Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Объектілерге немесе оқиғаларға сандар тағайындау процесі.
Process of assigning numbers to objects or events
Өлшем – бұл басқа объектілермен немесе оқиғалармен салыстыру үшін қолданылатын объектінің немесе оқиғаның қасиеттерінің сандық айқындалуы. Басқаша айтқанда, өлшем – физикалық шаманың сол түрдегі негізгі эталондық шамамен салыстырғанда қаншалықты үлкен немесе кіші екенін анықтау процесі. Өлшемнің қолданылу саласы мен мақсаты контекстке және ғылым саласына байланысты. Табиғаттану ғылымдары мен инженерияда өлшемдер объектілердің немесе оқиғалардың номиналдық қасиеттеріне қолданылмайды, бұл Халықаралық салмақтар мен өлшемдер бюросы жариялаған метрологияның халықаралық сөздігіндегі нұсқауларға сәйкес келеді. Өлшем – сауда, ғылым, технология және көптеген салалардағы сандық зерттеулердің маңызды құралы болып табылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, адамзат қызметінің әртүрлі салаларында салыстыруды жеңілдету үшін көптеген өлшем жүйелері болған. Көбінесе мұндай жүйелер сауда серіктестері мен ынтымақтастықта жұмыс істейтін тараптар арасындағы жергілікті келісімдер арқылы құрылған. 18 ғасырдан бастап, даму кеңінен қабылданған, бірыңғай стандарттарға қарай бағытталды, нәтижесінде қазіргі заманғы Халықаралық бірліктер жүйесі (СИ) пайда болды. Бұл жүйе барлық физикалық өлшемдерді жеті негізгі бірліктің математикалық комбинациясына келтіреді. Өлшем ғылымы метрология саласында зерттеледі. Өлшем – белгісіз шаманы белгілі немесе стандартты шамамен салыстыру процесі.
Measurement is the quantification of attributes of an object or event, which can be used to compare with other objects or events. In other words, measurement is a process of determining how large or small a physical quantity is as compared to a basic reference quantity of the same kind. The scope and application of measurement are dependent on the context and discipline. In natural sciences and engineering, measurements do not apply to nominal properties of objects or events, which is consistent with the guidelines of the International vocabulary of metrology published by the International Bureau of Weights and Measures. Measurement is a cornerstone of trade, science, technology and quantitative research in many disciplines. Historically, many measurement systems existed for the varied fields of human existence to facilitate comparisons in these fields. Often these were achieved by local agreements between trading partners or collaborators. Since the 18th century, developments progressed towards unifying, widely accepted standards that resulted in the modern International System of Units (SI). This system reduces all physical measurements to a mathematical combination of seven base units. The science of measurement is pursued in the field of metrology. Measurement is defined as the process of comparison of an unknown quantity with a known or standard quantity.
Әдістеме
Қасиеттің өлшемі келесі критерийлер бойынша жіктеледі: түрі, шамасы, бірлігі және қателігі. Олар өлшемдерді нақты салыстыруға мүмкіндік береді. Өлшем деңгейі – салыстырудың әдістемелік ерекшеліктерінің таксономиясы. Мысалы, қасиеттің екі жағдайын қатынас, айырма, немесе реттік басымдық арқылы салыстыруға болады. Түрі көбінесе тікелей айтылмайды, бірақ өлшеу процедурасының сипаттамасында жасырын түрде беріледі. Шамасы – сипаттаманың сандық мәні, әдетте, тиісті таңдалған өлшеу құралымен анықталады. Бірлік шамаға математикалық салмақ коэффициентін тағайындайды, ол стандарт ретінде қолданылатын артефакттың қасиетіне немесе табиғи физикалық шамаға қатынас ретінде алынады. Қателік өлшеу процедурасының кездейсоқ және жүйелік қателіктерін көрсетеді; ол өлшемнің сенімділік деңгейін білдіреді. Қателіктер өлшемдерді әдістемелік түрде қайталау және өлшеу құралдарының дәлдігі мен нақтылығын ескере отырып бағаланады.
