Кіріспе
Доминика республикасында сөйленетін испан тілінің түрлері Доминика испан тілі (español dominicano) - Доминика республикасында сөйленетін испан тілі; сонымен қатар, Доминика диаспорасы арасында, олардың көпшілігі АҚШ-та тұрады, негізінен Нью-Йоркте, Нью-Джерсиде, Коннектикутте, Род-Айлендте, Массачусетс, Пенсильванияда және Флоридада. Доминикан испаншасы, испан тілінің Кариб теңізі түріне жатады, ол оңтүстік Испанияның Андалусия және Канар аралдары испан диалектілеріне негізделген, және жергілікті тайно және басқа да арауака тілдерінің әсері бар. Доминикан испаншасын сөйлейтіндер испан тілінің ескі нұсқаларына ұқсас консервативті сөздерді де қолданады. Сибао аймағында сөйленген әртүрлілік 16 және 17 ғасырлардағы испан және португал отаршылдарының әсерінен Сибао аңғарында, және 18-ғасырдағы Канарлық қоныстанушылардың орташа әсерінен үлкен әсерін көрсетеді. Доминикалықтар арасында африкалық ата-бабалардың үлкен үлесіне қарамастан (Афродоминикалықтар қараңыз), жергілікті испан тіліндегі африкалық элемент күткендей маңызды емес. Доминикан Республикасында Гаити және афро-карибтік көшіп-қонушылардың ұрпақтары сөйлейтін испан тілінде африкалық тілдердің елеулі әсері бар, әсіресе грамматика мен фонетикада. Алайда, Гаитиден көшіп келген екінші буын иммигранттары доминикандық стандартты сөйлеуге өте жақын сөйлейді, егер оны шын мәнінде айтпаса да, негізгі сөйлеуге сіңісіп кетеді.
Dominican Spanish (español dominicano) is Spanish as spoken in the Dominican Republic; and also among the Dominican diaspora, most of whom live in the United States, chiefly in New York City, New Jersey, Connecticut, Rhode Island, Massachusetts, Pennsylvania, and Florida. Dominican Spanish, a Caribbean variety of Spanish, is based on the Andalusian and Canarian Spanish dialects of southern Spain, and has influences from Native Taíno and other Arawakan languages. Speakers of Dominican Spanish may also use conservative words that are similar to older variants of Spanish. The variety spoken in the Cibao region is influenced by the 16th and 17th century Spanish and Portuguese colonists in the Cibao valley, and shows a greater than average influence by the 18th century Canarian settlers. Despite the large share of African ancestry among Dominicans (see Afro Dominicans), the African element in the local Spanish is not as important as one might expect. There is also a significant influence from African languages in the Spanish spoken by Haitian and Afro Caribbean migrant descendants in the Dominican Republic, particularly in grammar and phonetics. However, second generation immigrants from Haiti use to speak very close to the Dominican standard speech, if not actually speaking it, assimilating into the mainstream speech.
