Кіріспе
Иран киносының шолуы. Иран 1990-шы жылдары кино экспорттаушы елдердің қатарында ең жақсыларының бірі деп мойынтанды. Кейбір сыншылар қазір Иранды әлемдегі ең маңызды ұлттық кино деп санайды, оның көркемдік деңгейі Италия неореализмімен және бұрынғы онжылдықтардағы басқа да ұқсас бағыттармен салыстыруға мүмкіндік береді.
Iran has been lauded as one of the best exporters of cinema in the 1990s. Some critics now rank Iran as the world's most important national cinema, artistically, with a significance that invites comparison to Italian neorealism and similar movements in past decades.
Ирандағы бейнелеу өнері
Иран тарихындағы көрнекі бейнелеудің алғашқы мысалдары Персеполистегі (б.з.д. 500 ж.) барельефтерге дейін жетеді. Барельеф – тас немесе металлдың жалпақ бетін ою немесе кесу арқылы жасалатын мүсіндеу әдісі. Персеполис ежелгі Ахеменидтер мемлекетінің діни орталығы болған және "Персеполистегі бейнелер көрнекі тілдің грамматикасы мен синтаксисінің ережелерімен байланысты". Ирандық көркем өнер шамамен мың жылдан кейін Сасанидтер дәуірінде өркендеген деуге болады. Осы кезеңдегі Тақ Бостан (Батыс Иран) жеріндегі барельефте күрделі аң ауру көрінісі бейнеленген. Осы кезеңге тән ұқсас туындылар қозғалыстар мен әрекеттерді өте күрделі деңгейде көрсетеді. Осы өнер туындыларының арасында киноның алғашқы үлгісін көруге болады: аң ауру алаңынан қашқан жараланған жабайы шошқа. Зороастризмнен исламға көшкеннен кейін парсы өнері көркемдік тәжірибесін жалғастырды. Персиялық миниатюралар осындай үзіліссіз ізденістердің жарқын мысалы болып табылады. Персиялық миниатюрадағы перспективаның жоқтығы суретшіге бір бейне кеңістігінде әртүрлі сюжеттер мен қосалқы сюжеттерді жасауға мүмкіндік берді. Мұндай өнердің танымал түрі – Пардехани. Осы санатқа жататын тағы бір өнер түрі – Нақкали. Кино қоғамға енді, бірақ оның мәдени және экономикалық әлеуеті әлі толыққанды ашылмаған еді. Сондықтан, киноның экономикалық тартымдылығын көрсету үшін кинотеатрлар ашыла бастады. Мирза Ибрагим Хан Сахафбашидің Кинетоскоптар галереясы ирандық Конституциялық революционерлермен байланысты болғандықтан, бір айдан аспайтын уақыт ішінде жабылып, оның Иранды тастауына себеп болды. Содан кейін, Руси ханның қоғамдық театры ашылды. Ол да ұзаққа соқпады, себебі Мұхаммед Әли Шах пен Конституциялық революционерлер арасындағы қақтығыстар кезінде тонауға ұшырады, сонымен қатар ол өзі де шетелге қашты. Одан кейін, Ардашир Хан Армения киноны пайдаланудың және көрсетудің нағыз мағынасын енгізіп, одан ұзақ соңға дейін осы істі жалғастырды.
Ертедегі парсы киносы
ХХ ғасырдың басында кино Персияға келгенде, оған бес жыл толған еді. Персияның алғашқы кинооператоры – 1896-1907 жылдар аралығында Персия патшасы Мұзаффар әд-Дин Шаһтың ресми фотографы болған Мирза Ыбырай хан Аққас Баши. 1900 жылдың шілдесінде Парижде болғаннан кейін Аққас Баши камера алды және шаһтың бұйрығымен оның Еуропа сапарын түсірді. Ол шаһтың жеке және діни рәсімдерін түсірген деген аңыз бар, бірақ мұндай фильмдердің түпнұсқасы бүгінге дейін сақталмаған. Аққас Баши суретке түсіргеннен кейін бірнеше жыл өткен соң, ирандық киносуретке түсірудің тағы бір пионері Хан Баба Мотазеди пайда болды. Ол Қажар және Пахлави әулеттерінің билігі тұсында көптеген деректі фильмдер түсірді. Алғашқы публиктік көрсетім 1904 жылы Тегеранда Мирза Ыбырай хан Сахаф Баши ұйымдастырды. Ол көрсетімді өзінің антиквариат дүкенінің арт жағында өткізді. 1905 жылы Сахаф Баши ұлттық астанадағы Черах Газ даңғылында алғашқы кинотеатр ашты. 1909 жылы Мұзаффар әд-Дин Шаһ Каджардың мұрагері Мұхаммед Әли Шаһ Каджардың құлауымен және конституционалистердің жеңісімен Руси Хан қолдауын жоғалтты. Оның кинотеатры мен фотостудиясы халық тарапынан қиратылды. Содан кейін Тегерандағы басқа кинотеатрлар да жабылды. 1912 жылы ирандық армян Ардешир Ханның көмегімен кинотеатрлар қайта ашылды.
1930 және 1940 жылдар
1930 жылы профессор Ованс Оханиан «Аби мен Раби» атты алғашқы ирандық үнсіз фильмін түсірді. 1933 жылы ол екінші «Хажи аға» фильмін жасады. Сол жылы Абдулхосейн Сепанта «Лор қызы» атты алғашқы ирандық дыбысты фильмін түсірді, ол 1933 жылы Тегерандағы «Маяк» және «Сепах» кинотеатрларында көрсетілді. Фильмнің сюжеті Қажар әулетінің соңындағы және Реза Шах кезеңіндегі Ирандағы қауіпсіздік жағдайын салыстыруға негізделген. Сепанта «Фердоуси» (Иранның ең танымал эпикалық ақынының өмірбаяны), «Ширин мен Фархад» (ирандық классикалық махаббат оқиғасы) және «Қара көздер» (Надер Шаһтың Үндістанға жорығының оқиғасы) сияқты фильмдерді түсірді. 1937 жылы ол «Лайли мен Мажнун» фильмін, Шекспирдің «Ромео мен Джульетта» оқиғасына ұқсас шығыс махаббат тарихын экранизациялады. Қазіргі ирандық киноиндустриясы өзінің дамуының көп бөлігін екі еңбекқор тұлға – Есмаил Кушан мен Фаррох Гаффариге қарызды. 1949 жылы Иран Бастан мұражайында алғашқы Ұлттық ирандық кино қоғамын құрып, ағылшын фильмдері көрсетілген алғашқы киноапталықты ұйымдастыру арқылы Гаффари Ирандағы баламативті және коммерциялық емес киноның негізін қалады. Персияның Абдулхосейн Сепанта және Эсмаил Кушан сияқты алғашқы режиссерлері парсы әдебиетінің байлығы мен ежелгі парсы мифологиясын пайдаланды. Олар өз жұмыстарында этика мен адамгершілікке баса назар аударды.