The measurement of a property may be categorized by the following criteria: type, magnitude, unit, and uncertainty. They enable unambiguous comparisons between measurements. The level of measurement is a taxonomy for the methodological character of a comparison. For example, two states of a property may be compared by ratio, difference, or ordinal preference. The type is commonly not explicitly expressed, but implicit in the definition of a measurement procedure. The magnitude is the numerical value of the characterization, usually obtained with a suitably chosen measuring instrument. A unit assigns a mathematical weighting factor to the magnitude that is derived as a ratio to the property of an artifact used as standard or a natural physical quantity. An uncertainty represents the random and systemic errors of the measurement procedure; it indicates a confidence level in the measurement. Errors are evaluated by methodically repeating measurements and considering the accuracy and precision of the measuring instrument.
Өлшем бірліктерін стандарттау
Өлшемдер көбінесе салыстыру жүйесі ретінде Халықаралық бірліктер жүйесін (СИ) қолданады. Жүйе жеті негізгі бірлікті анықтайды: килограмм, метр, кандела, секунд, ампер, кельвин және моль. Бұл бірліктердің барлығы стандарт ретінде қызмет ететін нақты физикалық нысанға сілтеме жасамай анықталады. Артефакттарсыз анықтамалар өлшемдерді физикалық тұрақтыға немесе табиғаттағы басқа да өзгермейтін құбылыстарға байланысты нақты мәнге бекітеді, ал стандартты артефакттар нашарлауға немесе жойылуға ұшырайды. Оның орнына, өлшем бірлігі тек онымен байланысты тұрақтының мәнін анықтаудағы дәлдік артуы арқылы ғана өзгеруі мүмкін. СИ-дың негізгі бірлігін, белгілі бір шешімге тәуелсіз, эксперименталды стандартқа байланыстыру туралы алғашқы ұсынысты Чарльз Сандерс Пирс (1839–1914) жасады, ол метрді спектральді сызықтың толқын ұзындығы арқылы анықтауды ұсынды. Бұл тікелей Майклсон-Морли экспериментіне әсер етті; Майклсон мен Морли Пирстің еңбегін сілтеме жасайды және оның әдісін жетілдірді.
Measurements most commonly use the International System of Units (SI) as a comparison framework. The system defines seven fundamental units: kilogram, metre, candela, second, ampere, kelvin, and mole. All of these units are defined without reference to a particular physical object which serves as a standard. Artifact free definitions fix measurements at an exact value related to a physical constant or other invariable phenomena in nature, in contrast to standard artifacts which are subject to deterioration or destruction. Instead, the measurement unit can only ever change through increased accuracy in determining the value of the constant it is tied to. The first proposal to tie an SI base unit to an experimental standard independent of fiat was by Charles Sanders Peirce (1839–1914), who proposed to define the metre in terms of the wavelength of a spectral line. This directly influenced the Michelson–Morley experiment; Michelson and Morley cite Peirce, and improve on his method.
Стандарттар
Бірнеше негізгі кванттық тұрақтыларды қоспағанда, өлшем бірліктері тарихи келісімдердің нәтижесінде қалыптасқан. Табиғатта дюймнің нақты бір ұзындығы болуы керек деген талап жоқ, сондай-ақ мильдің километрден жақсы қашықтық өлшемі екендігі де табиғи түрде белгіленбеген. Адамзат тарихының барысында, бастапқыда ыңғайлы болу үшін, кейін қажеттілік туғанда, өлшемдердің стандарттары дамыды, осылайша қауымдастықтарда белгілі бір ортақ эталондық көрсеткіштер пайда болды. Өлшемдерді реттейтін заңдар бастапқыда саудадағы алаяқтықтың алдын алу мақсатында жасалды. Өлшем бірліктері әдетте ғылыми негізде анықталады, оларды үкіметтік немесе тәуелсіз мекемелер қадағалайды және халықаралық шарттармен бекітіледі, олардың ішінде ең бастысы – 1875 жылы Метр конвенциясымен құрылған Сaлмақтар мен өлшемдер жөніндегі Бас конференция (CGPM), ол Халықаралық бірліктер жүйесін (SI) бақылайды. Мысалы, метр 1983 жылы CGPM жарық жылдамдығы арқылы қайта анықталды, килограмм 2019 жылы Планк тұрақтысы арқылы қайта анықталды, ал халықаралық ярд 1960 жылы АҚШ, Ұлыбритания, Австралия және Оңтүстік Африка үкіметтерімен нақты 0,9144 метр деп белгіленді. АҚШ-та коммерциялық өлшемдерді Ұлттық стандарттар және технология институты (NIST) реттейді, ол АҚШ Сауда министрлігінің бөлімшесі болып табылады. Ұлыбританияда бұл функцияны Ұлттық физикалық зертхана (NPL), Австралияда Ұлттық өлшеу институты, Оңтүстік Африкада Ғылыми және өнеркәсіптік зерттеулер кеңесі, ал Үндістанда Үндістанның Ұлттық физикалық зертханасы атқарады.
