Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Комор аралдарының тарихи дамуы
Historical development of the Comoros
Комор аралдарының тарихы шамамен 800–1000 жылдарға дейін созылады, осы кезде архипелагта алғашқы адамдар қоныстанды. Осы кезеңде Комор аралдарында әртүрлі топтар тұрған. 19 ғасырда Франция аралдарды жаулап алды, ал 1975 жылы олар тәуелсіздік алды.
The history of the Comoros extends to about 800–1000 AD when the archipelago was first inhabited. The Comoros have been inhabited by various groups throughout this time. France colonised the islands in the 19th century, and they became independent in 1975.
Ертедегі тұрғындары
Комор аралдарының алғашқы халқы туралы нақты мәлімет жоқ. Бір зерттеуге сәйкес, аралдар Мадагаскар сияқты Оңтүстік-Шығыс Азия теңізшілерімен алғашқы қоныстанған болуы мүмкін. Бұл австронезиялық теңізшілердің ағыны, олар бұрын Мадагаскардың жанында қоныстанған, біздің заманымыздың 8-13 ғасырларында келді. Олар аралдардағы ең ерте археологиялық егіншілік дәлелдерінің көзі. Симадағы археологиялық қазбалардан табылған егіндердің көп бөлігі Оңтүстік-Шығыс Азиядан әкелінген индика және японика сорттарының күріш түрлері, сондай-ақ мунг бұршағы және мақта сияқты басқа да азиялық егіндер. Қарастырылған егіндердің аз бөлігі ғана Африкаға тән, мысалы, саусақ тары, африкалық сорго және бұршақ. Комор аралдары Африка және Азия халықтарының алғашқы байланысқан және араласқан жері деп есептеледі (Мадагаскардан бұрын). Бүгінгі коморлықтардың құрамында австронезиялық тектің үлесі 20%-ға жетеді. 15 ғасырдан бастап Ширази құл саудагерлері сауда порларын құрып, материктен құлдар әкелді. 16 ғасырда Шығыс Африка жағалауында португалдықтардың келуіне байланысты болған әлеуметтік өзгерістер Хадрами арабтарының келуіне әкеп соқты, олар Ширазилермен одақ құрып, бірнеше патшалық руларын құрды. Ғасырлар бойы Комор аралдары Африка жағалауынан, Парсы шығанағынан, Оңтүстік-Шығыс Азиядан және Мадагаскардан келген түрлі топтармен қоныстанды.
There is uncertainty about the early population of Comoros. According to one study of early crops, the islands may have been settled first by South East Asian sailors the same way Madagascar was. This influx of Austronesian sailors, who had earlier settled nearby Madagascar, arrived in the 8th to 13 centuries CE. They are the source for the earliest archeological evidence of farming in the islands. Crops from archeological sites in Sima are predominantly rice strains of both indica and japonica varieties from Southeast Asia, as well as various other Asian crops like mung bean and cotton. Only a minority of the examined crops were African derived, like finger millet, African sorghum, and cowpea. The Comoros are believed to be the first site of contact and subsequent admixture between African and Asian populations (earlier than Madagascar). Comorians today still display at most 20% Austronesian admixture. From around the 15th century AD, Shirazi slave traders established trading ports and brought in slaves from the mainland. In the 16th century, social changes on the East African coast probably linked to the arrival of the Portuguese saw the arrival of a number of Arabs of Hadrami who established alliances with the Shirazis and founded several royal clans. Over the centuries, the Comoros have been settled by a succession of diverse groups from the coast of Africa, the Persian Gulf, Southeast Asia and Madagascar.
