Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз Гвианасының тарихы еуропалық отарлауға дейінгі кезеңнен басталады. Алғашқы еуропалықтар келгенге дейін бұл аумақта жазбаша тарих болған жоқ. Бастапқыда онда бірнеше үнді халықтары тұрған, олардың ішінде калина (карибтер), аравак, галиби, паликур, теко, уайампи (оямпи деп те аталады) және уаяна. Алғашқы еуропалықтар Христофор Колумбтың экспедицияларымен 1500 жылға дейін келді.
none
The history of French Guiana dates back to the period prior to European colonization. Prior to the arrival of the first Europeans, there was no written history in the territory. It was originally inhabited by a number of Native American peoples, among them the Kalina (Caribs), Arawak, Galibi, Palikur, Teko, Wayampi (also known as Oyampi), and Wayana. The first Europeans arrived in the expeditions of Christopher Columbus, shortly before 1500.
Еуропалық қатысудың бастамасы
Интернеттегі әңгімелерге сәйкес, 1498 жылы Кристофер Колумб Гвиана жағалауына келген кезде француздар Гвианаға ат басын тиетін болған. Колумб Тринидадтан Венесуэла жағалауына жүзіп келді және алыстағы жағалау аралдай көрінгендіктен, жағалауды «Исла Санкта» деп атады. «Парьялар елі» деген термин Парья шығанағынан шыққан, ол Колумб ашқан жерлерге қарап жатқан су еді. Ол колонияда егіншілік құру үшін Жан Самуэль Гизанды шақырды. Осылайша, салыстырмалы түрде жақсы кезең 1792 жылы Франция революциясы кезінде аяқталды, онда Синамариде дін қызметкерлері мен саяси қарсыластар үшін алғашқы түрме ашылды, бұл үрдіс қалыптасты. Франция революциясы кезінде Ұлттық конвент 1794 жылдың ақпан айында Францияның теңізасты колонияларындағы құл саудасын және құлдықты жоюға дауыс берді, бұл Гаитидегі құлдар Сен-Домьинг колониясында көтеріліс бастағаннан кейін бірнеше ай өткен соң болды. Алайда, 1794 жылғы жарлық тек Сен-Домьинг, Гваделупа және Франция Гвианасында күшіне енді, ал Сенегал, Маврикий, Реюньон, Мартиника және Франция Үндістанындағы колониялар бұл заңдарды қабылдауға қарсылық көрсетті. 1794 жылы Максимилиан Робеспьер өлімге кесілгеннен кейін, оның 193 жақтасы Франция Гвианасына жіберілді. 1797 жылы республикалық генерал Пишегрү және көптеген депутаттар мен журналистер де колонияға жіберілді. Олар келген кезде үш жыл бұрын жер аударылған 193 адамның тек 54-і ғана қалған еді; 11-і қашып кетті, ал қалғандары тропикалық қызбадан және басқа да аурулардан қайтыс болды. Пишегрү АҚШ-қа қашып, кейін Францияға оралды, онда Наполеонға қарсы қастандық жасағаны үшін жазаланды. Кейіннен Африкадан құлдар әкелінді және аурулар аз таралған өзендер бойында плантациялар құрылды. Қант, қатты ағаш, кайен бұрышы және басқа да дәмдеуіштерді экспорттау колонияға алғаш рет белгілі бір өркендеу әкелді. Кейен, астанасы, плантациялармен қоршалған еді, олардың кейбіреулерінде бірнеше мың құл жұмыс істеді.