With the exception of a few fundamental quantum constants, units of measurement are derived from historical agreements. Nothing inherent in nature dictates that an inch has to be a certain length, nor that a mile is a better measure of distance than a kilometre. Over the course of human history, however, first for convenience and then for necessity, standards of measurement evolved so that communities would have certain common benchmarks. Laws regulating measurement were originally developed to prevent fraud in commerce. Units of measurement are generally defined on a scientific basis, overseen by governmental or independent agencies, and established in international treaties, pre eminent of which is the General Conference on Weights and Measures (CGPM), established in 1875 by the Metre Convention, overseeing the International System of Units (SI). For example, the metre was redefined in 1983 by the CGPM in terms of the speed of light, the kilogram was redefined in 2019 in terms of the Planck constant and the international yard was defined in 1960 by the governments of the United States, United Kingdom, Australia and South Africa as being exactly 0.9144 metres. In the United States, the National Institute of Standards and Technology (NIST), a division of the United States Department of Commerce, regulates commercial measurements. In the United Kingdom, the role is performed by the National Physical Laboratory (NPL), in Australia by the National Measurement Institute, in South Africa by the Council for Scientific and Industrial Research and in India the National Physical Laboratory of India.
Бөлшектер мен жүйелер
бірлік – басқа физикалық шамаларды өлшеуге қолданылатын белгілі немесе стандартты шама.
unit is known or standard quantity in terms of which other physical quantities are measured.
Императорлық және АҚШ-тың әдет-ғұрыптық жүйелері
СИ бірліктері бүкіл әлемде кеңінен қолданылғанға дейін ағылшын бірліктерінің британдық жүйелері және кейіннен императорлық бірліктер Ұлыбританияда, Достастық және АҚШ-та қолданылған. Бұл жүйе АҚШ-та дәстүрлі бірліктер деп аталды және әлі күнге дейін сол жерде және Кариб теңізіндегі бірнеше елдерде қолданылады. Бұл әр түрлі өлшем жүйелері кейде императорлық бірліктер бойынша ұзындығы, салмағы және уақыты үшін фут-фунт-секунд жүйелері деп аталады, тіпті тонна, центнер, галлон және теңіздік миль, мысалы, АҚШ бірліктері үшін әртүрлі болса да. Көптеген императорлық бірліктер Ұлыбританияда әлі де қолданылуда, ол ресми түрде СИ жүйесіне ауысты, бірақ бірнеше ерекшеліктер бар, мысалы, жол белгілері әлі де мильмен көрсетіледі. Аздалған сыра мен алма ашытылған суы императорлық пинтамен сатылуы керек, ал қайтарылатын бөтелкедегі сүт императорлық пинтамен сатылуы мүмкін. Көптеген адамдар өздерінің бойын фут пен дюйммен, ал салмағын – фунт пен стонмен өлшейді, мысалы. Императорлық бірліктер көптеген басқа жерлерде де қолданылады, мысалы, көптеген Достастық елдерінде, олар метрикалық жүйеге көшкенімен, жер көлемі акрмен, ал еден ауданы шаршы футпен өлшенеді, әсіресе коммерциялық мәмілелер үшін (мемлекеттік статистика емес). Сол сияқты, бензин де метрикалық жүйеде деп саналатын көптеген елдерде галлонмен сатылады.