Революциядан кейінгі кино
1970 жылдардың басында жаңа ирандық кино пайда болды (cinema motefävet). Бірақ 1979 жылғы революциядан кейін, жаңа үкіметтік регламенттерге сәйкес, бірнеше кинорежиссер мен актер эмиграцияға кетті. 1979 мен 1985 жылдар аралығында шамамен 100 толық метражды фильм шықты. Хомейнидің цензурасы күшінде болғанмен, өндірілген азау фильмдер сексуалдық көрсетуге және еуропалық әсерге бағытталды. 1997 жылы Канн кинофестивалінде «Шершіннің дәмін тату» фильмі үшін «Алтын пальма» сыйлығын жеңіп алып, ол Иранды әлемдік кино картасына орнықтырды. Иран фильмдерінің Канн, Венеция және Берлин кинофестивальдары сияқты беделді халықаралық фестивальдерде үздіксіз қатысуы ирандық шедеврлерге әлемдік назар аударды. 2006 жылы Берлин кинофестивалінде алты түрлі стильдегі алты иран фильмі ирандық киноны ұсынды. Бұл оқиға ирандық кино тарихындағы ерекше құбылыс деп есептелді. 1998 жылы ирандық үкімет этникалық киноны қаржыландыруды бастағанда маңызды қадам жасалды. Осыдан кейін Иран Күрдістанында көптеген режиссерлер пайда болды. Әсіресе, киноиндустрия Иран Күрдістанында дамыды және Бахман Ғобади, Әли Реза Резай, Хосрет Рессул және тағы да көптеген жас режиссерлер пайда болды. Ислам революциясының идеалдары атынан қоғамды сынға алатын, Мұхаммедреза Есламлу режиссерлік еткен деректі фильмдер де түсірілді. 2001 жылға қарай Иранда түсірілген толық метражды фильмдердің саны 87-ге жетті (1980 жылы, шах құлағаннан кейін түсірілген фильмдердің саны 28 болған). Ең танымал жанрлар – мелодрамалар мен тарихи қойылымдар, олар көбінесе фестивальдерге қатыспайтын. 1997 жылы жаңадан сайланған президент Мохаммед Хатеми киношілерге белгілі бір дәрежеде көркемдік еркіндікке қол жеткізуге көмектесу үшін белсенді рөл атқарды.
Қазіргі иран киносы
Бүгінде ирандық кино кассасында коммерциялық иран фильмдері басым. Батыс фильмдері кейде кинотеатрларда көрсетіледі, ал қазіргі Голливуд туындылары мемлекеттік телеарналарда көрсетіледі. Ирандық көркем фильмдер көбінесе ресми түрде көрсетілмейді, оларды лицензиясыз DVD дискілері арқылы көруге болады. Осы фильмдердің кейбіреулері Иранда көрсетіліп, кассалық табысқа жеткен. Мысалы, Рассул Садр Амелидің "Мен Таране, 15 жастамын", Рахшан Бани Этемадтың "Қаланың терісі астында", Бахман Гобадидің "Ирактағы кемел" және Манихе Хекматтың "Әйелдер түрмесі".
Ирандағы коммерциялық кино
Иран киносы халықаралық наградаларға ие болғандықтан, отандық фильмдерден едәуір өзгеше. Соңғысы толығымен басқа аудиторияға арналған, оның көп бөлігі 25 жасқа дейін. Иран киносының бұл коммерциялық жанры Батыста көп танымал емес, себебі фильмдер негізінен жергілікті көрермендерге бағытталған. Бұл типтегі фильмдердің үш санатқа бөлінуін көруге болады:
Films before the revolution. Lor Girl, A Party in Hell, Qeysar, Dar Emtedade Shab, Amir Arsalan, and Ganj e Qarun. Films about the victory of the Iranian Revolution of 1979 and the ensuing Iran–Iraq war and Action filled with strong religious and national motifs. Eagles, Barzakhiha, The Viper, Dadshah, Boycott, Duel, Taraj, Ekhrajiha, The Glass Agency, Kani Manga, Ofogh, Bashu, the Little Stranger, Leily Ba Man Ast, M as in Mother and The Night Bus. Formulaic films starring popular actors. With 130 Iranian films looking for a screening each year, cinema managers tend to prefer crowd pleasing comedies, romantic melodramas, and family comedies over the other genres. The Lizard, The Blue Veiled, Ghermez, Leila, Outsiders, Char Changooli, Kolah Ghermezi and Pesar Khaleh, Kolah Ghermezi and Bache Naneh, Actor, Ejareh Nesheenha, Shokaran, Dayere Zangi, Aquarium, Cease Fire, No Men Allowed, The Changed Man, Charlatan, The Kingdom of Solomon, Guidance Patrol, Killing Mad Dogs, A Separation and Hush! Girls Don't Scream were among the post revolutionary films that gained the highest box office records. For many years, the most visible face of Iranian commercial cinema was Mohammad Ali Fardin, who starred in a number of popular successful films. In the more conservative social climate of Iran after the Iranian Revolution of 1979, however, he came to be considered an embarrassment to Iranian national identity and his films — which depicted romance, alcohol, vulgarity, objectification of women, scantily dressed men and women, nightclubs, and a vulgar lifestyle now condemned by the Islamic government — were banned. Although this would effectively prevent Fardin from making films for the remainder of his life, the ban did little to diminish his broad popularity with Iranian moviegoers: His funeral in Tehran was attended by 20,000 mourners. Before Fardin, one could argue, Iran simply did not have a commercial cinema. During the war years, crime thrillers such as Senator, The Eagles, Boycott, The Tenants, and Kani Manga occupied the first position on the sales charts. Officially, the Iranian government disdains American cinema: in 2007 President Ahmadinejad's media adviser told the Fars news agency, "We believe that the American cinema system is devoid of all culture and art and is only used as a device." However, numerous Western commercial films such as Jaws, The Illusionist, Passion of the Christ, House of Sand and Fog, Sky Captain and the World of Tomorrow, Sherlock Holmes, Alpha and Omega, Scarface, Casino Royale, The Mechanic, and The Aviator have been screened in Iranian cinemas and Iranian film festivals since the revolution. Despite great pride in the country's more than 100 year film history, Western cinema is enormously popular among Iran's young people, and practically every recent Hollywood film is available on CD, DVD, or video. State television has also broadcast more Western movies—partly because millions of Iranians have been switching to the use of banned satellite television equipment. The movement started in 1964 with Hajir