Кіріспе

Эдгар Аллан Поның 1841 жылы жарық көрген қысқа әңгімесі "Морг көшесіндегі кісі өлтірулер" – 1841 жылы Грэм журналында жарияланған Эдгар Аллан Поның қысқа әңгімесі. Ол алғашқы қазіргі заманғы детективтік әңгіме ретінде танымал; По оны өзінің "ой-қиялымен шешілетін істерінің" бірі деп атаған. Дюпен кәсіби детектив емес; ол Морг көшесіндегі кісі өлтірулерді жеке қызығушылығы үшін тергеуге кіріседі. Оның мақсаты – шындықты табу және әділетсіз айыпталған адамды ақтау. Оның мүддесі қаржылық емес, тіпті орангутанның иесі ұсынған ақшалай сыйлықтан да бас тартады. Нақты кісі өлтірушінің кім екенін анықтау қылмыстың мәнін жояды, себебі орангутан да, оның иесі де жауапкершілікке тартыла алмайды. Поны зерттеуші Артур Хобсон Куинн кейінгі детективтерде М. Ле Бонды, тұтқындалған күдіктіні, әдейі түрде кінәлі көрінетіндей етіп көрсетуі мүмкін екенін болжайды, бірақ По одан бас тартқан. По "Морг көшесіндегі кісі өлтірулер" әңгімесін қалалардың дамуына байланысты қылмыс мәселесі қоғам назарында болған кезде жазды. Лондон жақында алғашқы кәсіби полиция күшін құрған, ал американдық қалалар газеттерде жарияланған кісі өлтірулер мен қылмыстық сот процестеріне байланысты ғылыми полиция жұмысына көңіл бөлді. Бұл әңгімеде ақыл мен күш арасындағы күрестің терең метафорасы жатыр. Орангутан мен оның иесі бейнеленген физикалық күш – зорлықтың символы: орангутан кісі өлтіруші, ал оның иесі жануарды қамшымен ұрып-соққанын мойындайды. Анализшінің зиялылық күші олардың зорлық-зомбылығын жеңіп шығады. Бұл әңгімеде По жиі қолданатын тақырып – әдемі әйелдің өлімі де бар, ол оны "дүниедегі ең поэтикалық тақырып" деп атаған.

Дюпен әдісі

По Дюпиннің әдісін, рациоцинацияны карта ойыншысының мысалы арқылы түсіндіреді: "алынған ақпараттың мөлшері, қорытындының дұрыстығынан гөрі, байқаудың сапасына байланысты". Содан кейін По оқиға арқылы мысал келтіреді, онда Дюпин баяндаушының актер Шантилли туралы ойлап отырғанын қалай білгенін түсіндіреді. Дюпен содан кейін осы әдісін осы қылмысты шешуге қолданады. Дюпеннің әдісі оқу мен жазудың маңыздылығын баса көрсетеді. Газеттегі хабарламалар оның қызығушылығын тудырады; ол орангутан туралы француз зоологы Жорж Кювье жазған мәліметтерден біледі. Бұл әдіс оқырманды да қатыстырады, өйткені ол да іздерді өзі оқып, оқиғаны бақылайды. По сөздің күшін де атап көрсетеді. Дюпен теңізшіден кісі өлтіру туралы ақпарат сұрағанда, теңізші өзі өлімге ұшырағандай болады: "Теңізшінің беті қызарып, деміккендей болып, бірден дірілдеп, өлімдей болып орнына құлады".

Әдеби мәні және қабылдануы

Поның өмірбаясын жазған Джеффри Майерс "Ру-Моргтағы кісі өлтірулер" шығармасының маңыздылығын "әлем әдебиеті тарихын өзгертті" деп қорытындылады. Детективтік әңгімелерді қалыптастырудағы Поның рөлі Американың Құпия Жазушылар қауымдастығы жыл сайын табыстайтын Эдгар сыйлығында көрініс табады. "Ру-Моргтағы кісі өлтірулер" сонымен қатар, сырлы әдебиетте жиі кездесетін көптеген элементтерді орнықтырды: ерекше, бірақ данышкер детектив, шатақ полиция, жақын досының бірінші тұлғада баяндауы. По полицияны детективке қарама-қарсы тұратын жағымсыз бейнеде бейнелейді. Сонымен қатар, По детектив шешімін жариялап, содан кейін осы шешімге қалай келгенін түсіндіретін повество қалыптарын енгізеді. Бұл детективтік әдебиеттегі алғашқы құлыпталған бөлме жұмбағы болып табылады. Дегенмен, По Филипп Пендлтон Кукке жазған хатында өзінің жетістіктерін мойындамайды:
Цитата: "Осы логикалық әңгімелердің танымалдығы жаңалыққа ұқсас болуымен байланысты. Мен олардың тапқыр емес екенін айтпаймын, бірақ адамдар оларды әдісі мен оның көрінісіне байланысты одан да тапқыр деп санайды. Мысалы, "Ру-Моргтағы кісі өлтірулерде" сіздің өзіңіз ашу үшін тоқыған желіңізді ашудың қандай тапқырлығы бар?"

