Кіріспе

Кариб теңізіндегі Гренаданың тарихи дамуы Кіші Антиль аралдары тобының бөлігі болып табылатын Кариб теңізіндегі Гренаданың тарихы ең алғашқы адам қоныстарынан бастап қазіргі Гренада мемлекетінің құрылуына дейінгі кезеңді қамтиды. Алғаш осында жергілікті халықтар қоныстанған, ал еуропалықтар келген кезде Гренадада карибтер тұратын. Француз отаршылары аралдағы карибтердің көпшілігін өлтіріп, аралда плантациялар құрды, ақырында қант плантацияларында жұмыс істеуге африкалық құлдарды әкелді. Аралдың билігін Ұлыбритания мен Франция 18-ші ғасырда таласты, ақырында британдықтар басымдық танытты. 1795 жылы Гаити революциясынан шабыт алған Федонның көтерілісі сәттілікке жақын болды, оны басу үшін маңызды әскери араласу қажет болды. 1833 жылы құлдық жойылып, 1885 жылы аралдың астанасы Сент-Джордж Британдық Желді аралдардың астанасы болды. Гренада 1974 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды. 1979 жылы марксистік "Жаңа зергерлер" қозғалысы төңкерісінен кейін аралға АҚШ әскерлері басып кірді және үкімет құлатылды. Аралдың маңызды өнімі – мускат жаңғағы 2004 жылы Иван дауылынан қатты зардап шекті.

Ерте тарих

Шамамен 2 миллион жыл бұрын Гренада жанартаулық қызмет нәтижесінде пайда болды, содан кейін құрлықтың қалыптасуы орын алды. Гренадада адамның болғанына қатысты ең ерте дерек – көмірдің ұсақ бөлшектерінің көбеюі және бастапқы дамыған орманның ағаш тозаңдарының азаюы, бұл шамамен б.з.д. 3760–3525 жылдарға, Архаикалық дәуірге сәйкес келеді. Бұл дерек әлі де даулы, себебі ол табиғи себептермен де туындауы мүмкін (мысалы, молния шағып, жанартау жарылыстары және т.б.). Археологиялық қазбалардан табылған бірнеше қабық сынықтары б.з.д. 1700–1380 жылдар аралығына жатса да, олардың табылу контексі анық емес. Бірақ Point Salines-тегі қабық жинағыштары (765–535 жж. б.з.д.) сенімдірек саналады. Дегенмен, ешбір дата нақты адам қолдарымен жасалған артефакттармен байланысты емес. Ғылыми тұрғыдан дәл анықталған ең ерте адам жасаған артефакттар – Босжур (260–410 жж.) және Перлс (370–645 жж.) қалаларындағы Ерте Керамикалық дәуірге жататын қоныстардан табылды. Бұл кезең Кариб аймағындағы маңызды мәдени және экологиялық өзгерістермен сипатталады. Тарихқа дейінгі кезеңде бірнеше топтар келді, олар көбінесе аравак немесе кариб тілдерімен байланысты болды. Бірақ тілдік реконструкция кариб диалектісінің фрагментарлы екенін көрсетті (ол сауда тілі ретінде қолданылған), ал негізгі тілдік отбасы – аравак. Христофор Колумб 1498 жылы үшінші саяхатында аралды көріп өткенімен, ол жағаға түспеді және берген аты ("La Concepcion") ешқашан қолданылмады. 1520 жылдарға қарай арал жақында бағындырылған Гранада қаласының құрметіне "Ла Гранада" деп аталды, ал Гренадин аралдары "Лос Гранадильос" ("кішкентай Гранадалар") деп аталды. 18 ғасырдың басында француз тілінде "ла Гренада" деген атау кеңінен қолданылып, кейін ағылшын тілінде "Гренада" деп аударылды. Гренада (және оның көп бөлігі) Колумбтан кейін шамамен 150 жыл бойы колонияланбаған күйде қалды. Француздар 1649 жылы Гренаданы жайлап алғанда (қараңыз төмен), кем дегенде екі бөлек жергілікті тайпа болды: солтүстікте "Кариб" (Карибтер) және оңтүстік-шығыста "Галибилер". Деректер "Галибилердің" құрлықтан салыстырмалы түрде кеш келгенін көрсетеді (шамамен 1250 ж. б.з.), ал француздар "Кариб" деп атаған тайпа мың жылдан астам уақыт бойы (кейбір жағдайларда) үздіксіз қоныстанған ауылдарда өмір сүрген, археологиялық деректерге сәйкес.