Before SI units were widely adopted around the world, the British systems of English units and later imperial units were used in Britain, the Commonwealth and the United States. The system came to be known as U. S. customary units in the United States and is still in use there and in a few Caribbean countries. These various systems of measurement have at times been called foot pound second systems after the Imperial units for length, weight and time even though the tons, hundredweights, gallons, and nautical miles, for example, are different for the U. S. units. Many Imperial units remain in use in Britain, which has officially switched to the SI system—with a few exceptions such as road signs, which are still in miles. Draught beer and cider must be sold by the imperial pint, and milk in returnable bottles can be sold by the imperial pint. Many people measure their height in feet and inches and their weight in stone and pounds, to give just a few examples. Imperial units are used in many other places, for example, in many Commonwealth countries that are considered metricated, land area is measured in acres and floor space in square feet, particularly for commercial transactions (rather than government statistics). Similarly, gasoline is sold by the gallon in many countries that are considered metricated.
Метрлік жүйе
Метрлік жүйе – ұзындығы метр, ал массасы килограммға негіделген ондық өлшемдер жүйесі. Ол бірнеше түрде кездеседі, негізгі бірліктердің таңдалуы әртүрлі болуы мүмкін, бірақ бұл оның күнделікті қолданысына ешқандай әсер етпейді. 1960 жылдан бері Халықаралық бірліктер жүйесі (SI) – халықаралық тұрақты мойындалған метрлік жүйе болып табылады. Масса, ұзындық және электр қуатының метрлік бірліктері күнделікті және ғылыми мақсаттар үшін бүкіл әлемде кеңінен қолданылады.
The metric system is a decimal system of measurement based on its units for length, the metre and for mass, the kilogram. It exists in several variations, with different choices of base units, though these do not affect its day to day use. Since the 1960s, the International System of Units (SI) is the internationally recognised metric system. Metric units of mass, length, and electricity are widely used around the world for both everyday and scientific purposes.
Префикстерді аудару
СИ бірдей негізге ие, бірақ префикстері әртүрлі бірліктерге ауысқанда оңай көбейтуге мүмкіндік береді. Метрді сантиметрге түрлендіру үшін метр санын 100-ге көбейту жеткілікті, себебі бір метрде 100 сантиметр болады. Керісінше, сантиметрді метрге түрлендіру үшін сантиметр санын 0,01-ге көбейту немесе 100-ге бөлу қажет.
The SI allows easy multiplication when switching among units having the same base but different prefixes. To convert from metres to centimetres it is only necessary to multiply the number of metres by 100, since there are 100 centimetres in a metre. Inversely, to switch from centimetres to metres one multiplies the number of centimetres by 0.01 or divides the number of centimetres by 100.
Ұзындығы
Билеуіш – геометрия, техникалық сурет салу, инженерия және ағаш өңдеу сияқты салаларда ұзындықты немесе қашықтықты өлшеуге, немесе түзу сызықтар жүргізуге арналған құрал. Нақты айтқанда, билеуіш түзу сызықтарды жүргізу үшін қолданылатын құрал, ал ұзындықты анықтауға арналған калибрленген құрал – өлшегіш деп аталады. Дегенмен, күнделікті қолданыста екі құралды да билеуіштер деп атайды, ал белгісі жоқ билеуіштерді "straightedge" деп атайды. "Өлшегіш" сөзі өлшеу құралы ретінде тек "өлшеу таспасы" тіркесінде сақталған, ол өлшеуге қолданылады, бірақ түзу сызық жүргізуге жарамайды. Осы беттегі суреттерде көрсетілгендей, екі метрлік ағаш өңдеу билеуішін 20 сантиметрге дейін бүктеуге болады, осылайша ол қалтаға оңай сыяды, ал бес метрлік өлшеу таспасын кішкентай корпусқа жиюға болады.
A ruler or rule is a tool used in, for example, geometry, technical drawing, engineering, and carpentry, to measure lengths or distances or to draw straight lines. Strictly speaking, the ruler is the instrument used to rule straight lines and the calibrated instrument used for determining length is called a measure, however common usage calls both instruments rulers and the special name straightedge is used for an unmarked rule. The use of the word measure, in the sense of a measuring instrument, only survives in the phrase tape measure, an instrument that can be used to measure but cannot be used to draw straight lines. As can be seen in the photographs on this page, a two metre carpenter's rule can be folded down to a length of only 20 centimetres, to easily fit in a pocket, and a five metre long tape measure easily retracts to fit within a small housing.