Darioush's second film Serpent's Skin, which was based on D. H. Lawrence's Lady Chatterley's Lover featuring Fakhri Khorvash and Jamshid Mashayekhi. Darioush's two important early social documentaries But Problems Arose in 1965, dealing with the cultural alienation of the Iranian youth, and Face 75, a critical look at the westernization of the rural culture, which was a prizewinner at the 1965 Berlin Film Festival, were also contributing significantly to the establishment of the New Wave. In 1968, after the release of Shohare Ahoo Khanoom directed by Davoud Mollapour, and the 1969 release of The Cow directed by Darius Mehrjui followed by Masoud Kimiai's Qeysar, and Nasser Taqvai's Tranquility in the Presence of Others, the New Wave became well established as a prominent cultural, dynamic and intellectual trend. The Iranian viewer became discriminating, encouraging the new trend to prosper and develop. In the 1960s, there were 'New Wave' movements in the cinema of numerous countries. The pioneers of the Iranian New Wave were directors like Forough Farrokhzad, Sohrab Shahid Saless, Bahram Beizai, and Parviz Kimiavi. They made innovative art films with highly political and philosophical tones and poetic language. Subsequent films of this type have become known as the New Iranian cinema to distinguish them from their earlier roots. The most notable figures of the Iranian New Wave are Abbas Kiarostami, Jafar Panahi, Majid Majidi, Bahram Beizai, Darius Mehrjui, Mohsen Makhmalbaf, Khosrow Sinai, Sohrab Shahid Saless, Parviz Kimiavi, Samira Makhmalbaf, Amir Naderi, and Abolfazl Jalili. The factors leading to the rise of the New Wave in Iran were, in part, due to the intellectual and political movements of the time. A romantic climate was developing after the 19 August 1953 coup in the sphere of arts. Alongside this, a socially committed literature took shape in the 1950s and reached a peak in the 1960s, which may consider as the golden era of contemporary Persian literature. Features of New Wave Iranian film, in particular the works of legendary Abbas Kiarostami, can be classified as postmodern. Iranian New Wave films shared some characteristics with the European art films of the period, in particular Italian Neorealism. However, in her article 'Real Fictions', Rose Issa argues that Iranian films have a distinctively Iranian cinematic language
"that champions the poetry in everyday life and the ordinary person by blurring the boundaries between fiction and reality, feature film with documentary." She also argues that this unique approach has inspired European cinema directors to emulate this style, citing Michael Winterbottom's award winning In This World (2002) as an homage to contemporary Iranian cinema. Issa claims that "This new, humanistic aesthetic language, determined by the film makers’ individual and national identity, rather than the forces of globalism, has a strong creative dialogue not only on home ground but with audiences around the world." In his book Close Up: Iranian Cinema, Past, Present, Future (2001) Hamid Dabashi describes modern Iranian cinema and the phenomenon of [Iranian] national cinema as a form of cultural modernity. According to Dabashi, "the visual possibility of seeing the historical person (as opposed to the eternal Qur'anic man) on screen is arguably the single most important event allowing Iranians access to modernity." While Beyzai and Taghvai represent the first generation and Karim Masihi and Kiarostami represent the second generation of New wave filmmakers, the third generation is represented by Rafi Pitts, Bahman Ghobadi, Maziar Miri, Asghar Farhadi, Mani Haghighi, and Babak Payami, along with newly emerged filmmakers such as Saman Salur and Abdolreza Kahani.
Революцияға дейінгі фильмдер. «Лор қызы», «Тозақтағы кеш», «Кейсар», «Түннің бойында», «Әмір Арсалан» және «Қарун қазынасы». 1979 жылғы Иран революциясының жеңісі және одан кейінгі Иран-Ирак соғысы туралы фильмдер, сондай-ақ діни және ұлттық мотивтерге толы әрекетке толы фильмдер. «Бүркіттер», «Барзахилер», «Жылан», «Дадшах», «Бойкот», «Дүйел», «Тараж», «Экхраджилер», «Шыны агенттік», «Кани Манга», «Офог», «Башу, кішкентай бейтаныс», «Лейли менен», «М – ана ретінде» және «Түнгі автобус». Танымал актерлер ойнаған стандартты фильмдер. Жыл сайын көрсетілуге 130-ға жуық ирандық фильм түседі, сондықтан кинотеатр басшылары көрерменге ұнайтын комедияларды, романтикалық мелодрамаларды және отбасылық комедияларды басқа жанрларға қарағанда көбірек жақсы көреді. «Балық», «Көк көйлек», «Гермез», «Лейла», «Шеттен келгендер», «Төрт дос», «Қызыл колпақ және інісі», «Қызыл колпақ және анасы», «Актер», «Жалдамалы пәтер», «Шокаран», «Қара шеңбер», «Аквариум», «Атысты тоқтату», «Ерлерге тыйым салынған», «Өзгерген адам», «Шарлатан», «Соломон патшалығы», «Жолдау патрулі», «Жабайы иттерді өлтіру», «Ажырасу» және «Ссш! Қыздар айқайлама!» революциядан кейінгі ең табысты фильмдердің қатарында болды. Көп жылдар бойы Иран коммерциялық киносының ең танымал тұлғасы Мохаммад Али Фардин болды, ол көптеген сәтті фильмдерде ойнады. Алайда, 1979 жылғы Иран революциясынан кейін Иранның консервативті әлеуметтік ахуалында ол ирандық ұлттық мәдениетке зиян келтіретін тұлға ретінде қарастырылды, ал оның романтикалық, алкогольдік, әдепсіздік, әйелдерді объектілеу, ашық киімдер, түнгі клубтар және ислам үкіметі айыптайтын еріншектік өмір салтын бейнелейтін фильмдеріне тыйым салынды. Бұл Фардиннің өмірінің соңына дейін фильм түсіруіне кедергі келтірсе де, тыйым салу оның ирандық көрермендер арасындағы танымалдылығын азайта алмады: Тегерандағы жерлеу рәсіміне 20 000-ға жуық адам қатысты. Фардинге дейін Иранда коммерциялық кино болмаған деуге болады. Соғыс жылдарында «Сенатор», «Бүркіттер», «Бойкот», «Жатақтар» және «Кани Манга» сияқты қылмыстық триллерлер сатылымдар тізімінде бірінші орынды иеленді. Ресми түрде Иран үкіметі американдық киноны жек көреді: 2007 жылы президент Ахмадинежадтың медиа кеңесшісі Fars жаңалық агенттігіне: «Біз американдық кино жүйесінің мәдениет пен өнерден мүлдем айырылғанын және тек бір құрал ретінде пайдаланылатынына сенеміз» деді. Дегенмен, «Жауыздар», «Иллюзионист», «Мәсіх құмарлығы», «Құм мен тұман үйі», «Аспан капитаны және ертеңгі әлем», «Шерлок Холмс», «Альфа және Омега», «Скарфейс», «Казино Рояль», «Механик» және «Авиатор» сияқты көптеген батыс коммерциялық фильмдері революциядан бері ирандық кинотеатрларда және кинофестивальдерде көрсетілді. Иранның 100 жылдан астам тарихы бар киноға деген мақтанышына қарамастан, Батыс киносы Иран жастарының арасында өте танымал, ал жақында ғана Голливудтың барлық фильмдері CD, DVD немесе бейне түрінде қол жетімді. Мемлекеттік теледидар да батыс фильмдерін көбірек көрсетеді, себебі миллиондаған ирандықтар тыйым салынған спутниктік теледидар құрылғыларын пайдалануға көшкен. Бұл қозғалыс 1964 жылы Хажир Дариуштың екінші фильмі «Жыланның терісі» фильмінен басталды, ол Д.Х. Лоуренстің «Леди Чаттерлидің ғашығы» романына негізделген. 1965 жылы Дариуштың «Бірақ проблемалар туындады» және «Жүз 75» атты екі маңызды әлеуметтік деректі фильмдері, ирандық жастардың мәдени шеттелуімен айналысады, ал «Жүз 75» 1965 жылы Берлин кинофестивалінде жүлде алған ауылдық мәдениеттің батысқа айналуына сын көзқарас, сонымен қатар Жаңа толқынның құрылуына үлкен үлес қосты. 1968 жылы Давуд Муллапур режиссері жасаған «Шохаре Аху Ханом» және 1969 жылы Дариус Мехржуи режиссері жасаған «Сиыр» фильмдері, одан кейін Масуд Кимайидің «Кейсар» және Насер Тақвайдың «Басқалардың алдындағы тыныштық» фильмдері жарық көргеннен кейін Жаңа толқын көрнекті мәдени, динамикалық және интеллектуалдық үрдіс ретінде қалыптасты. Ирандық көрермендер жаңа үрдістің өркендеуіне және дамуына ықпал етіп, кемсітушілікке ұшырады. 1960 жылдары көптеген елдерде кинода «Жаңа толқын» қозғалысы болды. Ирандық жаңа толқынының ізашарлары Фору Фаррохзад, Сохраб Шахид Салесс, Бахрам Бейзаи және Парвиз Кимияви болды. Олар жоғары саяси және философиялық мән-мағынасы бар және поэтикалық тілімен ерекшеленетін инновациялық көркем фильмдер жасады. Кейінгі осындай фильмдер «Жаңа ирандық кино» деп белгіленді, оларды бұрынғы тамырларынан ажырату үшін. Ирандық жаңа толқынының ең танымал тұлғалары Аббас Киаростами, Джафар Панахи, Маджид Маджиди, Бахрам Бейзаи, Дариус Мехржуи, Мохсен Макхмалбаф, Хосров Синаи, Сохраб Шахид Салесс, Парвиз Кимияви, Самира Макхмалбаф, Амир Надери және Аболфазл Джалили болды. Ирандағы Жаңа толқынның пайда болуына әсер еткен факторлар сол кездегі интеллектуалдық және саяси қозғалыстармен байланысты. 1953 жылғы 19 тамыздағы төңкерістен кейін өнер саласында романтикалық ахуал қалыптасты. Сонымен қатар, 1950 жылдары әлеуметтік жауапкершілікпен жазылған әдебиет пайда болды және 1960 жылдары өркендеп, қазіргі парсы әдебиетінің алтын ғасыры деп есептелді. Ирандық жаңа толқын фильмдерінің ерекшеліктері, әсіресе легендарлық Аббас Киаростамидің туындылары постмодернизм ретінде жіктелуі мүмкін. Ирандық жаңа толқын фильмдері сол кезеңдегі еуропалық көркем фильмдермен, әсіресе итальяндық неореализммен кейбір ортақ белгілерге ие болды. Алайда, Роуз Исса «Нақты ойдан шығарылғандар» атты мақаласында ирандық фильмдердің ерекше ирандық кинематографиялық тілі бар екенін айтады.
Films before the revolution. Lor Girl, A Party in Hell, Qeysar, Dar Emtedade Shab, Amir Arsalan, and Ganj e Qarun. Films about the victory of the Iranian Revolution of 1979 and the ensuing Iran–Iraq war and Action filled with strong religious and national motifs. Eagles, Barzakhiha, The Viper, Dadshah, Boycott, Duel, Taraj, Ekhrajiha, The Glass Agency, Kani Manga, Ofogh, Bashu, the Little Stranger, Leily Ba Man Ast, M as in Mother and The Night Bus. Formulaic films starring popular actors. With 130 Iranian films looking for a screening each year, cinema managers tend to prefer crowd pleasing comedies, romantic melodramas, and family comedies over the other genres. The Lizard, The Blue Veiled, Ghermez, Leila, Outsiders, Char Changooli, Kolah Ghermezi and Pesar Khaleh, Kolah Ghermezi and Bache Naneh, Actor, Ejareh Nesheenha, Shokaran, Dayere Zangi, Aquarium, Cease Fire, No Men Allowed, The Changed Man, Charlatan, The Kingdom of Solomon, Guidance Patrol, Killing Mad Dogs, A Separation and Hush! Girls Don't Scream were among the post revolutionary films that gained the highest box office records. For many years, the most visible face of Iranian commercial cinema was Mohammad Ali Fardin, who starred in a number of popular successful films. In the more conservative social climate of Iran after the Iranian Revolution of 1979, however, he came to be considered an embarrassment to Iranian national identity and his films — which depicted romance, alcohol, vulgarity, objectification of women, scantily dressed men and women, nightclubs, and a vulgar lifestyle now condemned by the Islamic government — were banned. Although this would effectively prevent Fardin from making films for the remainder of his life, the ban did little to diminish his broad popularity with Iranian moviegoers: His funeral in Tehran was attended by 20,000 mourners. Before Fardin, one could argue, Iran simply did not have a commercial cinema. During the war years, crime thrillers such as Senator, The Eagles, Boycott, The Tenants, and Kani Manga occupied the first position on the sales charts. Officially, the Iranian government disdains American cinema: in 2007 President Ahmadinejad's media adviser told the Fars news agency, "We believe that the American cinema system is devoid of all culture and art and is only used as a device." However, numerous