Француз қонысы мен жаулап алу

1649 жылдың 17 наурызында Мартиникадан 203 адамнан тұратын француз экспедициясы, 1637 жылдан бері Америка аралдары компаниясы (Compagnie des Iles de l'Amerique) атынан Мартиника губернаторы болған Жак Диел дю Парке басшылығымен Сент-Жорж портына қонды және бекіністі қоныс салған, оған Форт-Аннуссиация деп ат қойды. Дю Парке мен жергілікті басшы Кайруан екі қауым арасында аралды бейбіт түрде бөлісу туралы келісімге жылдам келді. Дю Парке Мартиникаға қайтып, өзінің туысы Жан Ле Контты Гренада губернаторы қызметіне тағайындады. 1649 жылдың қараша айында француз бен жергілікті арал тұрғындары арасында қақтығыс басталды, және Гренададағы француз билігіне қарсы соңғы қарсылық жойылғанға дейін бес жылға созылды. Каируан мен оның ізбасарлары қарсы тұрудың орнына жартастан құлап өлуді таңдады, бұл факт Ян Каревтің өлеңдерінде бейнеленген. Арал көп уақыт бойы Сент-Винсенттен келген соғыс қайықтарының шабуылына ұшырады, оның тұрғындары жергілікті гренадалықтарға күресте көмектесіп, француз билігіне қарсылық көрсетуді жалғастырды.

Француздық әкімшілік

1650 жылы 27 қыркүйекте ду Парке Америка аралдары компаниясы таратылғаннан кейін Гренада, Мартиника және Сент-Люсия аралдарын 1160 фунт стерлингке бағалы сомаға сатып алды. 1664 жылы король Людовик XIV тәуелсіз арал иелерін сатып алып, француздық Батыс Үндістан компаниясын құрды. 1674 жылы француздық Батыс Үндістан компаниясы қайтадан таратылды. Гренададағы жеке меншік билеуі аяқталды, ол Мартиникаға тәуелді француз колониясы болды. 1675 жылы голланд пираттары Гренаданы басып алды, бірақ француз әскери кемесі күтпеген жерден келіп, аралды қайтадан жаулап алды.

Француз отарлығы

1700 жылы Гренадада 257 ақ, 53 түсті және 525 құл болды. Онда үш қант зауыты, 52 индиго плантациясы, 64 жылқы және 569 ірі қара мал болды. 1705 және 1710 жылдар аралығында француздар Сент-Джордж қаласында Форт-Рояль бекінісін салды, ол қазір Форт-Джордж деп аталады. 1714 жылы қант зауыттарының құлдырауы және какао мен кофе енгізілуі шағын жер иеліктерінің дамуына себеп болды, сондай-ақ аралда жер иеленуші шаруалардың қатары көбейді. 1738 жылы алғашқы аурухана салынды. 1766 жылы аралды күшті жер сілкінісі шарлады. 1767 жылы құлдардың көтерілісі басып жаныштырылды. 1771 және 1775 жылдары толығымен ағаштан салынған Сент-Джордж қаласы толығымен өртеніп кетті, содан кейін ол тас және кірпіштен қайта салынды. Британдық басқару кезінде француздардың көптеген мүліктері британдықтар сатып алды және католик шіркеуіне шектеулер қойылды. Бұл мәселе тудырды, себебі көптеген адамдар француз тілінде сөйлей берді. Франция 1779 жылы 2-4 шілде аралығында Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде, граф д'Эстен Госпиталь төбесіне шабуыл жасағаннан кейін Гренаданы қайта басып алды. Британдық көмекші күш 1779 жылы 6 шілдеде Гренада теңіз шайқасында жеңіліске ұшырады. Дегенмен, арал төрт жылдан кейін, 1783 жылы 3 қыркүйекте Версаль шарты бойынша Ұлыбританияға қайтарылды. 1784 жылы алғашқы газет – «Гренада хроникасы» жарық көруді бастады. Содан кейін жүздеген «бандиттер» қуғындалып, көпшілік алдында өлім жазасына кесілді, бірақ Федонның өзі ешқашан ұсталмады және оның тағдыры белгісіз күйде қалды.