Жариялану тарихы

По бастапқыда әңгімені "Трианон көшесіндегі кісі өлтірулер" деп атаған, бірақ оны өліммен байланысын күшейту үшін қайта атады. "The Murders in the Rue Morgue" По редактор болып жұмыс істеген кезде алғаш рет 1841 жылдың сәуірінде "Graham's Magazine" журналында жарық көрді. Ол үшін қосымша 56 доллар төленді – бұл ерекше жоғары көрсеткіш; "Қараға" үшін оған тек 9 доллар төленді. 1843 жылы По өзінің әңгімелерінен тұратын "Эдгар А. Поның прозалық романдары" атты кітапшалар сериясын басып шығару идеясын келтірді. Ол тек бір ғана кітапша шығарды – "The Murders in the Rue Morgue", ол сатиралық "The Man That Was Used Up" романымен бірге жинақталған. Ол 12 жарым центке сатылды. Бұл нұсқада Грэмнің түпнұсқа мәтініне 52 өзгеріс енгізілді, соның ішінде жаңа жол: "Префект тым айлакер болу үшін терең ойлы емес", ал түпнұсқада "тымырлылыққа жеткілікті емес" делінген. "The Murders in the Rue Morgue" Поның "Tales" деп аталатын әңгімелер жинағында Wiley & Putnam басылып шықты. По қай әңгімелерді жинаққа енгізу керектігін таңдауға қатыспады. Поның "Рю Моргтағы кісі өлтірулер" романының жалғасы "Мари Роже туралы құпия" болды, ол алғаш рет 1842 жылдың желтоқсанында және 1843 жылдың қаңтарында сериялы түрде жарық көрді. "The Murders in the Rue Morgue" сериясының жалғасы" деп аталса да, "Мари Роже туралы құпия" "The Murders in the Rue Morgue" романымен тек С. Огюст Дюпеннің және Париж қаласының ортақ болуынан басқа көптеген ортақ элементтерге ие емес. Дюпен "Жоғалған хат" романында қайта пайда болды, оны По 1844 жылдың шілдесінде Джеймс Рассел Лоуэллге жазған хатында "бәлкім, менің ақыл-ойымды зерттейтін ең жақсы әңгімелерімнің бірі" деп атады. "Graham's Magazine" журналында алғаш рет басылған "Рю Моргтағы кісі өлтірулер" романының түпнұсқа қолжазбасы қоқысқа тасталды. Ол кеңседе жұмыс істейтін шағыр, Дж. М. Джонстон, оны алып, әкесіне сақтау үшін берді. Ол музыка кітабында қалдырылды, онда үш үй өртінен аман қалды, содан кейін Джордж Уильям Чайлдс сатып алды. 1891 жылы Чайлдс қолжазбаны, оның тарихын түсіндіретін хатпен бірге Дрексел университетіне сыйлады. Чайлдс сондай-ақ 1875 жылы Мэриленд штатының Балтимор қаласында Эдгар Аллан Поның жаңа қабір ескерткішін аяқтау үшін 650 доллар сыйлады. "Рю Моргтағы кісі өлтірулер" Поның француз тіліне аударылған алғашқы туындыларының бірі болды. 1846 жылдың 11-13 маусымында Париждегі "La Quotidienne" газетінде "Әділет тарихындағы есімсіз кісі өлтіру" деген тақырыпта мақала жарияланды. Поның есімі аталмады және көптеген мәліметтер, соның ішінде Рю Морг көшесінің аты және басты кейіпкерлердің есімдері ("Дюпен" "Бернье" болып өзгертілді) өзгертілді. 1846 жылдың 12 қазанында "Le Commerce" газетінде "Une Sanglante Enigme" деп аталған тағы бір аударма жарияланды. "Le Commerce" газетінің редакторы "La Quotidienne" газетінен мақаланы көшіргені үшін айыпталды. Бұл айыптау сотқа жетті және тудырған қоғамдық пікірталас Поның есімін француз жұртшылығының назарына жеткізді. Гордон Гесслер 1971 жылы "Рю Моргтағы кісі өлтірулер" романының бейімделуін жасады, ол Поның әңгімесінен гөрі "Операның арбауы" романына көбірек ұқсайды. Гесслердің сөзіне сүйенсек, "бастапқы оқиғаның мәселесі, яғни кім "маймыл" болды, қазіргі заманда жасай алмайтын оқиға еді". 1986 жылы оқиғаның теледидарлық бейімделуін Жанно Шварк режиссерлік етті, онда Огюст Дюпин рөлін Джордж С. Скотт ойнады. 2023 жылғы Netflix мини-сериалы "Ашер үйінің құлдырауында" Огюст Дюпен АҚШ прокурорының көмекшісі ретінде қайта қарастырылады. Сериалдың үшінші бөлімі "Рю Моргтағы кісі өлтіру" деп аталады және Камиль Л'Эспанайды "Рю Морг" деп аталған медициналық зертханада шимпанзе өлтіреді. Бұл оқиға Big Fish Games компаниясының "Қараңғы әңгімелер" франшизасы үшін "Қараңғы әңгімелер: Эдгар Аллан Поның Рю Моргтағы кісі өлтірулері" деген атпен бейнеойынына бейімделді.