Еуропалықтар
1505 жылы португалдық зерттеушілер алғаш рет аралдарға келді. 1529 жылы француз Парментье ағайындыларының сапарынан басқа, 16 ғасырдың көп бөлігінде аралдарға тек португалдар ғана келді. 17 ғасырдың басында британдық және голландтық кемелер келе бастады, ал Ндзвани аралы тез арада Шығыс Үндістанға қарайтын жолдың маңызды жабдықтау ортасы болды. Ндзвани әдетте бір сұлтан басқарды, ол кейде Майотта мен Мвалиге билігін кеңейтуге тырысты; ал Нгазиджа көбірек бөлінген, кейде 12 шағын мемлекетке дейін бөлінген. 1591 жылы сэр Джеймс Ланкастердің Үнді мұхитына жасаған саяхаты португалдықтар басымдық танытқан дәмдеуіш саудасына ағылшындардың алғашқы тынысы болды. Оның төрт кемесінің тек біреуі ғана сол сапардан Үндістаннан оралды, және ол кемеде 5 адам мен бір баладан тұратын экипаж мүшелерінен айырылды. Ланкастердің өзі Комор аралдарындағы дауылдан қиын жағдайға түсті. Оның көптеген экипажы ашулы арал тұрғындарынан қаза тапты, бірақ Ланкастер 1594 жылы үйіне оралды. (Dalrymple W. 2019; Bloomsbury Publishing). 19 ғасырдың ортасында британдықтар мен француздар Комор аралдарына қызығушылық танытты. Француздар ақырында аралдарды "бөліп билеу" саясаты, қаржылық ықпал және сұлтан мен француз саудагері арасындағы сәтті қарым-қатынас сияқты стратегиялардың шеберлік комбинациясы арқылы бағындырды, осы мүмкіндікті француздықтар өздерінің пайдасына қолданды, аралдардағы тәртіпсіздікті және көтерілістерді басып тастады. 1848 жылдан 1866 жылға дейін британдық консулы болған Уильям Санли, Анжуанға әсер етті.
Portuguese explorers first visited the archipelago in 1505. Apart from a visit by the French Parmentier brothers in 1529, for much of the 16th century the only Europeans to visit the islands were Portuguese. British and Dutch ships began arriving around the start of the 17th century and the island of Ndzwani soon became a major supply point on the route to the East Indies. Ndzwani was generally ruled by a single sultan, who occasionally attempted to extend his authority to Mayotte and Mwali; Ngazidja was more fragmented, on occasion being divided into as many as 12 small kingdoms. Sir James Lancaster's voyage to the Indian Ocean in 1591 was the first attempt by the English to break into the spice trade, which was dominated by the Portuguese. Only one of his four ships made it back from the Indies on that voyage, and that one with a decimated crew of 5 men and a boy. Lancaster himself was marooned by a cyclone on the Comoros. Many of his crew were speared to death by angry islanders although Lancaster found his way home in 1594. (Dalrymple W. 2019; Bloomsbury Publishing ). Both the British and the French turned their attention to the Comoros islands in the middle of the 19th century. The French finally acquired the islands through a cunning mixture of strategies, including the policy of "divide and conquer", chequebook politics and a serendipitous affair between a sultana and a French trader that was put to good use by the French, who kept control of the islands, quelling unrest and the occasional uprising. William Sunley, a planter and British Consul from 1848 to 1866, was an influence on Anjouan.
Абдалла режимі
1978 жылы француздық саясатка қатысты қатаң ұстанымды президент Али Сойлих қаза тауып, Ахмет Абдалла билікке келді. Абдалла билеген кезде Денард Президенттік гвардияның (ПГ) командирі және де-факто елдің билеушісі болды. Ол Оңтүстік Африка (ОА) және Родезияның (қазіргі Зимбабве) ақ үкіметтерінен құпия тыңдау бекетін орнатуға рұқсат алғандығы үшін оқытылып, қолдау көрсетілді және қаржыландырылды. Оңтүстік Африка агенттері Лусака мен Дар-эс-Саламдағы маңызды АҰҰ базаларын бақылап, Мозамбиктегі соғысты қадағалады, онда ОА белсенді роль атқарды. Комор аралдары қару-жарақ санкцияларын айналып өту үшін де пайдаланылды. 1981 жылы Франсуа Миттеран президент болып сайланғанда, Денард француз барлау қызметінің қолдауын жоғалтты, бірақ ОА мен Комор аралдары арасындағы байланысты күшейтуге үміттенді. Әскери іс-қимылдан басқа, Денард қауіпсіздік және құрылыс саласында SOGECOM компаниясын құрды және осы келісімнен пайда тапқандай болды. 1985 және 1987 жылдар аралығында ПГ-ның жергілікті коморлықтармен қарым-қатынасы нашарлады. 1980-жылдардың соңында Оңтүстік Африкалықтар жалдамалы режимді қолдауды жалғастыруға ниет білдірмеді, ал Франция да оған келісті. Президент Абдалла да жалдамалылардың кетуін қалады. Олардың жауабы президент Абдалланың қазасына әкеп соққан (үшінші) төңкеріс болды, оған Денард пен оның адамдарының қатысы болуы мүмкін. Соңынан Оңтүстік Африка және Франция үкіметтері Денардты және оның жалдамалыларын 1989 жылы аралдарды тастап кетуге мәжбүр етті.