XIX ғасырдың басында

1833 жылы Гренада Британдық Желді аралдар әкімшілігінің құрамына кірді және 1958 жылға дейін осылай болды. 1834 жылы британдық құлдық жойылды, бірақ африкалық құлдардың соңғы ұрпақтары 1838 жылы толық азаттыққа шықты. 1843 жылы Шығыс Үндістаннан Англияға жол ашқан сауда кемесінің тоқтауы арқасында мұскат жаңғағы енгізілді.

XIX ғасырдың аяғы

1857 жылы алғашқы шығыс үнді иммигранттары келді. 1882 жылдың 3 желтоқсанында Гренадада салынған ең үлкен ағаш пирс Гуяведе ашылды. 1885 жылы Барбадос Британдық Желді аралдардан тысқары шыққаннан кейін, отарлық конфедерацияның астанасы Бриджтауннан Гренададағы Сент-Джорджға көшірілді. 1889 жылдан 1894 жылға дейін 340 футтық Сендалл туннелі ат арбалары үшін салынды.

ХХ ғасырдың басында

1901 жылғы санақ колонияның халқы 63 438 адамды құрайтынын көрсетті. 1917 жылы Т. А. Мэришоу Гренада халқы үшін жаңа және кең қатысушы конституциялық жүйені қамтамасыз ету мақсатында Өкілдік үкімет қауымдастығын (РГА) құрды. Мэришоудың лоббилеуінің нәтижесінде 1921–1922 жылдарғы Вуд комиссиясы Гренаданың «өзгертілген» Тәждік колония үкіметі түрінде конституциялық реформаға дайын екенін тұжырымдады. Бұл өзгеріс 1925 жылдан бастап гренадалықтарға 15 мүшелі Заң шығару кеңесінің 5 мүшесін сайлау құқығын берді, бірақ мүліктік цензбен шектелген сайлау құқығы гренадалық ересектердің ең бай 4 пайызына ғана дауыс беруге мүмкіндік берді. Біріккен еңбек партиясы 1951 және 1954 жылғы сайлауларда Заң шығару кеңесіндегі сегіз орынның алтысын жеңіп алды.

1983 жылғы төңкерістер

1983 жылғы 14 қазанда Бишоптың үстемдік партиясындағы билік үшін күрес оның үй қамауына алынуымен аяқталды. Оның бұрынғы досы және қарсыласы, вице-премьер Бернард Коард қысқа мерзімге үкімет басшысы болды. Бұл төңкеріс аралдың түрлі аймақтарында наразылық акцияларын тудырды, нәтижесінде 1983 жылғы 19 қазанда Бішопты оның адал жақтастарының ынталы халық тобы тұтқындықтан босатты. Бішпті Гренаданың Коард фракциясына адал әскерлері көп ұзамай қайта ұстап, үш министрлік мүшесі бар жеті адаммен бірге өлім жазасына кесті. Сол күні генерал Хадсон Остин басқаратын Гренада әскері екінші төңкеріс жасап, билікті басып алып, елді басқару үшін әскери үкімет құрды. Төрт күндік толық комендант сағаты жарияланды, оған сәйкес үйден шыққан әрбір азамат дереу жазаға тартылуы мүмкін еді.