Уақыт
Уақыт – кеңістікке жатпайтын үздіксіздіктегі элементар өзгерістердің абстрактілі өлшемі. Ол сандармен және/немесе сағаттар, күндер, апталар, айлар және жылдар сияқты аталатын мерзімдермен белгіленеді. Бұл – осы кеңістікке жатпайтын үздіксіздіктегі көрінетін қайтымсыз оқиғалар тізбегі. Сондай-ақ, ол осы үздіксіздіктегі екі салыстырмалы нүкте арасындағы интервалды көрсету үшін де қолданылады.
Time is an abstract measurement of elemental changes over a non spatial continuum. It is denoted by numbers and/or named periods such as hours, days, weeks, months and years. It is an apparently irreversible series of occurrences within this non spatial continuum. It is also used to denote an interval between two relative points on this continuum.
Массасы
Масса – барлық материалдық заттардың импульсінің өзгеруіне қарсы тұру қабілетінің ішкі қасиеті. Ал салмақ – массаның гравитациялық өріс әсерінде пайда болатын төмен бағытталған күш. Еркін құлау кезінде (жалпы гравитациялық күштер болмағанда) заттар салмақсыз болады, бірақ массасын сақтайды. Империялық жүйедегі масса бірліктеріне унция, фунт және тонна жатады. Грам мен килограмм – масса бірліктері. Салмақты немесе массаны өлшеуге арналған бір құрал – таразы немесе, көбінесе, жай ғана таразы деп аталады. Серіппелі таразы күшті өлшейді, бірақ массаны өлшемейді, ал тепе-теңдік таразы салмақты салыстырады, екеуінің де жұмыс істеуі үшін гравитациялық өріс қажет. Салмақты немесе массаны өлшеу үшін ең дәл құралдардың кейбіреулері жүктемелі элементтерге және цифрлық дисплейге негізделген, бірақ жұмыс істеу үшін гравитациялық өріс қажет және еркін құлауда жұмыс істемейді.
Mass refers to the intrinsic property of all material objects to resist changes in their momentum. Weight, on the other hand, refers to the downward force produced when a mass is in a gravitational field. In free fall, (no net gravitational forces) objects lack weight but retain their mass. The Imperial units of mass include the ounce, pound, and ton. The metric units gram and kilogram are units of mass. One device for measuring weight or mass is called a weighing scale or, often, simply a scale. A spring scale measures force but not mass, a balance compares weight, both require a gravitational field to operate. Some of the most accurate instruments for measuring weight or mass are based on load cells with a digital read out, but require a gravitational field to function and would not work in free fall.
Экономика
Экономикада қолданылатын өлшемдер физикалық өлшемдер, номиналды бағамен өлшенетін шамалар және нақты бағамен өлшенетін шамалар болып бөлінеді. Бұл өлшемдердің айырмашылығы олар қандай айнымалыларды өлшейтінінде және қандай айнымалыларды өлшеуден шығаратынында.
The measures used in economics are physical measures, nominal price value measures and real price measures. These measures differ from one another by the variables they measure and by the variables excluded from measurements.
Сауалнамалық зерттеулер
Сауалнамалық зерттеулер саласында жеке адамдардың көзқарасы, құндылықтары және мінез-құлқы сауалнамалар арқылы өлшенеді, сауалнамалар осы өлшемдердің құралы болып табылады. Барлық басқа өлшемдер сияқты, сауалнамалық зерттеулердегі өлшемдер де өлшем қателігіне ұшырайды, яғни нақты мән мен өлшем құралын қолдану арқылы алынған мән арасындағы айырмашылыққа. Мазмұндық сауалнамалық зерттеулерде өлшем қателігі бұрмаланған қорытындыларға және дұрыс есептелмеген әсерлерге алып келуі мүмкін. Дәл нәтижелер алу үшін, өлшем қателіктері анықталған жағдайда, нәтижелерді осы қателіктерге сәйкес түзету қажет.