In 1978, president Ali Soilih, who had a firm anti French line, was killed and Ahmed Abdallah came to power. Under the reign of Abdallah, Denard was commander of the Presidential Guard (PG) and de facto ruler of the country. He was trained, supported and funded by the white regimes in South Africa (SA) and Rhodesia (now Zimbabwe) in return for permission to set up a secret listening post on the islands. South African agents kept an ear on the important ANC bases in Lusaka and Dar es Salaam and watched the war in Mozambique, in which SA played an active role. The Comoros were also used for the evasion of arms sanctions. When in 1981 François Mitterrand was elected president Denard lost the support of the French intelligence service, but he managed to strengthen the link between SA and the Comoros. Besides the military, Denard established his own company SOGECOM, for both the security and construction, and seemed to profit by the arrangement. Between 1985 and 1987 the relationship of the PG with the local Comorians became worse. At the end of the 1980s the South Africans did not wish to continue to support the mercenary regime and France was in agreement. Also President Abdallah wanted the mercenaries to leave. Their response was a (third) coup resulting in the death of President Abdallah, in which Denard and his men were probably involved. South Africa and the French government subsequently forced Denard and his mercenaries to leave the islands in 1989.
1989-1996 жылдар
Саид Мохамед Джохар президент болды. Оның биліктегі кезеңі қыржынға толы болды, оның ішінде 1991 жылы импичментке ұрынып, 1992 жылы төңкеріс жасауға талпыныс жасалды. 1995 жылдың 28 қыркүйегінде Боб Денард пен жалдамалылар тобы Комор аралдарын төңкеріс арқылы (жалдамалылар бұл операцияны "Каскари" деп атады) президент Джохарға қарсы басып алды. Франция төңкерісті дереу және қатаң айыптады, ал 1978 жылғы Комормен жасалған қорғаныс келісіміне сүйене отырып, президент Жак Ширак арнайы күштеріне аралды қайта басып алуға бұйрық берді. Боб Денард алдағы шабуылды тоқтату үшін шаралар қабылдауға кірісті. Жаңа президенттік күзет құрылды. Аралдың, әсіресе екі әуежайдың маңына ауыр пулеметтермен жабдықталған нығайтылған бекіністер орнатылды. 1995 жылдың 3 қазанында сағат 23:00-де француз әскері 600 сарбазды 33 жалдамалы және 300 қарсыластан тұратын күшке қарсы жөнелтті. Денард жалдамалыларына қарсылық көрсетпеуге бұйрық берді. 7 сағаттың ішінде Икони мен Хахая әуежайлары және Моронидегі Франция елшілігі бақылауға алынды. Келесі күні сағат 15:00-ге дейін Боб Денард пен оның жалдамалылары қарсыласудан бас тарды. Бұл (қарсы) операция, "Азалия" кодын алды, ерекше болды, себебі ешкім зардап шекпеді, және бар болғаны жеті күннің ішінде жоспарлар жасалып, әскерлер орналастырылды. Денард Францияға жеткізіліп, түрмеге қамалды. Премьер-министр Каамби Эль Ячурту Джохар 1996 жылдың қаңтарында елден оралғанша президент міндетін атқарушы болды. 1996 жылдың наурыз айында президент сайлауынан кейін, 1995 жылдың қазан айында Денард құруға тырысқан азаматтық үкіметтің мүшесі Мохамед Таки Абдулкарим президент болды. 1996 жылдың 23 қарашасында Эфиопия әуе компаниясының 961 рейсі ұшаққа шабуыл жасалып, жанармазы бітіп, арал жағажайының жанында құлап, 125 адам қаза тауып, 50 адам аман қалды.