Тарих
Испан тілінде сөйлейтін қоныс аударушылардың көпшілігі Андалусиядан (оңтүстік Испания) және Канар аралдарынан келді. Олар қазіргі Доминикан Республикасына алғаш келгенде, алғашқы кездескен жерлестері аравак тілінде сөйлейтін тайнолар болды. Испан тілі, басқа латын Америка елдеріндей, Доминикан Республикасының жергілікті тілдерін (Таино, Макорикс және Цигуайо) толығымен алмастырды, олар толығымен жойылып кетті, негізінен жергілікті халықтың көпшілігі еуропалық байланыстан кейін бірнеше жылдан кейін тез өліп кетті. Алайда испандықтар келгенде аралдың флорасы мен фаунасы, сондай-ақ әртүрлі мәдени артефактілер Испаниядан мүлдем өзгеше болды, сондықтан жергілікті тұрғындар осы нәрселерді атауға қолданатын көптеген сөздер сақталып, ассимиляцияланды, осылайша испан сөздіктерін байытты. Бұл сөздердің арасында: ажи, анон, батата, барбакоа, бежуко, бижа, кайман, каноа, каоба, конуко, гуанабана, гуайаба, хамака, хобо (жобо), хутия, игуана, ягуа, мани, папайя (лехоза), савана, юка. Доминикан испаншасына сонымен қатар португал тілінен африкалық тілдерден жанама түрде алынған сөздер кіреді, мысалы, португалша "cacimba" сөзінен алынған cachimbo, ал соңғысы банту "cazimba" сөзінен алынған. Бұл африкалық әсерлердің көбі өте алыс және қазіргі доминикан испаншасына аз әсер етті, және әдетте бұл сөздер басқа испан тілінде сөйлейтін елдерде де қолданылады, мысалы Аргентинада, сондықтан бұл Доминикан Республикасына ғана шектелген құбылыс емес, бірақ Латын Америкасындағы испан тілінде (еуропалық испан тілімен салыстырғанда) жиі кездеседі. Доминикан испан тілі де Гаити креол тілінен аздап әсер алды, себебі Гаити Санто-Домингоны басып алды
Грамматика
Доминикан испан тілінде Восео белгісіз. Доминикан испан тілінің белгілі грамматикалық ерекшеліктері арасында "онда күріш бар" сияқты ашық жалған алмастықтар, әсіресе Ел Сибаода, "хай арроз" орнына және "йо но вой но" сияқты қос теріскейлік бар. "Мен бармаймын". Бұл екеуі де әлеуметтік жағынан шеттетілген топтарға жатады. Педро Хенрикес Уреня кем дегенде 1940 жылға дейін Доминикан Республикасының білімді халқы болашақ қосалқы етістікті (hablare, hubiere) пайдалануды жалғастыра берді деп мәлімдейді. Клитикалық зат есімдерді көбінесе шекті етістіктен кейін орналастыруға болады, әсіресе баяндауда, әдеттегі llega y vístese de prisa орнына llega y se viste de prisa 'жетіп, тез киінеді'.
Доминикан тіліндегі сөздіктер
Кез-келген диалекттегідей, доминикан испан тілінде сөздіктерде көптеген айырмашылықтар бар. Доминикандық әдебиет академиясы (Academia Dominicana de la Lengua) 2013 жылдың қарашасында доминикандық диалектке тән 11000 сөз бен сөз тіркестерін қамтитын доминикандық терминдер сөздігін (Diccionario del español dominicano) жариялады. Мынау кейбір мысалдар: Доминика испаншасы Стандарт испаншасы Ағылшынша aposento (испанша архаизм, сонымен қатар "бөлме" дегенді білдіреді) habitación бөлме Доминика сленгі: tató (қысқаша "está todo (bien) ") жақсы, жақсы guapo / а агрессив / a немесе enojado / a (испанша apuesto / ) батыл, ұрыстық немесе ашулы, ашулы chinola maracuyá passion fruit lechosa papaya papaya / pawpaw cuartos (архаизм кейде стандартты испаншада