In the field of survey research, measures are taken from individual attitudes, values, and behavior using questionnaires as a measurement instrument. As all other measurements, measurement in survey research is also vulnerable to measurement error, i. e. the departure from the true value of the measurement and the value provided using the measurement instrument. In substantive survey research, measurement error can lead to biased conclusions and wrongly estimated effects. In order to get accurate results, when measurement errors appear, the results need to be corrected for measurement errors.
Ақпарат теориясы
Ақпарат теориясы барлық деректердің шамалы дәлдікте және статистикалық сипатта екенін мойындайды. Сондықтан өлшеудің анықтамасы: "Нәтиже сандық түрде берілген белгісіздікті азайтатын бақылаулар жиынтығы". Бұл анықтама ғалымдар бір нәрсені өлшегенде және өлшемдердің орташа мәні мен статистикасын хабарлағанда іс жүзінде не істейтінін көрсетеді. Практикалық тұрғыда, белгілі бір шаманың күтілетін мәні туралы бастапқы болжаммен бастап, түрлі әдістер мен құралдарды пайдаланып, оның мәніндегі белгісіздікті азайтуға болады. Осы көзқарас бойынша, позитивистік бейнелеу теориясынан өзгеше, барлық өлшемдер белгісіздікке толы, сондықтан бір мән берудің орнына, өлшеуге мәндер диапазоны беріледі. Бұл сонымен қатар бағалау мен өлшеу арасында айқын немесе нақты шекара жоқ екенін көрсетеді.
Information theory recognises that all data are inexact and statistical in nature. Thus the definition of measurement is: "A set of observations that reduce uncertainty where the result is expressed as a quantity." This definition is implied in what scientists actually do when they measure something and report both the mean and statistics of the measurements. In practical terms, one begins with an initial guess as to the expected value of a quantity, and then, using various methods and instruments, reduces the uncertainty in the value. In this view, unlike the positivist representational theory, all measurements are uncertain, so instead of assigning one value, a range of values is assigned to a measurement. This also implies that there is not a clear or neat distinction between estimation and measurement.
Кванттық механика
Кванттық механикада өлшеу – кванттық жүйенің белгілі бір қасиетін (орналасу, импульс, энергия және т.б.) анықтайтын әрекет. Кванттық өлшеулер әрқашан ықтималдық таралудан алынған статистикалық үлгілер болып табылады; көптеген кванттық құбылыстар үшін таралу дискретті болады. Кванттық өлшеулер кванттық күйлерді өзгертеді, бірақ кванттық күйдегі қайталама өлшеулер көшіріледі. Өлшеу сүзгі сияқты әрекет етеді, кванттық күйді бір ғана өлшенген кванттық мәнге өзгертеді. Кванттық өлшеудің нақты мағынасы – кванттық механикадағы шешілмеген түбірлі мәселе; ең көп тараған түсіндірме – өлшеу орындалғанда кванттық жүйенің толқындық функциясы бір ғана нақты мәнге "құлайды".
In quantum mechanics, a measurement is an action that determines a particular property (position, momentum, energy, etc.) of a quantum system. Quantum measurements are always statistical samples from a probability distribution; the distribution for many quantum phenomena is discrete. Quantum measurements alter quantum states and yet repeated measurements on a quantum state are reproducible. The measurement appears to act as a filter, changing the quantum state into one with the single measured quantum value. The unambiguous meaning of the quantum measurement is an unresolved fundamental problem in quantum mechanics; the most common interpretation is that when a measurement is performed, the wavefunction of the quantum system "collapses" to a single, definite value.
Биология
Биологияда, әдетте, өлшеудің толыққанды қалыптасқан теориясы жоқ. Дегенмен, теориялық контекстің маңыздылығы ерекше атап көрсетіледі. Сонымен қатар, эволюция теориясынан туындайтын теориялық контекст өлшеу теориясын жасауға және тарихилықты маңызды түсінік ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Биологиядағы өлшеудің ең дамыған салаларының қатарында генетикалық және түрлік әртүрлілікті өлшеу жатыр.
In biology, there is generally no well established theory of measurement. However, the importance of the theoretical context is emphasized. Moreover, the theoretical context stemming from the theory of evolution leads to articulate the theory of measurement and historicity as a fundamental notion. Among the most developed fields of measurement in biology are the measurement of genetic diversity and species diversity.