Said Mohamed Djohar became president. His time in office was turbulent, including an impeachment attempt in 1991 and a coup attempt in 1992. On September 28, 1995 Bob Denard and a group of mercenaries took over the Comoros islands in a coup (named operation Kaskari by the mercenaries) against President Djohar. France immediately and severely denounced the coup, and backed by the 1978 defense agreement with the Comoros, President Jacques Chirac ordered his special forces to retake the island. Bob Denard began to take measures to stop the coming invasion. A new presidential guard was created. Strong points armed with heavy machine guns were set up around the island, particularly around the island's two airports. On October 3, 1995, 11 p. m., the French deployed 600 men against a force of 33 mercenaries and a 300 man dissident force. Denard however ordered his mercenaries not to fight. Within 7 hours the airports at Iconi and Hahaya and the French Embassy in Moroni were secured. By 3:00 p. m. the next day Bob Denard and his mercenaries had surrendered. This (response) operation, codenamed Azalée, was remarkable, because there were no casualties, and just in seven days, plans were drawn up and soldiers were deployed. Denard was taken to France and jailed. Prime minister Caambi El Yachourtu became acting president until Djohar returned from exile in January, 1996. In March 1996, following presidential elections, Mohamed Taki Abdoulkarim, a member of the civilian government that Denard had tried to set up in October 1995, became president. On 23 November 1996, Ethiopian Airlines Flight 961 crashed near a beach on the island after it was hijacked and ran out of fuel killing 125 people and leaving 50 survivors.
Анжуан мен Мохелидің бөлініп шығуы
1997 жылы Анжуан мен Мохели аралдары Комор аралдарынан тәуелсіздік жариялады. Үкіметтің кейіннен бүлікші аралдарды күшпен бақылауға қайтару әрекеті сәтсіз аяқталды, ал қазір Африка Одағы келісуге жету үшін келіссөздер жүргізуде. Бұл процесс, кем дегенде теориялық тұрғыдан, көптеп толыққанды. Кейбір мәліметтерге сәйкес, Мохели 1998 жылы үкімет бақылауына қайта оралды. 1999 жылы Анжуанда ішкі жанжалдар болды және сол жылдың 1 тамызында 80 жастағы бірінші президент Фунди Абдалла Ибрагим отставкаға келіп, билікті ұлттық үйлестіруші Саид Абейдке тапсырды. 2001 жылдың 9 тамызында әскери және теңіз күштерінің офицерлері үкіметті құлатты. Мұхаммед Бакар көп ұзамай билікті басып алған хунтаның жетекшісі болды және ай соңында ол елдің басшысы атанды. Келесі үш айда, Абейдтің қатысқан әрекеттерімен қоса, екі төңкеріс талпырысы жасалды, бірақ Бакар үкіметі билікте қалды және Комор аралдарымен келіссөздер жүргізуге көбірек дайындық танытты. 2002 жылы Комор аралдарының барлық аймақтарында президент сайлауы өтті, сондай-ақ конфедерация құрамына кірген үш аралдың президенттері де сайланды. Ең қызықтысы, Мохаммед Бакар Анжуанның президенті болып 5 жылға сайланды. Гранде-Комор да 1990 жылдардың соңында қиындықтарға тап болды, президент Таки 1998 жылдың 6 қарашасында қайтыс болды. 1999 жылы әскери төңкеріс салдарынан полковник Азали Ассумани президент болды. Одан бері бірнеше төңкеріс талпырысы жасалды, бірақ ол уақытша қызметтен шеттесіп, 2002 жылы президент сайлауында жеңіске жеткеннен кейін елдегі билікті толыққанды өз қолына алды. 2006 жылдың мамыр айында Ахмед Абдалла Самби Анжуан аралынан Комор Одағының президенті болып сайланды. Ол Судан, Иран және Сауд Арабиясында оқыған сүнни дін қызметкері. Иранда болған уақыты мен салбанға деген құштарлығы үшін оған «Аятолла» деген лақап ат берілді.