Rumours online proclaim that in 1498, French Guiana was visited by Europeans when Christopher Columbus sailed to the Guiaiean coast, which he named the "Land of Pariahs". Columbus had actually sailed to the coast of Venezuela from Trinidad, and he named the coastline “Ysla Sancta”, as from his view the far away coast appeared to be an island. The term “Land of Pariahs” comes from the Gulf of Paria, the water that the lands Columbus had discovered were facing. who brought in Jean Samuel Guisan to establish agriculture in the colony. The relatively good period ended in 1792 during the French Revolution, when the first prison for priests and political enemies opened in Sinnamary which set a precedent. During the French Revolution, the National Convention voted to abolish the French slave trade and slavery in France's overseas colonies in February 1794, months after enslaved Haitians had started a slave rebellion in the colony of Saint Domingue. However, the 1794 decree was only implemented in Saint Domingue, Guadeloupe, and French Guiana, while the colonies of Senegal, Mauritius, Réunion and Martinique, and French India resisted the imposition of these laws. In 1794, after the execution of Maximilien Robespierre, 193 of his followers were sent to French Guiana. In 1797, the republican general Pichegru and many deputies and journalists were also sent to the colony. When they arrived, they found that only 54 of the 193 deportées sent out three years earlier were left; 11 had escaped and the rest had died of tropical fevers and other diseases. Pichegru managed to escape to the United States and then returned to France where he was eventually executed for plotting against Napoleon. Later on, slaves were brought out from Africa, and plantations were established along the more disease free rivers. Exports of sugar, hardwood, Cayenne pepper, and other spices brought a certain prosperity to the colony for the first time. Cayenne, the capital, was surrounded by plantations, some of which had several thousand slaves.
XIX ғасыр және қылмыстық дәуір
1809 жылы ағылшын-португал теңіз эскадрильясы Француз Гвианасын (губернатор Виктор Хьюзды құлатып) Бразилиядағы португалдарға берді. Бірақ 1814 жылы Париж шартына қол қойылғаннан кейін аймақ француздарға қайтарылды, алайда португалдықтар 1817 жылға дейін қалып қойды. 1848 жылы Франция құлдықты жойды, ал бұрынғы құлдар жаңбырлы ормандарға қашып, Африкадан келгендеріне ұқсас қоғамдастықтар құрды. Кейіннен олар "марундар" деп аталды және еуропалықтар (жағалау мен өзендер бойында қоныстанған) мен ішкі аймақтардағы бағынышты болмаған (көбінесе жауырыз) үнді тайпалары арасында белгілі бір буферлік аймақ құрды. Құлдық еңбек күшінен айырылған плантациялар көп ұзамай орманның иелігіне көшіп, плантаторлар қирады. 1850 жылы бірнеше кемемен үндістер, малайлар және қытайлар плантацияларда жұмыс істеу үшін әкелінді, бірақ олар Кайенде және басқа да елді мекендерде дүкендер ашты. 1852 жылы Франциядан тұңғыш рет тізбектелген сотталғандар кемемен жеткізілді. 1885 жылы француз парламенті, қасақана қылмыскерлерден құтылу және отарлаушылардың санын арттыру мақсатында, үш айдан астам мерзімге үш реттен артық ұрылық жасаған ер немесе әйел кез келген адам француз Гвианасына релеге ретінде жіберілетіні туралы заң қабылдады. Бұл релегулер алты ай түрмеде ұсталып, содан кейін колонияда қоныстанған. Бірақ бұл тәжірибе толық сәтсіздікке ұшырады. Бұрынғы сотталғандар жерді өңдеп, күнкөріс табуға шамалары келмеді, сондықтан олар қайтадан қылмысқа бет бұруға немесе өлгенше күн көруге тырысуға мәжбүр болды. Шындығында, француз Гвианасына релеге ретінде тасымалдау өмір бойына сотталғанмен тең болды, көбінесе қысқа мерзімге, өйткені релегулердің көпшілігі ауру мен жаман тамақтанудан тез қайтыс болды. Сотталғандар Сен-Лоран-дю-Марониге келгеннен кейін елдің әртүрлі лагерьлеріне жіберілді. Салют аралдары саяси тұтқындарды және жалғыздық камераға жабу үшін пайдаланылды. Бұл аралдар өмірдің қатыгездігімен танымал болды, оның орталығы – әйгілі Devil's Island. Аралдарға Альфред Дрейфус (1895 жылы) және Анри Шарриер (1930 жылдары) сияқты белгілі тұлғалар жіберілді. Шарриер қашып құтылуға қол жеткізіп, кейіннен "Папильон" атты бестселлер жазды. 1853 жылы ішкі аймақта алтын табылды, бұл Бразилия және Суринаммен шекаралық дауларға себеп болды (олар кейіннен 1891, 1899 және 1915 жылдары шешілді, бірақ Суринаммен шекараның шағын бөлігі даулы болып қала береді). 19-шы ғасырдың соңында Франция (Француз Гвианасының бөлігі ретінде) және Бразилия таласқан аумақта Тәуелсіз Гайана Республикасы, француз тілінде La République de la Guyane indépendante және көбінесе астанасының "Counani" атауымен белгілі болды.
