, оны ағаш сынықтарына көміп өлтіреді. Осы кісі өлтірудің салдарынан, каноэ аяқталған кезде қозғалмайтын, оны теңізге қарай сүйреуге болмайды, ал каракия о те Тоанга ('тасымалдау сиқыры') жұмыс істемеді. Содан кейін Хотуроа арнайы сиқырлы сөз айтып, Кохити нуи рухынан бір құс түрінде теңізге ұшып, адамдар каноэді теңізге түсіріп алды. Пеи Те Хуринуи Джонстың айтуынша, вака Тайнуи деп аталды, өйткені ол алғаш рет суға түскенде, ол тегіс жүрмеді және Хотуроаның әйелдерінің бірі, мүмкін Марама, "Хотуроа, сіздің канойыңыз тайнуи (өте ауыр) " деп айқайлады.
Саяхат
Тайнуи Хаваикиден Жаңа Зеландияға барған соңғы вакалардың бірі болды. Ол Хакихея айының төртінші түні (бұрынғы желтоқсан) Уэнуку түнінде жөнелді. Халық Хотуроаға айдың осы кезеңінде, Таматеа (жаңа ай) жел мен дауылмен сипатталатынын ескерткенде, ол: "Маған және Таматеаға теңізде күресуге рұқсат етіңіз!" - деді. Лагунадан ашық теңізге шығу жолы толқындар мен қасиетті ағашпен жабылып тұрды, бірақ Нгаторо и раңги теңізді тыныштандырған сиқыр жырлады. Туамотуаның бірнеше әңгімелері Туамотудан шығып, ешқашан қайтып келмеген Тайнуи, Тайнуи (капитан - Хотуроа) және Тайнуи атеа (капитан - Тахоротакари) атты каноэлер туралы айтады. "Тайнуи" кемесі Тынық мұхитының көптеген аралдарында тоқтады. Раротонгада олар алыстағы туыстарын кездестіріп, оларды Жаңа Зеландияға бірге баруға шақырды, бірақ олар келіспеді. Танги'я аралы ("Қош-сау") осы кездесу үшін аталған. Сондай-ақ, Раротонгада олар Нгаторо и раңги мен оның әйелі Кеароаны ұрлап кеткен Арава вакасының басшысы Тама те капуамен кездесті. Риу ки Ута Тайнуидің навигаторы болды. Риу ки ута теңіз таниуасын, Маваке нуи о раңгиді, Пане ираираны, Ихе мен Манго хикуроаны және тағы жетпіс алты адамды вакаға бағыт-бағдар беру үшін шақырды. Тайкэхудің сиқыры кеноны жылдам жүруге мәжбүр етті.
Келу
Жаңа Зеландияға келген кезде Тайнуиді құстар қоршап алған болатын, ал Роту құстарға оларды жағаға әкелу үшін сиқырлаған. Бұл алғашқы қоныс те Моана а Тои (Байлық шығанағы) -дағы Рунвей мысығының маңында Вангапароада болды. Похутакава ағаштарының қызыл гүлдерін көріп, Хапопо мен Тайинихи қызыл қауырсыннан жасалған шапандарын лақтырып тастады, өйткені олар гүлдерді пайдалана алады деп ойлады. Махина мен Махихи жағажайда қауырсынды тауып алды, бірақ олар оны қайтарудан бас тартты. Олар жағаға жақындаған кезде, олар бұл аймақпен тәжірибелі емес еді, сондықтан Тайнуи ағымға түсіп, жартасқа соғылды, бірақ олар ваканы түзетіп, жағаға жетуге мүмкіндік алды. Содан кейін Ракатаура өз шашын теңізге лақтырып жіберіп, тайнуилерді ашық теңізде жетектеп жүрген теңіз таниуасының кетуіне мүмкіндік берді. Басқа вака Тайнуиден бұрын келген, бірақ олардың командалары жерді зерттеуге шыққан. Хотуроа туаху (алта) салдырды және Тайнуидің зәкір арқанын басқа ваканың астына қойды. Басқа командалар оралғанда, Хотуроа бұл заттарға Тайнуидің бірінші келгенінің дәлелі ретінде назар аударды. Бұл оқиға Тайнуи мен Арава арасында көп дау-дамайға себеп болды.