In 1997, the islands of Anjouan and Mohéli declared their independence from the Comoros. A subsequent attempt by the government to re establish control over the rebellious islands by force failed, and presently the African Union is brokering negotiations to effect a reconciliation. This process is largely complete, at least in theory. According to some sources, Mohéli did return to government control in 1998. In 1999, Anjouan had internal conflicts and on August 1 of that year, the 80 year old first president Foundi Abdallah Ibrahim resigned, transferring power to a national coordinator, Said Abeid. The government was overthrown in a coup by army and navy officers on August 9, 2001. Mohamed Bacar soon rose to leadership of the junta that took over and by the end of the month he was the leader of the country. Despite two coup attempts in the following three months, including one by Abeid, Bacar's government remained in power, and was apparently more willing to negotiate with the Comoros. Presidential elections were held for all of the Comoros in 2002, and presidents have been chosen for all three islands as well, which have become a confederation. Most notably, Mohammed Bacar was elected for a 5 year term as president of Anjouan. Grande Comore had experienced troubles of its own in the late 1990s, when President Taki died on November 6, 1998. Colonel Azali Assoumani became president following a military coup in 1999. There have been several coup attempts since, but he gained firm control of the country after stepping down temporarily and winning a presidential election in 2002. In May 2006, Ahmed Abdallah Sambi was elected from the island of Anjouan to be the president of the Union of the Comoros. He is a Sunni cleric who studied in the Sudan, Iran and Saudi Arabia. He is nicknamed "Ayatollah" due to his time in Iran and his penchant for turbans.
2016 жылдан бері билік басында отырған Азали Ассумани
Азали Ассумани – бұрынғы әскери офицер, ол билікке алғаш рет 1999 жылы төңкеріс арқылы келді. Кейін 2002 жылғы президент сайлауында жеңіске жетіп, 2006 жылға дейін билікте болды. Он жыл өткен соң, ол 2016 жылғы сайлауда тағы да сайланды. 2019 жылдың наурыз айында оппозиция бұзушылықтарға толы деп мәлімдеген сайлауда ол қайта сайланды. 2019 жылғы сайлауға дейін президент Азали Ассумани 2018 жылы конституциялық референдум өткізді, онда президенттік мерзім бес жылдық екі мерзімге дейін ұзартуға келісім берілді. Оппозиция референдумды бойкоттады. 2020 жылдың қаңтар айында оның партиясы – Комор аралдарын жаңарту конвенциясы (CRC) парламенттік сайлауда 24 депутаттық орынның 20-сын жеңіп алды. 2023 жылдың 18 ақпанында Комор аралдары Африка Одағының төрағалығын өз мойнына алды. 2024 жылдың қаңтар айында президент Азали Ассумани даулы президент сайлауында 63% дауыспен қайта сайланды.
Azali Assoumani is a former army officer, first came to power in a coup in 1999. Then he won presidency in 2002 election, having power until 2006. After ten years, he was elected again in 2016 election. In March 2019, he was re elected in the elections opposition claimed to be full of irregularities. Before the 2019 election president Azali Assoumani had arranged a constitutional referendum in 2018 that approved extending the presidential mandate from one five year term to two. The opposition had boycotted the referendum. In January 2020, his party The Convention for the Renewal of the Comoros (CRC) won 20 out of 24 parliamentary seats in the parliamentary election. On 18 February 2023 the Comoros assumed the presidency of the African Union. In January 2024, President Azali Assoumani was re elected with 63% of the vote in the disputed presidential election.