Кіріспе

Француз Гвианасының тарихы еуропалық отарлауға дейінгі кезеңнен басталады. Алғашқы еуропалықтар келгенге дейін бұл аумақта жазбаша тарих болған жоқ. Бастапқыда онда бірнеше үнді халықтары тұрған, олардың ішінде калина (карибтер), аравак, галиби, паликур, теко, уайампи (оямпи деп те аталады) және уаяна. Алғашқы еуропалықтар Христофор Колумбтың экспедицияларымен 1500 жылға дейін келді.

Еуропалық қатысудың бастамасы

Интернеттегі әңгімелерге сәйкес, 1498 жылы Кристофер Колумб Гвиана жағалауына келген кезде француздар Гвианаға ат басын тиетін болған. Колумб Тринидадтан Венесуэла жағалауына жүзіп келді және алыстағы жағалау аралдай көрінгендіктен, жағалауды «Исла Санкта» деп атады. «Парьялар елі» деген термин Парья шығанағынан шыққан, ол Колумб ашқан жерлерге қарап жатқан су еді. Ол колонияда егіншілік құру үшін Жан Самуэль Гизанды шақырды. Осылайша, салыстырмалы түрде жақсы кезең 1792 жылы Франция революциясы кезінде аяқталды, онда Синамариде дін қызметкерлері мен саяси қарсыластар үшін алғашқы түрме ашылды, бұл үрдіс қалыптасты. Франция революциясы кезінде Ұлттық конвент 1794 жылдың ақпан айында Францияның теңізасты колонияларындағы құл саудасын және құлдықты жоюға дауыс берді, бұл Гаитидегі құлдар Сен-Домьинг колониясында көтеріліс бастағаннан кейін бірнеше ай өткен соң болды. Алайда, 1794 жылғы жарлық тек Сен-Домьинг, Гваделупа және Франция Гвианасында күшіне енді, ал Сенегал, Маврикий, Реюньон, Мартиника және Франция Үндістанындағы колониялар бұл заңдарды қабылдауға қарсылық көрсетті. 1794 жылы Максимилиан Робеспьер өлімге кесілгеннен кейін, оның 193 жақтасы Франция Гвианасына жіберілді. 1797 жылы республикалық генерал Пишегрү және көптеген депутаттар мен журналистер де колонияға жіберілді. Олар келген кезде үш жыл бұрын жер аударылған 193 адамның тек 54-і ғана қалған еді; 11-і қашып кетті, ал қалғандары тропикалық қызбадан және басқа да аурулардан қайтыс болды. Пишегрү АҚШ-қа қашып, кейін Францияға оралды, онда Наполеонға қарсы қастандық жасағаны үшін жазаланды. Кейіннен Африкадан құлдар әкелінді және аурулар аз таралған өзендер бойында плантациялар құрылды. Қант, қатты ағаш, кайен бұрышы және басқа да дәмдеуіштерді экспорттау колонияға алғаш рет белгілі бір өркендеу әкелді. Кейен, астанасы, плантациялармен қоршалған еді, олардың кейбіреулерінде бірнеше мың құл жұмыс істеді.

XIX ғасыр және қылмыстық дәуір

1809 жылы ағылшын-португал теңіз эскадрильясы Француз Гвианасын (губернатор Виктор Хьюзды құлатып) Бразилиядағы португалдарға берді. Бірақ 1814 жылы Париж шартына қол қойылғаннан кейін аймақ француздарға қайтарылды, алайда португалдықтар 1817 жылға дейін қалып қойды. 1848 жылы Франция құлдықты жойды, ал бұрынғы құлдар жаңбырлы ормандарға қашып, Африкадан келгендеріне ұқсас қоғамдастықтар құрды. Кейіннен олар "марундар" деп аталды және еуропалықтар (жағалау мен өзендер бойында қоныстанған) мен ішкі аймақтардағы бағынышты болмаған (көбінесе жауырыз) үнді тайпалары арасында белгілі бір буферлік аймақ құрды. Құлдық еңбек күшінен айырылған плантациялар көп ұзамай орманның иелігіне көшіп, плантаторлар қирады. 1850 жылы бірнеше кемемен үндістер, малайлар және қытайлар плантацияларда жұмыс істеу үшін әкелінді, бірақ олар Кайенде және басқа да елді мекендерде дүкендер ашты. 1852 жылы Франциядан тұңғыш рет тізбектелген сотталғандар кемемен жеткізілді. 1885 жылы француз парламенті, қасақана қылмыскерлерден құтылу және отарлаушылардың санын арттыру мақсатында, үш айдан астам мерзімге үш реттен артық ұрылық жасаған ер немесе әйел кез келген адам француз Гвианасына релеге ретінде жіберілетіні туралы заң қабылдады. Бұл релегулер алты ай түрмеде ұсталып, содан кейін колонияда қоныстанған. Бірақ бұл тәжірибе толық сәтсіздікке ұшырады. Бұрынғы сотталғандар жерді өңдеп, күнкөріс табуға шамалары келмеді, сондықтан олар қайтадан қылмысқа бет бұруға немесе өлгенше күн көруге тырысуға мәжбүр болды. Шындығында, француз Гвианасына релеге ретінде тасымалдау өмір бойына сотталғанмен тең болды, көбінесе қысқа мерзімге, өйткені релегулердің көпшілігі ауру мен жаман тамақтанудан тез қайтыс болды. Сотталғандар Сен-Лоран-дю-Марониге келгеннен кейін елдің әртүрлі лагерьлеріне жіберілді. Салют аралдары саяси тұтқындарды және жалғыздық камераға жабу үшін пайдаланылды. Бұл аралдар өмірдің қатыгездігімен танымал болды, оның орталығы – әйгілі Devil's Island. Аралдарға Альфред Дрейфус (1895 жылы) және Анри Шарриер (1930 жылдары) сияқты белгілі тұлғалар жіберілді. Шарриер қашып құтылуға қол жеткізіп, кейіннен "Папильон" атты бестселлер жазды. 1853 жылы ішкі аймақта алтын табылды, бұл Бразилия және Суринаммен шекаралық дауларға себеп болды (олар кейіннен 1891, 1899 және 1915 жылдары шешілді, бірақ Суринаммен шекараның шағын бөлігі даулы болып қала береді). 19-шы ғасырдың соңында Франция (Француз Гвианасының бөлігі ретінде) және Бразилия таласқан аумақта Тәуелсіз Гайана Республикасы, француз тілінде La République de la Guyane indépendante және көбінесе астанасының "Counani" атауымен белгілі болды.