Вангапароа - Тамаки
Ухангапароадан Тайнуи Батысқа қарай Баяу шығанағының жағалауымен жүзіп жүрді. Таумата о Апануиде вакадағы әйелдердің бірі Торере түнде қайықтан секіріп шығып, жағаға жүзіп келді, өйткені ол Ракатаураға ашуланды. Ол Торередегі бұтаға жасырынған, бірақ Ракатаура оны таба алмады. Ол жергілікті адам Манаки аоға үйленіп, Нгатайдың ата-бабасы болды. Хаваиде ер адамдардың бірі Тари Торонга кемеден шығып, ел ішке қарай жүзіп, Моту өзеніне қоныстанды. Тайнуи Арауамен бірге Уитиангаға дейін барды, онда Тайнуи мен Арауаның экипаждары Ұлы Меркурий аралында кездесті, содан кейін Тайнуи жалғыз жүрді. Уакканың бір желкені Уитянгаға жақын жердегі жартастан қалдырылды, ол қазір Те Ра о Тайнуи ("Тайнуи желкені") деп аталады. Ухаренгада олар бұрын тайнуи халқының қасиетті жері болған Кохату-уарири ("Айырылған тас") деп аталатын жерге тас құрбандық үстелін тұрғызды. Коромадель түбегін айналып өткенде, экипаж Арава мен қалған вака үшін жылады, нәтижесінде олар Тикапа моанаға, "Қайғылы теңізге" (Хаураки шығанағы) кіретін шығанақты атады. Ука Тарару мен Вай whakapukuhanga-ға қоныс аударды, онда олар зәкірлерінің бірін қалдырды, содан кейін Уэрекаваға, онда бұрыннан қоныстанған адамдар экипажға батыста тағы бір теңіз бар екенін айтты (Тасман теңізі). Хотуроаның әйелі Марама кико хура, Отахууда экипаждың қалған бөлігімен кездесуді жоспарлап, құрлық арқылы өтуді шешті. Ол "қараққа уруру еру" ("жаңа жерлерге кіру үшін сиқыр") әнін айтып, Тайнуи қазынасын алып жүреді. Таинуи Мотутапу аралынан өтіп, Уайтемата портындағы Такапунаға жетеді. Сол жерде Тайкэху Хотуроаға батысқа шығып, теңіз іздеуге шақырады. Хотуроа қайтып келгенде, ол толқындарда секіріп жүретін каналарды (сұр шұбар) көргенін айтты, содан кейін олар "потики а Тайкеху" (Тайкеху балалары) деп аталды. Тамаки өзенінің сағасында екіпаждың бірнеше мүшесі жағаға шығады. Таики Отаикиде қоныстанды. Хоруиви өзеннің шығысындағы мысты алып, оны Те Пане о Хоруиви (Баклендтер жағажайы) деп атады. Те Кете ана Тауа ұлы Тайхауамен бірге Тауререде қоныстанды, олар Наги Тай ки Тамакидің ата-бабалары болды. Батысқа қарай, Те Татуа а Риукиутада (Үш патша) Риу ки ута қоныстанды және Нгати Риукиутаның ата-бабасы болды. Путукека, Хапопо, Те Ухенга және Хаутай да Тамаки аралшасына (қазіргі Окленд) қоныстанды. Хотуроа Тамакиде халық көп екендігін және олар жаңа жерлерді іздеуді жалғастыра алатынын шешті. Аотерангидің айтуынша, олар ваканы құрлық арқылы Манукау гаванине, Отахуудың батыс жағалауына, Марама кико хурамен кездескеннен кейін алып барды. Алайда олар каноэді дөңгелектермен арал арқылы сүйретіп жүргенде, ол тұрып қалды. Риутиуканың айтуынша, бұл Марама кико хураның өз сапарында экипаждың бір мүшесімен немесе жергілікті адаммен таластығынан туындаған. Хотуроа тайпасы Тайнуиді Хаваикиде теңізге сүйреп әкету үшін қолданған арнайы сиқырды қайталап, олар каноэді қозғалта алды.