Инвазия

1983 жылы 25 қазанда АҚШ пен Кариб теңізі елдерінің күштері Гренадаға шабуыл жасап, Гренада күштері мен олардың кубалық одақтастарын жеңіске бұйырды. Соғыс кезінде 45 гранадалық, 25 кубалық және 19 америкалық қаза тапты. Бұл әрекет генерал-губернатордан түскен өтініш пен Шығыс Кариб мемлекеттері ұйымынан келген көмек сұрауына жауап ретінде жасалды. Аралдың мемлекет басшысы, Елизавета II патшайым, Ұлттар Достастығы институттары және басқа да әдеттегі дипломатиялық арналармен кеңеспей (Ангильяда болғандай) осы қадамға барылды. Сонымен қатар, АҚШ үкіметінің әскери стратегиялары, Кеңес Одағының аралды пайдалануы бүкіл Кариб аймағына тактикалық күшін тартуға мүмкіндік береді деп қорқытты. АҚШ азаматтары эвакуацияланды және конституциялық үкімет қайта орнатылды. 1984 жылы АҚШ Гренадаға 48,4 миллион доллар көлемінде экономикалық көмек көрсетті. 1986 жылы PRG және PRA мүшелері 19 қазан төңкерісіне байланысты азаматтарды өлтіргені үшін қылмыстық жауапқа тартылды. 14 адам, оның ішінде Коард пен оның әйелі Филис, Морис Бишопты қоса алғанда 11 адамды өлтіргені үшін өлім жазасына кесілді. Тағы үш айыпталушы, барлығы PRA сарбаздары, кісі өлтірудің жеңіл түрінен айыпталып, 30 жылдан астам мерзімге сотталды. Сотталған тұтқындар "Гренада 17" деп танылды және оларды босату үшін халықаралық науқан жүргізілуде. 1991 жылы барлық өлім жазалары өмір бойына бас бостандығынан айыруға ауыстырылды. 2003 жылғы қазан айында Amnesty International ұйымы олардың сот процесі "әділ сот процесін қамтамасыз ететін халықаралық стандарттардың өрескел бұзылуы" болғанын мәлімдеді. 2009 жылы 26 жылдан кейін соңғы жеті тұтқын босатылды.

Шабуылдан кейінгі саясат

1983 жылдың желтоқсанында АҚШ әскерлері Гренададан шыққаннан кейін Николас Брейтуайт сайлаулар ұйымдастырылғанша, генерал-губернатор сэр Пол Скоунның уақытша әкімшілігінің премьер-министрі болып тағайындалды. 1984 жылдың 28 қазанында жаңа Point Salines халықаралық әуежайы ашылды, бұл Гренадаға алғаш рет ірі коммерциялық ұшақтарды қабылдауға мүмкіндік берді. 1976 жылдан бері өткен алғашқы демократиялық сайлау 1984 жылдың желтоқсанында өтті, және оны Герберт Блайз басқарған Гренада Ұлттық партиясы жеңіп алды. Олар сайлауда 15 орынның 14-ін жеңіп, Блайз 1989 жылдың желтоқсанында қайтыс болғанға дейін премьер-министр қызметін атқарды. NNP 1989 жылға дейін билікте болды, бірақ көпшілік саны азайды. 1986-1987 жылдары партиядан екі кабинет министрін қоса алғанда, бес парламент мүшесі партиядан шығып, ресми оппозицияға айналған Ұлттық демократиялық конгресс (НДК) құрды. 1989 жылдың тамызында премьер-министр Блайз GNP-мен келіспей, NNP қатарынан жаңа Ұлттық партияны (TNP) құрды. NNP-дегі бұл бөлініс конституциялық тәртіпте өткен 1990 жылғы наурыз сайлауларына дейін азшылық үкіметінің құрылуына әкелді. Премьер-министр Блайз 1989 жылдың желтоқсанында қайтыс болды, ал 1990 жылғы сайлаудан кейін Бен Джонс премьер-министр болып тағайындалды. 1990 жылғы сайлауда Ұлттық демократиялық конгресс ең күшті партия болып шықты, ол 15 орынның 7-ін жеңіп алды. Николас Брейтуайт 2 TNP мүшесі мен Гренада Біріккен Еңбек партиясының (GULP) 1 мүшесін қосып, 10 орындық көпшілік коалициясын құрды. Губернатор-генерал оны екінші рет премьер-министр етіп тағайындады. Брейтуайт 1995 жылдың ақпанында отставкаға кетті, ал оның орнына Джордж Бризан премьер-министр болды, ол 1995 жылғы маусымдағы сайлауға дейін қызмет етті. 1995 жылғы 20 маусымда өткен парламенттік сайлауда NNP 15 орынның 8-ін жеңіп, Кит Митчелл басқарған үкімет құрды. NNP 1999 жылғы қаңтарда өткен сайлауда 15 орынды алып, билікті нығайтты. Митчелл 2003 жылғы сайлауда 15 орынның сегізін жеңіп, 2008 жылы жеңіліске ұшырағанға дейін рекордтық 13 жыл премьер-министр болып қызмет етті. 2001 жылғы халық санауы Гренада халқының саны 100 895 адамды құрағанын көрсетті. 2008 жылғы сайлауда Тилман Томас басқарған Ұлттық демократиялық конгресс 15 орынның 11-ін жеңіп алды. 2009 жылы Point Salines халықаралық әуежайы бұрынғы премьер-министрдің құрметіне Морис Бишоп халықаралық әуежайы деп қайта аталды.

