Кіріспе
Ирандық драматург, театр режиссері, сценарист және кинорежиссер Бахрам Бейзай (; 26 желтоқсан 1938 жылы туған) - ирандық драматург, театр режиссері, сценарист, кинорежиссер және парсы әдебиеттері, өнер және Иран зерттеулерінің остады ("остазы"). Бейзай - ақын Не'маталлах Бейзайдың (әдеби псевдонимі "Зокай" арқылы танымал) ұлы. Бахрамның аталық ағасы - атақты ақын Әдиб Бейзай, ХХ ғасырдағы ең терең ақындардың бірі. Баһрам Бейзайдың атасының атасы Мирза Мұхаммед Реза Араньи ("Эбн Рух") және атасының үлкен атасы Мулла Мұхаммед Факих Араньи ("Рухол Амин") да белгілі ақындар болған. Бейзай киноға кіруіне кешіккеніне қарамастан, кейде оның шығармаларын Иранның жаңа толқыны деп атайтын кино түсірушілер ұрпағының ізашарлары деп саналады. Оның "Башу, кішкентай бейтаныс" (1986) фильмі 1999 жылдың қарашасында 150 ирандық сыншылар мен мамандардың арасында өткен "Picture World" атты сауалнамада "Барлық уақыттағы ең жақсы ирандық фильм" деп танылды. Дегенмен, 1970 жылы кинодағы мансабы басталғанға дейін ол жетекші драматург (театр тарихшысы ретінде) болды, сондықтан ол көбінесе парсы тілінің ең ұлы драматургы деп саналады және "Парсының Шекспирі" деген атақ алады. 2010 жылдан бері Бейзай АҚШ-тың Стэнфорд университетінде тұрып, сабақ беріп келеді.
Bahrām Beyzāêi (also spelt Beizāi, Beyzāêi, بهرام بیضائی; born 26 December 1938) is an Iranian playwright, theatre director, screenwriter, film editor, and ostād ("master") of Persian letters, arts and Iranian studies. Beyzaie is the son of the poet Ne'matallah Beyzai (best known by his literary pseudonym "Zokā'i"). The celebrated poet Adib Beyzai, one of the most profound poets of 20th century Iran, is Bahram's paternal uncle. Bahram Beyzaie's paternal grandfather, Mirzā Mohammad Rezā Ārāni ("Ebn Ruh"), and paternal great grandfather, the Mulla Mohammad Faqih Ārāni ("Ruh'ol Amin"), were also notable poets. Despite his belated start in cinema, Beyzai is often considered a pioneer of a generation of filmmakers whose works are sometimes described as the Iranian New Wave. His Bashu, the Little Stranger (1986) was voted "Best Iranian Film of all time" in November 1999 by a Persian movie magazine Picture World poll of 150 Iranian critics and professionals. Still, even before the outset of his cinematic career in 1970, he was a leading playwright (as well as theatre historian), so much so that he is often considered the greatest playwright of the Persian language, and holds a reputation as "The Shakespeare of Persia". Since 2010, Beyzai has lived and taught at Stanford University, United States.
Алғашқы жылдар
Бейзайе Тегеранда ақын, антолог және өмірбаяншы әкесі мен үй шаруасындағы ананың отбасында дүниеге келген. Оның әкесі заңгерлік мамандықпен айналысып, өмір сүру үшін ақша табады және әдебиетпен қызығушылықтарын қарастыра алды. Жас Баһрам өзінің отбасылық мұрасына, атасының, ағаларының, ағаларының ағаларының өлеңдеріне көп көңіл бөлмеген. Мектепте оқып жүргенде, "Дар'ол Фонаун" атты екі тарихи пьеса жазды. 21 жасында ол дәстүрлі парсы пьесалары, әсіресе Тазие туралы терең зерттеулер жүргізді. 1961 жылы ол басқа да ежелгі парсы және исламға дейінгі мәдениет пен әдебиетті зерттеуге көп уақыт жұмсады. Бұл оны шығыс театрын және дәстүрлі иран театры мен өнерін зерттеуге итермеледі, бұл оған иран театрының батыс емес жаңа жеке басын қалыптастыруға көмектеседі. Сондай-ақ ол парсы суретімен танысты.
1960 жылдардағы драматургия
1968 жылы Бейзай Иран жазушылар гильдиясының тоғыз негізін қалаушылардың бірі болды, бұл цензура алдында өте даулы ұйым болды. 1969 жылы Тегеран университетінің Көркемөнер колледжінің театр кафедрасында сабақ беруге шақырылды. Ол осы бөлімге 1972 жылдан 1979 жылға дейін төрағалық етті. Оның оқырмандарымен көптеген танымал жазушылар мен суретшілер кафедрада сабақ бере бастады және сол кафедраның тарихындағы ең жемісті кезеңді жасады. Бейзайдың 1960 жылдардың ортасында жарық көрген "Иран театры туралы зерттеу" (Намаеш дар Иран) әлі күнге дейін Иран театрының тарихындағы ең маңызды мәтін болып саналады. Бейзайе сонымен қатар Иранда Жапонияның театры мен Қытайдың театры туралы кітаптар шығарған алғашқы ғалым. Кейбір пьесалары, мысалы, оның шедеврі Яздгердтің өлімі көптеген тілдерге аударылып, бүкіл әлемде қойылды. Яздгердтің өлімі Иран, Франция, Англия, Үндістан және АҚШ-та, басқа елдер арасында орындалды және 1981 жылы Бейзай оны сол атымен фильмге түсірді. Яздгердтің өлімі мен Калат Аңғардың ағылшын тіліне аударған.