Хотуроа мен Ракатаура арасындағы дау
Алайда, басқа дәстүрге сәйкес, арнайы сиқырды ән айту керек еді, бірақ ол мұны жасамақ болғанда, оның қарындасы Хиароа Хотуроаға көмектескені үшін оны қорлады, өйткені соңғысы Хотуроаның қызы Кахукекеге үйленуге рұқсат бермеді. Нәтижесінде Ракатаура экипажды тастап кетті және Тайнуи Солтүстік елге дейін жүзуге мәжбүр болды. Осы арада Ракатаура он туысымен бірге Хакаримата жотасының бойымен ішкі жерлерге қарай бет алды. Оның бір туысы Роту осы жерге келіп, Танекаиту деген жерге құрбандық үстелін орнатты. Хиароа Пу-карамеа-нуиге барып, Моэкакара деп аталатын жерде құрбандық үстелін құрды. Роскилл тауында немесе Пукетуту аралында Ракатаура мен Хиароа от жағып, Тайнуидің Манукау портына кіруіне кедергі жасау үшін сиқырлы сөздер айтты. Содан кейін Ракатаура мен Хиароа оңтүстікке қарай барады, Вайкато өзенін Руакокопудан кездестіріп, Те Пико о Хиароадан ("Хиароа бұрылысы") өтеді. Олар Кариои тауына көтеріліп, Туаху папа деп аталатын құрбандық үстелін тұрғызды және Тайнуидің Раглан гаваніне кіруіне кедергі жасау үшін сиқырлы сөздер айтты. Олар тағы да Нгаирода Тайнуидің Аотеа немесе Кавиа гаваньдеріне кіруіне кедергі жасау үшін сиқырлы сөздерді айтты. Тайнуи оңтүстікке қарай қозғалғанда, оның батырмасы Те Каракада (Уайкарету маңы) теңізге ұшып кетті, онда ол бүгінгі күнге дейін көрінетін тасқа айналды. Мими өзенінің сағасында Тайнуи жағаға шығып, Хотуроа 1912 жылы әлі де тірі болатын похутакава ағашын отырғызды. Бұл аймаққа Хотуроаның туыстары Токомару вакасының Авангайарики деген адамы қоныстанған болатын. Мокау өзенінің сағасында үш тас қайықтың сүйрейтін таяқшасы ретінде пайдаланылған және тағы бір зәкір қалдырылған. Хотуроа кемеден шығып, солтүстікке қарай құрлықпен жүрді. Хаореоринода ол Ракатаурамен кездесіп, татуласты. Олар Тайнуиді Каухиа портына алып келіп, жағаға шығарды. Хотуроа осы жерде Пуана whakatupu tangata ("Адамзаттың қайнар көзі") деп аталатын құрбандық үстелін құрды, ал Ракатаура Хани деп аталатын құрбандық үстелін құрды. Вака Макету мараеге жерленді, ол осы күнге дейін сонда қалды. Хатуроаның әйелі Вакаутиранги Каухия портының маңындағы Пакарикариге қоныстанды және кумара бағын құрды. Тайнуи вака халқы Каухиа гаваннасына қоныстанды және Туронго, Ререаху және Уайтаның басшылығымен келесі ұрпақтарда Вайкато аймағының ішкі бөлігін кеңейтті.
Кейінгі сапарлар
Перси Смиттің айтуынша, Каухиаға қоныс аударғаннан кейін Тайнуи оңтүстікке, Таранакиге, Нгати Хикавайдың Хинэ Моана те Вайвай Тайнуи экипажының мүшесі Копувайға үйленді, оны Тарапунаму деп атады. Кейін Тарапунаму Оңтүстік аралды көргісі келді, сондықтан ол Тайнуи аралын алып, оңтүстікке қарай бет алды. Мокау өзенінде ол зәкір және Pomaderris apetala ағаштарының (Маори тілінде tainui деп аталады) тұрақтанған. Содан кейін ол Те-Вайтиге (Нью-Плимут маңындағы) келіп, Тайнуидің нәжіске толы болуына жол берді. Нәтижесінде Хотуроа Тайнуиді басып алып, Каухияға алып келді. Тарапунамудың Д'Урвилл аралында ұрпақтары болды.