20 ғасыр

Инини аумағы, Француз Гвианасының ішкі бөлігінің көп бөлігін құрайтын, 1930 жылы құрылды. Ол 1946 жылы таратылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жергілікті үкімет Шарль де Голльге кеңінен қолдау көрсетілгеніне қарамастан, Виши үкіметіне адалдығын жариялады. Бұл үкімет 1943 жылдың 22 наурызында құлатылды. Француз Гвианасы 1946 жылдың 19 наурызында Францияның теңізден тыс департаментіне айналды. Атақты жазалау колониялары, оның ішінде «Шайтан аралы», біртіндеп тоқтатылып, 1951 жылы ресми түрде жабылды. Бастапқыда Францияға қайту билетінің ақысын төлей алатын босатылған тұтқындар ғана үйлеріне орала алды, сондықтан француз Гвианасы түрмелер ресми түрде жабылғаннан кейін, колонияда мақсатсыз өмір сүретін көптеген босатылған сотталғандармен қорқынышты орынға айналды. 1954 жылдың желтоқсан айында бұл жерге келгендер жағдайларға және әлі де қолданылып тұрған, ақыл-есінен айырылған сотталғандар үшін пайдаланылатын камера блогынан шыққан үнемі айқай-шуға қатты таң қалды. Тамақ күніне бір рет беріліп, денелер де күніне бір рет шығарылатын. 1961 жылы Бразилия президенті Жанию Куадрос Француз Гвианасын аннексиялауды жоспарлады, бірақ операцияны жүзеге асырудан бұрын, саяси билікті арттыруға бағытталған сәтсіз әрекеттің нәтижесінде отставкаға кетті. 1964 жылы Куру ракеталарды ұшыру алаңы ретінде таңдалды, бұл негізінен экваторға жақын орналасқандығымен байланысты болды. Гуана ғарыш орталығы 1968 жылы салынды және пайдалануға берілді. Бұл жергілікті жұмыспен қамтуды қамтамасыз етті, ал негізінен шетелдік техниктер мен аймақта саботажға жол бермеу үшін орналасқан жүздеген әскерлер жергілікті экономикаға аздап кіріс әкелді. 1970 жылдары Лаостан келген Хмонг босқындары елді мекенде орналасты, негізінен Джавухей және Какао қалаларына. 1976 жылғы «Жасыл жоспар» (Le Plan Vert) өндірісті жақсартуға бағытталған, бірақ оның жетістігі шектеулі болды. Франциядан автономияны арттыру қозғалысы 70-80 жылдары Гвиана Социалистік партиясының жетістіктерімен бірге күш алды. Франциядан көбірек автономия талап ететіндердің наразылықтары күшейді. 1996, 1997 және 2000 жылдардағы наразылықтардың барлығы зорлық-зомбылықпен аяқталды. Гвиананың көптеген тұрғындары көбірек автономияны қаласа да, толық тәуелсіздікке қолдау көрсету деңгейі төмен.

21 ғасыр

2010 жылы өткен референдумда Француз Гвианасының халқы автономияға қарсы дауыс берді. 2017 жылдың 20 наурызында Француз Гвианасы тұрғындары көбірек ресурстар мен инфрақұрылым талаптарымен ереуілге шығып, наразылық білдірді. 2017 жылдың 28 наурызында Француз Гвианасындағы ең ірі демонстрация өтті. 2020 жылы Мари Лоре Финера Хорт Сенатқа сайланған алғашқы әйел болды.