In 1809, an Anglo Portuguese naval squadron took French Guiana (ousting governor Victor Hugues) and gave it to the Portuguese in Brazil. However, with the signing of the Treaty of Paris in 1814, the region was handed back to the French, though a Portuguese presence remained until 1817. In 1848, France abolished slavery and the ex slaves fled into the rainforest, setting up communities similar to the ones they had come from in Africa. Subsequently, called Maroons, they formed a sort of buffer zone between the Europeans (who settled along the coast and main rivers) and the unconquered (and often hostile) Native American tribes of the inland regions. Deprived of slave labor the plantations were soon taken over by the jungle, and the planters ruined. In 1850, several shiploads of Indians, Malays, and Chinese were brought out to work the plantations but, instead, they set up shops in Cayenne and other settlements. In 1852, the first shiploads of chained convicts arrived from France. In 1885, to get rid of habitual criminals and to increase the number of colonists, the French Parliament passed a law that anyone, male or female, who had more than three sentences for theft of more than three months each, would be sent to French Guiana as a relégué. This relégués was to be kept in prison there for six months but then freed to become settlers in the colony. However, this experiment failed dismally. The ex prisoners, unable to make a living off the land, found themselves forced to revert to crime or to eke out a hand to mouth existence until they died. In fact, transportation to French Guiana as a relégué amounted to a life sentence, and usually, a short life sentence, as most of the relégués died very quickly from disease and malnutrition. The prisoners would arrive at St Laurent du Maroni before being transported to various camps throughout the country. The Iles du Salut was used to house political prisoners and for solitary confinement. The islands became notorious for the brutality of life there, centering on the notorious Devil's Island. Famous figures sent to the islands included Alfred Dreyfus (in 1895) and Henri Charrière (in the 1930s). Charrière managed to escape and later wrote a best selling book called Papillon. In 1853, gold was discovered in the interior, precipitating border disputes with Brazil and Surinam (these were later settled in 1891, 1899, and 1915, although a small region of the border with Suriname remains in dispute). The Republic of Independent Guyana, in French La République de la Guyane indépendante and commonly referred to by the name of the capital "Counani", was created in the area which was disputed by France (as part of French Guiana) and Brazil in the late 19th century.
20 ғасыр
Инини аумағы, Француз Гвианасының ішкі бөлігінің көп бөлігін құрайтын, 1930 жылы құрылды. Ол 1946 жылы таратылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жергілікті үкімет Шарль де Голльге кеңінен қолдау көрсетілгеніне қарамастан, Виши үкіметіне адалдығын жариялады. Бұл үкімет 1943 жылдың 22 наурызында құлатылды. Француз Гвианасы 1946 жылдың 19 наурызында Францияның теңізден тыс департаментіне айналды. Атақты жазалау колониялары, оның ішінде «Шайтан аралы», біртіндеп тоқтатылып, 1951 жылы ресми түрде жабылды. Бастапқыда Францияға қайту билетінің ақысын төлей алатын босатылған тұтқындар ғана үйлеріне орала алды, сондықтан француз Гвианасы түрмелер ресми түрде жабылғаннан кейін, колонияда мақсатсыз өмір сүретін көптеген босатылған сотталғандармен қорқынышты орынға айналды. 1954 жылдың желтоқсан айында бұл жерге келгендер жағдайларға және әлі де қолданылып тұрған, ақыл-есінен айырылған сотталғандар үшін пайдаланылатын камера блогынан шыққан үнемі айқай-шуға қатты таң қалды. Тамақ күніне бір рет беріліп, денелер де күніне бір рет шығарылатын. 1961 жылы Бразилия президенті Жанию Куадрос Француз Гвианасын аннексиялауды жоспарлады, бірақ операцияны жүзеге асырудан бұрын, саяси билікті арттыруға бағытталған сәтсіз әрекеттің нәтижесінде отставкаға кетті. 