Western commercial films such as Jaws, The Illusionist, Passion of the Christ, House of Sand and Fog, Sky Captain and the World of Tomorrow, Sherlock Holmes, Alpha and Omega, Scarface, Casino Royale, The Mechanic, and The Aviator have been screened in Iranian cinemas and Iranian film festivals since the revolution. Despite great pride in the country's more than 100 year film history, Western cinema is enormously popular among Iran's young people, and practically every recent Hollywood film is available on CD, DVD, or video. State television has also broadcast more Western movies—partly because millions of Iranians have been switching to the use of banned satellite television equipment. The movement started in 1964 with Hajir Darioush's second film Serpent's Skin, which was based on D. H. Lawrence's Lady Chatterley's Lover featuring Fakhri Khorvash and Jamshid Mashayekhi. Darioush's two important early social documentaries But Problems Arose in 1965, dealing with the cultural alienation of the Iranian youth, and Face 75, a critical look at the westernization of the rural culture, which was a prizewinner at the 1965 Berlin Film Festival, were also contributing significantly to the establishment of the New Wave. In 1968, after the release of Shohare Ahoo Khanoom directed by Davoud Mollapour, and the 1969 release of The Cow directed by Darius Mehrjui followed by Masoud Kimiai's Qeysar, and Nasser Taqvai's Tranquility in the Presence of Others, the New Wave became well established as a prominent cultural, dynamic and intellectual trend. The Iranian viewer became discriminating, encouraging the new trend to prosper and develop. In the 1960s, there were 'New Wave' movements in the cinema of numerous countries. The pioneers of the Iranian New Wave were directors like Forough Farrokhzad, Sohrab Shahid Saless, Bahram Beizai, and Parviz Kimiavi. They made innovative art films with highly political and philosophical tones and poetic language. Subsequent films of this type have become known as the New Iranian cinema to distinguish them from their earlier roots. The most notable figures of the Iranian New Wave are Abbas Kiarostami, Jafar Panahi, Majid Majidi, Bahram Beizai, Darius Mehrjui, Mohsen Makhmalbaf, Khosrow Sinai, Sohrab Shahid Saless, Parviz Kimiavi, Samira Makhmalbaf, Amir Naderi, and Abolfazl Jalili. The factors leading to the rise of the New Wave in Iran were, in part, due to the intellectual and political movements of the time. A romantic climate was developing after the 19 August 1953 coup in the sphere of arts. Alongside this, a socially committed literature took shape in the 1950s and reached a peak in the 1960s, which may consider as the golden era of contemporary Persian literature. Features of New Wave Iranian film, in particular the works of legendary Abbas Kiarostami, can be classified as postmodern. Iranian New Wave films shared some characteristics with the European art films of the period, in particular Italian Neorealism. However, in her article 'Real Fictions', Rose Issa argues that Iranian films have a distinctively Iranian cinematic language
"that champions the poetry in everyday life and the ordinary person by blurring the boundaries between fiction and reality, feature film with documentary." She also argues that this unique approach has inspired European cinema directors to emulate this style, citing Michael Winterbottom's award winning In This World (2002) as an homage to contemporary Iranian cinema. Issa claims that "This new, humanistic aesthetic language, determined by the film makers’ individual and national identity, rather than the forces of globalism, has a strong creative dialogue not only on home ground but with audiences around the world." In his book Close Up: Iranian Cinema, Past, Present, Future (2001) Hamid Dabashi describes modern Iranian cinema and the phenomenon of [Iranian] national cinema as a form of cultural modernity. According to Dabashi, "the visual possibility of seeing the historical person (as opposed to the eternal Qur'anic man) on screen is arguably the single most important event allowing Iranians access to modernity." While Beyzai and Taghvai represent the first generation and Karim Masihi and Kiarostami represent the second generation of New wave filmmakers, the third generation is represented by Rafi Pitts, Bahman Ghobadi, Maziar Miri, Asghar Farhadi, Mani Haghighi, and Babak Payami, along with newly emerged filmmakers such as Saman Salur and Abdolreza Kahani.
«Бұл күнделікті өмірдегі поэзияны және қарапайым адамды мақтан тұтатын, көркем фильм мен деректі фильм арасындағы шекараны жою арқылы». Ол сонымен қатар еуропалық кино режиссерлерін осы стильді ұстануға шабыттандырғанын айтады, мысалы, Майкл Уинтерботтомның 2002 жылғы «Осы әлемде» (In This World) сыйлық алған фильмін заманауи ирандық киноға арналған құрмет ретінде келтіреді. Исса «Бұл жаңа, гуманистік эстетикалық тіл, жаһандану күштерінен гөрі киношілердің жеке және ұлттық сәйкестігімен анықталады, отандық және бүкіл әлемдегі көрермендермен күшті шығармашылық диалогқа ие» деп мәлімдейді. Хамид Дабаши «Ирандық кино: өткен, қазіргі және болашақ» (2001) кітабында заманауи ирандық киноны және [ирандық] ұлттық кино құбылысын мәдени жаңарту түрі ретінде сипаттайды. Дабашидың пікірінше, «экранда тарихи тұлғаны (мәңгілік Құран адамына қарастырылғанда) көру мүмкіндігі ирандықтардың жаңартуға қол жеткізуіне мүмкіндік берген ең маңызды оқиға болып табылады». Бейзаи және Тақвай бірінші буынды, ал Карим Масихи және Киаростами Жаңа толқын режиссерлерінің екінші буынын, ал Рафи Питтс, Бахман Гобади, Мазиар Мири, Асгар Фархади, Мани Хагиги және Бабак Паями үшінші буынды ұсынады, сондай-ақ Саман Салур және Абдолреза Кахани сияқты жаңадан келген режиссерлерді ұсынады.