да қолданылады; сөзбе-сөз "кварталдар" дегенді білдіреді) dinero chin ақша / chin chin (Арауак тектесінен шыққан) un poco a bit guagua (осылай-ақ Кубада, Пуэрто-Рикода, Канар аралдарында қолданылады) autobús / автобус motoconcho mototaxi мотоцикл такси pasola (тауарлық термин) ciclomotor scooter yipeta (тауарлық термин) corromotor scooter yipeta (тауарлық термин) jeeptopepepear con un agressivo (испанша) jeepto) con el gato (испанша con el gato) con todo el gato (испанша) con el gato (испанша) Бұл тауар белгісінен алынған жалпылама термин деп есептеледі.) pañal бір рет пайдаланылатын бөрене (Pampers) Vaporu (тауар таңбасынан алынған жалпы термин) crema mentolada мазь (Vicks VapoRub) Кариб бассейнінің көп бөлігінде таралған аздап кемсітуші жаргондық сөз - ваина. Кастилия тіліндегі мағынасы "қап", "қап", "қабық", "қабық қабығы" және "қабық" (өсімдіктің). Бұл латынша "vāgīna" сөзінен шыққан, яғни "қаптама" дегенді білдіреді. Доминикан Республикасында "vaina" негізінен нәрсе, мәселе немесе жай ғана "зауыт" болып табылады. Мысалы, ¿Qué vaina es esa? деген сөздің мағынасы "Qué cosa es esa?", "Ол не?" АҚШ-тың мәдени және коммерциялық ықпалына байланысты және Доминикан Республикасының Американың 1916-1924 және 1965-1966 жылдары басып алуына байланысты доминикан испан тілінде өте жиі кездеседі, Пуэрто-Рико және, мүмкін, Солтүстік Мексика испан тілінен басқа кез келген испан нұсқасынан гөрі. Бұған басты мысал - "вагуада", бұл ағылшын тіліндегі "жаман ауа райының" бұзылуы, бірақ доминикан испан тілінде бұл термин жағымсыз климатты білдіретін жердің орнына дауыл немесе нөсерлі жаңбырды білдіреді. Сондықтан да доминикандықтардың "Viene una vaguada", "осында vaguada келеді" немесе "осында дауыл келеді" деген кең тараған сөздері бар. Бұған тағы бір керемет мысал - "боче", ағылшын тіліндегі "бокс" сөзінің бұзылуы, бірақ доминикан испан тілінде бұл термин жалпы мағынада сөгіс, фулминация немесе аренг дегенді білдіреді. Сондықтан да доминикандықтардың арасында кең тараған: "Менді бошелер ұрды", "олар маған боше ұрды" немесе "олар мені сөгіп тастады" деген сөздері бар. Сонымен қатар, доминикандық испан сөзі SUV, "yipeta", "jeepeta" немесе сирек "gipeta" болып табылады. Бұл термин американдық "Джиптің" бұзылуы, ол 1960 жылдары оккупация кезінде бүкіл елде GI үшін негізгі көлік түрі болды. Доминикандық көліктердің нөмірлік нөмірлері "G" белгісімен "gipeta" үшін белгіленеді, олардың сериялық нөмірі алдында "yipeta" нұсқасы және айтылады. "Т-шыны" сөзінен шыққан "tichel" сөзі регби футболкасына, футбол футболкасына немесе іш киімге де қатысты, сол сияқты "corn flakes" және оның "con fléi" нұсқасы доминикан испаншасында кез-келген таңғы асқа арналған дәнді дақылдарға, мейлі, ол өрленген жүгері, қымыз немесе өрленген бидай. "Поло көйлек" деген сөзді жиі "поло-че" деп атайды. Англицизмге байланысты тағы бір құбылыс - белгілі бір заттардың жалпы атаулары ретінде бренд атауларын пайдалану. Мысалы, "Gillette" және оның туындысы yilé кез-келген қырғышқа қатысты, ал мачете мачете деп аталса да, бұл испан сөзі, кейде "Collins & Co". -дан алынған "colín" деп аталады, бұрынғы Коннектикут құралды жасаушысының аты.