2013 жылдан бастап

2013 жылдың ақпан айында биліктегі Ұлттық демократиялық конгресс (ҰДК) сайлауда жеңіліске ұшырады. Оппозициялық Жаңа Ұлттық партия (ЖҰП) жалпы сайлауда барлық 15 мандатты жеңіп алды. 1995-2008 жылдар аралығында үш мәрте премьер-министр болған ЖҰП жетекшісі Кит Митчелл қайтадан билікке оралды. 2014 жылдың желтоқсанында Гренада Латын Америкасы халықтарының Боливар альянсына (АЛБА) толық мүше ретінде қосылды. Премьер-министр Митчелл бұл мүшеліктің Гренаданың Куба және Венесуэламен жылдар бойы қалыптасқан ынтымақтастығының табиғи жалғасы екенін мәлімдеді. Митчелл ЖҰП-ты үш рет Өкілдер палатасының барлық 15 мандатын жеңіп алуға жетектеді. 2021 жылдың қарашасында Премьер-министр Кит Митчелл 2023 жылдың маусым айынан кешіктірілмей өткізілуге тиіс кезекті жалпы сайлау өзі үшін соңғы сайлау болатынын айтты. 2022 жылдың маусым айында оппозициялық Ұлттық демократиялық конгресс (ҰДК) мерзімінен бұрынғы сайлауда жеңіске жетті. ҰДК 15 парламенттік орынның тоғызын жеңіп алды. ҰДК жетекшісі Дикон Митчелл жаңа премьер-министр болды, бұл Гренаданың ең ұзақ қызмет еткен премьер-министрі Кит Митчелл лауазымынан бас тартып, қызметін аяқтады дегенді білдірді.

Шындықты және татуласуды анықтау комиссиясы

2000–2002 жылдары 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басындағы көптеген дау-дамайлар шындық және келісім комиссиясының құрылуымен қайтадан қоғамдық назарға түсті. Комиссия төрағасы католик священнигі Марк Хейнс болды және оның міндеті ПРА, Епископ режимі және одан бұрынғы кезеңдегі әділетсіздіктерді анықтау еді. Ол ел бойынша бірнеше тыңдау өткізді. Комиссия мектеп жобасының нәтижесінде құрылды. Сент-Джордж қаласындағы Презентация бауырлары колледжінің (PBC) директоры Роберт Фанувич өзінің үлкен студенттеріне сол дәуірді, әсіресе Морис Бишоптың денесінің табылмауы туралы зерттеу жобасын жүктеді. Олардың жобасына көп назар аударылды, соның ішінде «Майами Геральд» газетінен де, ал соңғы есеп балалар жазған «Big Sky, Little Bullet» атты кітапта жарияланды. Сондай-ақ, сол кезеңнен туындаған Гренада қоғамындағы наразылық пен көптеген әділетсіздіктер әлі де шешілмегендігі анықталды. Комиссия балалар жобасын аяқтағаннан кейін көп ұзамай басталды.

Иван дауылы

2004 жылдың 7 қыркүйегінде Гренаданы төртінші санаттағы "Иван" дауылы тікелей соқты. Дауыл аралдағы құрылыстардың шамамен 85 пайызын, оның ішінде түрмені және премьер-министрдің резиденциясын қиратты, 39 адамның қазасына себеп болды, сондай-ақ Гренаданың экономикалық негізі болып табылатын мускат жаңғағының көп бөлігін жойды. "Иван" дауылының салдарынан Гренада экономикасы бірнеше жылға кері қалып қойды. 2005 жылдың маусым айында "Эмили" дауылы аралдың солтүстік бөлігін қиратты.