Films before the revolution. Lor Girl, A Party in Hell, Qeysar, Dar Emtedade Shab, Amir Arsalan, and Ganj e Qarun. Films about the victory of the Iranian Revolution of 1979 and the ensuing Iran–Iraq war and Action filled with strong religious and national motifs. Eagles, Barzakhiha, The Viper, Dadshah, Boycott, Duel, Taraj, Ekhrajiha, The Glass Agency, Kani Manga, Ofogh, Bashu, the Little Stranger, Leily Ba Man Ast, M as in Mother and The Night Bus. Formulaic films starring popular actors. With 130 Iranian films looking for a screening each year, cinema managers tend to prefer crowd pleasing comedies, romantic melodramas, and family comedies over the other genres. The Lizard, The Blue Veiled, Ghermez, Leila, Outsiders, Char Changooli, Kolah Ghermezi and Pesar Khaleh, Kolah Ghermezi and Bache Naneh, Actor, Ejareh Nesheenha, Shokaran, Dayere Zangi, Aquarium, Cease Fire, No Men Allowed, The Changed Man, Charlatan, The Kingdom of Solomon, Guidance Patrol, Killing Mad Dogs, A Separation and Hush! Girls Don't Scream were among the post revolutionary films that gained the highest box office records. For many years, the most visible face of Iranian commercial cinema was Mohammad Ali Fardin, who starred in a number of popular successful films. In the more conservative social climate of Iran after the Iranian Revolution of 1979, however, he came to be considered an embarrassment to Iranian national identity and his films — which depicted romance, alcohol, vulgarity, objectification of women, scantily dressed men and women, nightclubs, and a vulgar lifestyle now condemned by the Islamic government — were banned. Although this would effectively prevent Fardin from making films for the remainder of his life, the ban did little to diminish his broad popularity with Iranian moviegoers: His funeral in Tehran was attended by 20,000 mourners. Before Fardin, one could argue, Iran simply did not have a commercial cinema. During the war years, crime thrillers such as Senator, The Eagles, Boycott, The Tenants, and Kani Manga occupied the first position on the sales charts. Officially, the Iranian government disdains American cinema: in 2007 President Ahmadinejad's media adviser told the Fars news agency, "We believe that the American cinema system is devoid of all culture and art and is only used as a device." However, numerous Western commercial films such as Jaws, The Illusionist, Passion of the Christ, House of Sand and Fog, Sky Captain and the World of Tomorrow, Sherlock Holmes, Alpha and Omega, Scarface, Casino Royale, The Mechanic, and The Aviator have been screened in Iranian cinemas and Iranian film festivals since the revolution. Despite great pride in the country's more than 100 year film history, Western cinema is enormously popular among Iran's young people, and practically every recent Hollywood film is available on CD, DVD, or video. State television has also broadcast more Western movies—partly because millions of Iranians have been switching to the use of banned satellite television equipment. The movement started in 1964 with Hajir Darioush's second film Serpent's Skin, which was based on D. H. Lawrence's Lady Chatterley's Lover featuring Fakhri Khorvash and Jamshid Mashayekhi. Darioush's two important early social documentaries But Problems Arose in 1965, dealing with the cultural alienation of the Iranian youth, and Face 75, a critical look at the westernization of the rural culture, which was a prizewinner at the 1965 Berlin Film Festival, were also contributing significantly to the establishment of the New Wave. In 1968, after the release of Shohare Ahoo Khanoom directed by Davoud Mollapour, and the 1969 release of The Cow directed by Darius Mehrjui followed by Masoud Kimiai's Qeysar, and Nasser Taqvai's Tranquility in the Presence of Others, the New Wave became well established as a prominent cultural, dynamic and intellectual trend. The Iranian viewer became discriminating, encouraging the new trend to prosper and develop. In the 1960s, there were 'New Wave' movements in the cinema of numerous countries. The pioneers of the Iranian New Wave were directors like Forough Farrokhzad, Sohrab Shahid Saless, Bahram Beizai, and Parviz Kimiavi. They made innovative art films with highly political and philosophical tones and poetic language. Subsequent films of this type have become known as the New Iranian cinema to distinguish them from their earlier roots. The most notable figures of the Iranian New Wave are Abbas Kiarostami, Jafar Panahi, Majid Majidi, Bahram Beizai, Darius Mehrjui, Mohsen Makhmalbaf, Khosrow Sinai, Sohrab Shahid Saless, Parviz Kimiavi, Samira Makhmalbaf, Amir Naderi, and Abolfazl Jalili. The factors leading to the rise of the New Wave in Iran were, in part, due to the intellectual and political movements of the time. A romantic climate was developing after the 19 August 1953 coup in the sphere of arts. Alongside this, a socially committed literature took shape in the 1950s and reached a peak in the 1960s, which may consider as the golden era of contemporary Persian literature. Features of New Wave Iranian film, in particular the works of legendary Abbas Kiarostami, can be classified as postmodern. Iranian New Wave films shared some characteristics with the European art films of the period, in particular Italian Neorealism. However, in her article 'Real Fictions', Rose Issa argues that Iranian films have a distinctively Iranian cinematic language
"that champions the poetry in everyday life and the ordinary person by blurring the boundaries between fiction and reality, feature film with documentary." She also argues that this unique approach has inspired European cinema directors to emulate this style, citing Michael Winterbottom's award winning In This World (2002) as an homage to contemporary Iranian cinema. Issa claims that "This new, humanistic aesthetic language, determined by the film makers’ individual and national identity, rather than the forces of globalism, has a strong creative dialogue not only on home ground but with audiences around the world." In his book Close Up: Iranian Cinema, Past, Present, Future (2001) Hamid Dabashi describes modern Iranian cinema and the phenomenon of [Iranian] national cinema as a form of cultural modernity. According to Dabashi, "the visual possibility of seeing the historical person (as opposed to the eternal Qur'anic man) on screen is arguably the single most important event allowing Iranians access to modernity." While Beyzai and Taghvai represent the first generation and Karim Masihi and Kiarostami represent the second generation of New wave filmmakers, the third generation is represented by Rafi Pitts, Bahman Ghobadi, Maziar Miri, Asghar Farhadi, Mani Haghighi, and Babak Payami, along with newly emerged filmmakers such as Saman Salur and Abdolreza Kahani.
Балалар мен жасөспірімдер фильмдері
Алғашқы тырастар болғанымен, ирандық балалар мен жастар киносы белгілі режиссер Мұхаммед Әли Талебимен (т. 1958 ж.) қалыптасты. Ол 1980-ші жылдары мансабын бастап, "Көкнәр қапшығы" (1997) және "Шырша мен жел" (2000) фильмдерімен Иран шегінен тыс жерлерде де жетістікке жетті, олардың сценарийін Аббас Киаростами жазған. Талеби балалар мен жастарға арналған фильмдер түсіру – "ирандық қоғамның ең нәзік және осал бөлігіне" қызмет ету екеніне сенді. 2010-шы жылдары ол ирандық балалар мен жастар киносының болашағына күмәндана бастады және 2018 жылы Словакияға көшіп кетті.