Dominican Spanish Standard Spanish English aposento (a Spanish archaism also meaning "chamber") habitación room Dominican slang: tató (shortened from "está todo (bien)") bien good, fine guapo/ a agresivo/ a or enojado/ a (in Spain apuesto/ a ) brave, combative or angry, upset chinola maracuyá passion fruit lechosa papaya papaya / pawpaw cuartos (archaism occasionally used in standard Spanish also; literally means "quarters") dinero money chin / chin chin (of Arawak origin) un poco a bit guagua (also used in Cuba, Puerto Rico, Canary Islands) autobús coach / bus motoconcho mototaxi motorbike taxi pasola (a generic term derived from a trademark) ciclomotor scooter yipeta (a generic term derived from a trademark) (vehículo) todoterreno jeep / SUV conuco (Arawak origin), finca (finca is also commonly used in Central America) granja farm/agricultural field colmado (this is an archaism seldom used in Spanish), and pulpería tienda de ultramarinos convenience store zafacón (possibly a corrupted anglicism of safety can) bote de basura trash can mata árbol tree conflé (possibly a corrupted anglicism of corn flakes) cereal cereal Pamper (also used in Puerto Rico, Cuba, and Central America. It is believed to be a genericized term deriving from a trademark.) pañal desechable disposable diaper (Pampers) Vaporu (a generic term derived from a trademark) crema mentolada ointment (Vicks VapoRub)
A slightly pejorative slang expression also common around most of the Caribbean basin is vaina. The Castilian meanings are "sheath", "pod", "shell", "shell casing", and "hull" (of a plant). It is descended from the Latin word "vāgīna", which meant "sheath". In the Dominican Republic "vaina" is mainly a thing, a matter, or simply "stuff". For example, ¿Qué vaina es esa? means ¿Qué cosa es esa?, "What is that thing/stuff?". Anglicisms—due to cultural and commercial influence from the United States and the American occupations of the Dominican Republic during 1916–1924 and 1965–1966—are extremely common in Dominican Spanish, more so than in any other Spanish variant except for Puerto Rican and perhaps Northern Mexican Spanish. A prime example of this is "vaguada", which is a corruption of the English "bad weather", though in Dominican Spanish the term has come to mean storm or torrential downpour, rather than a spot of unpleasant climate. Hence, a common Dominican expression: "Viene una vaguada", "here comes a vaguada", or "here comes a storm". Another excellent example of this is "boche", a corruption of the English "bull shit", though in Dominican Spanish the term has come to mean a reprimanding, fulmination, or harangue in general terms. Hence, a common Dominican expression: "Me echaron un boche", "they threw me a boche", or "they reprimanded me". Furthermore, is the Dominican Spanish word for SUV, "yipeta", "jeepeta", or rarely "gipeta". This term is a corruption of the American "Jeep", which was the primary mode of transport for the GIs throughout the country during the occupation in the 1960s. Dominican license plates for SUVs are marked with a "G" for "gipeta", a variant of, and pronounced like, "yipeta", before their serial number. The word "tichel", from "T shirt", also refers to a rugby shirt, association football jersey, or undershirt, and similarly, "corn flakes" and its variant "con fléi" can refer to any breakfast cereal, in Dominican Spanish, be it puffed corn, bran flakes, or puffed wheat. The borrowing "polo shirt" is frequently pronounced polo ché. Another phenomenon related to Anglicisms is the usage of brand names as common names for certain objects. For example, "Gillette" and its derivative yilé refer to any razor, and while the machete is known as machete, this being originally a Spanish word, it is sometimes referred to as a "colín", derived from "Collins & Co.", name of a former Connecticut toolmaker.
Аравак тілінен алынған кейбір сөздер мен есімдер
Аравак аудармасы ají chili / қызыл қырыққабат Анакаона алтын гүл arepa жүгері торт bara камшы барбакоа барбекю ("барбекю" барбекюден алынған қарыз). Таинолар ет пісіру үшін қолданатын төрт аяқты таяқ. batata sweet potato bohío кішкентай шаршы үй (типік ауыл үйлері) каката Hispaniolan алып тарантула ceiba жібек мақта ағашы каноэ кішкентай қайық, каноэ (каноэ - каноэден алынған қарыз) Cibao тасты жер cocuyo немесе cucuyo көкшіл жарық cohiba бар кішкентай түймеқұйрық темекіні / темекінің жапырақтары guayo grater jaiba өзенінің крабы (ерекше Epilobocera haytensis) немесе тұщы судағы раковица jicotea сулы қуық (көптегенде Trachemys decorata) maraca gourd rattle, higuera gourd maco toad, bullfrog mime кішкентай жәндік, әдетте жеміс ұшы саванна, жай ғана темекінің ағашы yagua Hispaniola-ға тән кішкентай пальма