1970 жылдары және кинодағы мансабының басталуы
1969 жылы ол өзінің кинодағы мансабын "Аму Сибилу" (Мұстах аға) атты қысқаметражды фильмнің режиссері болып бастады. Осы фильмдер арқылы Бейзай көбінесе 1960 жылдардың аяғында басталған парсы киносы қозғалысы - Иран жаңа толқынының ізашарсы болып саналады. 1971 жылы ол өзінің алғашқы толық метражды "Рагбар" (Downpour) фильмін түсірді, оны сыншылар бүгінгі күнге дейін ең табысты ирандық фильмдердің бірі деп санайды. Бұл фильмде марқұм Парвиз Фаннизаде басты кейіпкер ретінде ойнайды. Содан бері ол 8 фильм түсіріп, режиссерлік еткен, соның ішінде Қарибе ва Мех (Жұмыртқа мен тұман) (1974), Черике йе Тара (Тараның балладасы) (1979), Башу, кішкентай бейтаныс (1986, 1989 жылы жарық көрген), Шаяд Вагхти дигар (Бәлкім, басқа уақыт) (1988) және Мосаферан (Саяхатшылар) (1992).
1980-ші жылдардағы кино түсіру
1981 жылы революциялық көшбасшылар Иранның мәдени революциясын бастады, соның нәтижесінде Бейзаи басқалармен бірге университеттен шығарылды. Алайда ол жазуын және фильм түсіруін жалғастырды. Оның "Руз е Ваки" (Қиямет күні) сценариі 1995 жылы фильмге, ал тағы бір сценарий 1996 жылы "Фасл е Панжом" (Бесінші маусым) атты фильмге бейімделді. Сондай-ақ, ол Ибрагим Хатамикияның "Борж е Мину" (Мину мұнарасы) атты шығармасын редакциялады.
1990 жылдан қазіргі уақытқа дейін
1992 жылы актриса және визажист Можде Шамсайға үйленді. "Мосаферан" фильмінен кейін бірнеше сценарий жасауға рұқсат ала алмады. 1995 жылы Халықаралық жазушылар парламенті шақыруымен Ираннан Страсбургке кетті. Алайда көп ұзамай ол Тегеранда "Аой ханым" спектаклін сахналады. 2001 жылы ол ең көп сатылған "Ақылды иттерді өлтіру" фильмін түсірді, одан кейін Ираннан АҚШ-қа кетер алдында үш пьесаны сахналауға қол жеткізді. 2010 жылы Стэнфорд университетінің шақыруымен Ираннан кетіп, сол уақыттан бері Дарьябаридің Иран зерттеулерінің қонақ профессоры, парсы театры, киносы және мифологиясы бойынша курстар өткізді. Ол "Шахнаме", Иран сахналық өнерінің тарихы, Иран және семит мифтері және т.б. тақырыптар бойынша семинарлар өткізді. Сондай-ақ, ол бірнеше пьеса, соның ішінде тоғыз сағаттық "Тарабнаме" пьесасын сахналады.
Кино стилі
Ол Иран киносы мен театрының ең зиялы және көрнекті "авторы" ретінде белгілі. Оның шығармаларының негізгі тақырыбы - Иранның мәдени және мифтік символдары мен парадигмаларына байланысты тарих және "таныстық дағдарысы". Ол өзінің шығармаларының драмалық тұтастығы жағынан Иранның ең көрнекті сценаристi болып саналады, олардың көпшілігі фильмге айналды.
Қабылдау және сын
Бейзайдың шығармашылығын сыншылар барлық парсы кинорежиссерлері мен драматургтерімен салыстырғанда жоғары бағалайды. Ол 2002 жылы ең үздік парсы режиссері деп танылды, ал оның "Башу, кішкентай бейтаныс" фильмі ең жақсы парсы фильмі деп танылды. Дегенмен, оның формализмі кейде сынға ұшырайды, тіпті өзі де. Бұрын Бейзайдың стиліне қарсы болған Ибрагим Ғолестан 2017 жылы жазған хатында оны мақтаған.
Лисар труппасы
1978 жылы "Тараның балладасы" түсірілімінде Бейзай мен оның командасы Лисар замогында труппа құрды, оның атауы 2000-шы жылдарға дейін қолданыста болды: Лисар труппасы.
Қосымша көздер
Талажой, Саид (2023). Баһрам Бейзаидің "Кино және театр: болу және болу парадигмалары" атты еңбегіндегі иран мәдениеті (1959-1979). Лондон мен Нью - Йорк: Блумсбери баспасы (I. Б. Таурис). ISBN 9780755648665 (Қазақ тіліндегі мәтін бойынша)