Ирандықтардың басқалардың жаңа толқын фильмдеріне әсері
Француз жаңа толқынының алғашқы өкілдерінің қатарында Франсуа Трюффо, Жан-Люк Годар, Клод Шаброл және Эрик Ромер немесе Барбет Шредер (1941 жылы Тегеранда, Иранда туған, оның неміс геологы әкесі қызметпен келген) болды. 20 ғасырдың бірінші жартысында Франция шетелде оқуға ниеттенген ирандық студенттер үшін басты бағыт болды. БҰҰ-дағы Иран елшісі Ферейдун Ховейда да олардың бірі еді. Ферейдун Ховейда француз мәдени өмірінде, әсіресе кино саласында маңызды рөл атқарды, себебі ол Франсуа Трюффоның қолдауында болды, онымен дос болып, француз жаңа толқынының негізін қалаушы «Les Cahiers du Cinéma» атты танымал кино журналын құруға көмектесті. Ол сол кезеңде итальяндық кинорежиссер Роберто Росселлинимен бірнеше фильм сценарийлері бойынша тығыз жұмыс істеді. Ферейдун Ховейда француз киносын насирлеуде белсенділік танытқан оның буынынан шыққан жалғыз ирандық емес еді. Юсеф Ишағпур – тағы бір мысал. Француз жаңа толқынындағы тағы бір ирандық тұлға – әнші, жазушы және режиссер Шуша Гуппи, ол Жак Превердің сүйіктісі болған. Дегенмен, француз жаңа толқыны киносына ең маңызды үлес 1928 жылы Тегеранда туған ирандық ақын Серж Резваниге тиесілі. Ол француз жаңа толқыны киносының шедеврлері саналатын Франсуа Трюффоның «Жюль және Джим» және Жан-Люк Годардың «Пьерро ле Фу» фильмдеріне музыка жазды. Фара Диба Көркем өнер мектебінде оқыды және француз баспасөзінің назарына ілігіп, оны жаңа парсы Золушкасы деп атады. Фара Диба француз Көркем өнер академиясының тұрақты мүшесі болған сирек шетелдік дипломаттардың бірі болды. Ирандық Роберт Хоссейн (легендарлық музыкант Аминолла Хоссейннің ұлы) 1950 жылдардың ортасында француз армян досы Шахнур Варинаг Азнавурианмен (танымал әнші Чарльз Азнавур ретінде белгілі) актерлік карьерасын бастады, көбінесе «қатал жігіт» рөлінде сомдады. Алайда, ол 1960 жылдардың басында, әсіресе Еуропа, Ресей және Азияда, «Анжелика, сақшы маркізі» атты жұмсақ эротикалық фильмдер сериясындағы әдемі Мишель Мерсьенің құпия сүйіктісі, «Жеффри, Пейрак графы» рөлімен халықаралық деңгейде танымал болды. 1970 және 1980 жылдары ол Жан Поль Белмондомен бірге «Профессионал» сияқты полициялық триллерлерде ойнады. Хоссейн талантты театр режиссері ретінде және үлкен декорациялар мен көптеген актерлерді қатыратын тарихи қойылымдарға деген құштарлығымен танылды.
Иранның халықаралық кинофестивальдері
Иранда кинофестивалдердің тарихы 1950 жылдарға дейін жетеді. Бірінші Тегеран халықаралық кинофестивалі 1973 жылдың сәуір айында ашылды. Фестиваль Канн мен Венеция фестивальдерінің деңгейіне жетпесе де, А класты фестиваль ретінде танылды. Бұл өте беделді фестиваль болды және көптеген белгілі кинорежиссерлер өз фильмдерімен оған қатысты. Франческо Рози, Микеланджело Антониони, Григорий Козинцев, Элизабет Тейлор, Пьетро Герми, Никита Михалков, Кшиштоф Занусси, Мартин Ритт сияқты көрнекті кинорежиссерлер фестивальдің жүлделерін жеңіп алды.
Фаджр кинофестивалі
Фаджр халықаралық кинофестивалі 1983 жылдан бері өткізіліп келеді. Оның бастапқы мақсаты – мүмкіндігінше сәнді және керемет болу еді. Оның Тегеран халықаралық кинофестивалімен шайласқан күшті тарихы бар және сол жолмен жалғасуды көздеді. Фаджр кинофестивалі әлі де әлемдік кинофестивальдердің қатарында болмаса да, иран киносының болашағы үшін саясатты қалыптастыру және үлгі көрсетуде табысқа қол жеткізді.
НАМ кинорежиссерлерінің кездесуі
Иран қазіргі уақытта Қатыспау қозғалысының төрағасы болып табылады және 2012 жылдың 26-31 тамызы аралығында 16-шы саммит өткізді, содан кейін 1 қыркүйекте төрағалық Ахмадинежадқа берілді. Қатыспау қозғалысы төрағасының соңғы қадамы – Қатыспау қозғалысының кинорежиссерлер одағын құру мәселесін талқылау мақсатында Қатыспау қозғалысы кинорежиссерлерінің кездесуін ұйымдастыру болды. Кездесу 2013 жылдың ақпан айында Тегеранда өтетін 31-ші Халықаралық «Фаджр» кинофестивалімен бірге өткізіледі.
Балалар мен жастарға арналған халықаралық кинофестиваль
Халықаралық балалар мен жасөспірімдер кинофестивалі 1985 жылдан бері өткізіліп келеді. Алғашқы үш жылы ол "Фаджр" кинофестивалінің бір бөлігі болды. 1988-1989 жылдары Тегеранда, ал содан бері Исфахан қаласында өтіп келеді, 1996 жылы Керман қаласында өткенінен басқа. Фестиваль халықаралық және ұлттық кино мен бейнефильмдер бойынша жарыстарды ұсынады. Басты жүлде "Алтын көбелек" деп аталады.
Кино үйі салтанаты
12 қыркүйекте Иран киносының ұлттық күнін Кино үйі жыл сайын тойлайды. 2006 жылғы шарада Акира Куросава құрметпен еске алынды.
"Нұр" Иран кинофестивалі
2007 жылы құрылған «Нұр» ирандық кинофестивалі жыл сайын Калифорния штатындағы Лос-Анджелесте өтеді.
Иран кино фестивалі - Сан-Франциско
Иран кинофестивалі Сан-Франциско (IFF), Иранның шеңберінен тыс жерде өткен алғашқы тәуелсіз ирандық кинофестивалі 2008 жылы басталды. Бұл фестиваль әлемнің түкпір-түкпірінен келген ирандықтар жасаған немесе олар туралы түсірілген тәуелсіз толық метражды және қысқаметражды фильмдерді жыл сайын көрсетеді. Веб-сайт.
Лондон Иран кино фестивалі
Лондон қаласында (Ұлыбритания) жыл сайын өткізілетін тәуелсіз кинофестиваль. Ол енді төртінші жылына қадам басып отыр. Бұл Ұлыбританиядағы иран тәуелсіз киносына арналған жалғыз фестиваль, биылғы шара 1-9 қараша аралығында өтеді.
"Рошд" халықаралық кинофестивалі
Рошд халықаралық кинофестивалі алғаш рет 1963 жылы Иран Білім министрлігінің аудиовизуалды қызмет бюросымен ұйымдастырылды. Фестиваль білім беру және педагогикалық тақырыптарға арналған фильмдерге бағытталған және Иран Ислам Республикасы Білім министрлігінің құрамындағы Білім беру медиасын жабдықтау орталығы жыл сайын өткізеді. Фестивальдің басты мақсаты – білім беру жүйелеріне ұсыну үшін ең үздік білім беру және педагогикалық фильмдерді анықтап, іріктеу.