1964 жылы Куру ракеталарды ұшыру алаңы ретінде таңдалды, бұл негізінен экваторға жақын орналасқандығымен байланысты болды. Гуана ғарыш орталығы 1968 жылы салынды және пайдалануға берілді. Бұл жергілікті жұмыспен қамтуды қамтамасыз етті, ал негізінен шетелдік техниктер мен аймақта саботажға жол бермеу үшін орналасқан жүздеген әскерлер жергілікті экономикаға аздап кіріс әкелді. 1970 жылдары Лаостан келген Хмонг босқындары елді мекенде орналасты, негізінен Джавухей және Какао қалаларына. 1976 жылғы «Жасыл жоспар» (Le Plan Vert) өндірісті жақсартуға бағытталған, бірақ оның жетістігі шектеулі болды. Франциядан автономияны арттыру қозғалысы 70-80 жылдары Гвиана Социалистік партиясының жетістіктерімен бірге күш алды. Франциядан көбірек автономия талап ететіндердің наразылықтары күшейді. 1996, 1997 және 2000 жылдардағы наразылықтардың барлығы зорлық-зомбылықпен аяқталды. Гвиананың көптеген тұрғындары көбірек автономияны қаласа да, толық тәуелсіздікке қолдау көрсету деңгейі төмен.
The territory of Inini, consisting of most of the interior of French Guiana, was created in 1930. It was abolished in 1946. During World War II the local government declared its allegiance to the Vichy government, despite widespread support for Charles de Gaulle. This government was removed on 22 March 1943. French Guiana became an overseas département of France on 19 March 1946. The infamous penal colonies, including Devil's Island, were gradually phased out and then formally closed in 1951. At first, only those freed prisoners who could raise the fare for their return passage to France were able to go home, so French Guiana was haunted after the official closing of the prisons by numerous freed convicts leading an aimless existence in the colony. Visitors to the site in December 1954 reported being deeply shocked by the conditions and the constant screams from the cell block still in use for convicts who had gone insane and which had only tiny ventilation slots at the tops of the walls under the roof. Food was pushed in and bodies removed once a day. In 1961, Brazilian president Jânio Quadros planned the annexation of French Guiana, but resigned, likely in a failed move to gain more political power, before he could execute the operation. In 1964, Kourou was chosen to be the launch site for rockets, largely due to its favourable location near the equator. The Guiana Space Centre was built and became operational in 1968. This has provided some local employment and the mainly foreign technicians, and hundreds of troops stationed in the region to prevent sabotage, bring a little income to the local economy. The 1970s saw the settlement of Hmong refugees from Laos in the county, primarily to the towns of Javouhey and Cacao. The Green Plan (Le Plan Vert) of 1976 aimed to improve production, though it had only limited success. A movement for increased autonomy from France gained momentum in the 70s and 80s, along with the increasing success of the Parti Socialiste Guyanais. Protests by those calling for more autonomy from France have become increasingly vocal. Protests in 1996, 1997, and 2000 all ended in violence. While many Guianese wish to see more autonomy, support for complete independence is low.
21 ғасыр
2010 жылы өткен референдумда Француз Гвианасының халқы автономияға қарсы дауыс берді. 2017 жылдың 20 наурызында Француз Гвианасы тұрғындары көбірек ресурстар мен инфрақұрылым талаптарымен ереуілге шығып, наразылық білдірді. 2017 жылдың 28 наурызында Француз Гвианасындағы ең ірі демонстрация өтті. 2020 жылы Мари Лоре Финера Хорт Сенатқа сайланған алғашқы әйел болды.
In a 2010 referendum, French Guianans voted against autonomy. On 20 March 2017, French Guianans began going on strike and demonstrating for more resources and infrastructure. 28 March 2017 saw the largest demonstration ever held in French Guiana. The first woman to be elected to the Senate was Marie Laure Phinéra Horth in 2020.