Парсы халықаралық кинофестивалі
Персия халықаралық кинофестивалі – әлемнің әртүрлі парсы қауымдастықтарының экрандық тарихтарын біріктіретін тәуелсіз мәдени кино шарасы. 2012 жылы доктор Амин Паланги құрған, ол Австралияның Сидней қаласында орналасқан. www.persianfilmfestival.com
Цюрихтегі Иран кинофестивалі
Цюрихтегі Иран кинофестивалі (IFFZ) ирандықтар мен швейцариялықтар арасындағы, сондай-ақ Швейцарияда тұратын шетелдіктер арасындағы мәдени жарықты тағайындау мақсатымен ұйымдастырылуда. Фестиваль жыл сайын Цюрихке ирандық кинорежиссерлердің барлық буынынан ең жақсы толық метражды, деректі және қысқаметражды фильмдерін алып келіп, қабылдаушы елге үлес қосуды көздейді. IFFZ бұл іс-шараның иран мәдениеті мен дәстүрін таныстыратын платформаға айналуын және өнердің әмбебап тілі, әсіресе 7-ші өнер – кино арқылы Цюрихтің ерекше қаласында көптеген ұлттар арасында байланыс құруға көмектесетініне үміттенеді. iranianfilmfestival.ch.
Прагада Иран фильмдерінің фестивалі
Фестивальдің басты мақсаты – Чехияның Прага қаласында кең ауқымды халықаралық көрермендерге ирандық киноның айқын бейнесін көрсету.
Ирандық кино фестивалі
Иран кино фестивалі Германияның Кёльн қаласында өтуге жоспарланған, ол елдің кино индустриясын көрсетеді. Кино үйі Кёльн муниципалитетімен бірлесіп фестиваль өткізуге мүмкіндік жасады.
Иран киносы фестивалі
Иран кинофестивалі (Cinéma D'Iran) 26 маусымда басталып, 2013 жылдың 2 шілдесіне дейін Парижде өтеді.
Хьюстондағы Иран кинофестивалі
Хьюстон қаласындағы Иран кинофестивалі Иранның ең жаңа кино туындыларын ұсынады. Ирандық фильмдер қазылар алдында Хьюстон, Америкада көрсетіледі.
Тегеран халықаралық анимация фестивалі
Тегеранда Иранның халықаралық анимация фестивалі өтті.
Басқа мерекелер
Басқа да жарамды фестивальдер: Иран халықаралық деректі фильмдер фестивалі, Моқавемат халықаралық кино фестивалі, Халықаралық кино фестивалі 100, Халықаралық қалалық кино фестивалі, Халықаралық Парвин Этесами кино фестивалі, Жасмин халықаралық кино фестивалі (TJIFF), Иран кинематографиялық сыншылары мен жазушыларының тойы, Руиш діни қысқаметражды фильмдер фестивалі, Иран жастар кино қоғамы, Эдинбург Иран фестивалі, Иран кино фестивалі (IFF), Иран кино фестивалі Чандигарх, Кино фестивалі, Вареш қысқаметражды фильмдер фестивалі, Тегеран халықаралық бейнефильмдер фестивалі, Тәуелсіз кино жасаушылардың халықаралық фестивалі және Канаданың Иран кино фестивалі.
Цензура
Ирандық киноиндустрия гүлденіп жатқандықтан, оның режиссерлері революцияға дейін де, революциядан кейін де цензура ережелерімен жұмыс істеп келеді. Халықаралық тұрғыда мойынға алған кейбір ирандық фильмдер Иранда көрсетілуге тыйым салынған. Керісінше, кейбір ирандық режиссерлер басқа елдерде жаулыққа ұшырады.
Ирандағы цензура
Дариуш Мехрджуидің "Гаав" (Сиыр, 1969) фильмі қазір Иран Жаңа Толқынының бастаушы туындысы саналады. Фильм мемлекет тарапынан қолдау алған, бірақ аяқталысымен бірге тыйым салынды, себебі оның ауылдық өмірді бейнелеуі шахтың Иранның прогрессивті имиджін көрсетуге тырысқандарына қайшы келді, ал халықаралық кинофестивальдердегі оның танымалдылығы режимді ашуландырды. Иран революциясынан кейін киношілерге көбірек шектеулер қойылды. 1980-жылдардың ортасынан бастап Иранның кино цензурасы саясаты отандық кино өндірісін ынталандыру үшін өзгертілді: қатаң цензура 1987 жылдың желтоқсанынан кейін жұмсалды. Ескі режиссерлер қайта оралып, жаңалары пайда болды. Жафар Панахидің барлық фильмдері Ирандағы кинотеатрларда көрсетуге тыйым салынды. "Оффсайд" Халықаралық Фаджр кинофестивалінде "қосымша көрсетілім" статусын алды. "Бұл фильм маңызды туынды ретінде көрсетілмеді", - дейді Панахи. "Оған ешқандай құндылық берілмеді". 2001 жылы феминист режиссер Тахмине Милани, "Жасырын жарты" фильмін түсіргені үшін, фильмі революцияға қарсы деп танылғандықтан түрмеге қамалды. Көптеген ирандық және халықаралық суретшілер мен киношілер оның босатылуын талап етті. 8 күн түрмеде отырғаннан кейін президент Хатами мен Мәдениет министрі оны босатуға қол жеткізді. "Наргес" фильмінде Ирандағы әйел режиссерлердің алға қойғандарының бірі Рахшан Бани Этемад цензура шектеулерін сынап, қоғамның моральдық кодекстерін сұраққа тартып, әлеуметтік жағдайлардың салдарынан қиын жағдайдағы адамдарды және заңды түрде некесіз бірге тұратын жұбайларды бейнелейді. Аббас Киаростами Еуропада үлкен құрметке ие болды, бірақ Ислам үкіметі оның фильмдерін өз елінде көрсетуден бас тартты. Киаростамидің фильмдеріне оның елінде 10 жылдан астам уақыт бойы тыйым салынған. Олар тек заңсыз DVD-лер мен жеке көрсетілімдер арқылы қолжетімді. Киаростами үкіметке оның фильмдері неге ұнамайтынын білмейді, "Менің ойымша, олар менің фильмдерімді түсінбейді, сондықтан олардың шығуына қауіп бар деп ойлап, көрсетуіне кедергі келтіреді" дейді. Осыған қарамастан, Киаростами, кем дегенде, жазбадағы сұхбаттарында өте мейірімді көзқарас танытты: "Үкімет менің жолымда емес, бірақ маған көмектеспейді. Біз жеке өмір сүреміз". Цензураға қарамастан, Киаростами Иранда жұмыс істеуге бейім, "Менің ең жақсы туындыларымды Иранда жасаймын деп ойлаймын" дейді. Режиссер Мохаммед Расулов мемлекеттік қауіпсіздікке қатысты және үкіметке қарсы насихат таратқандығы үшін айыпталды. 2009 және 2013 жылдары "Херс", "Басшылық патрулі", "Ағаш көпір", "Мен анамын" және "Жеке өмір" (Зендеги Хососи) сияқты саяси фильмдер мен драмалар санкцияланды.
Кинотеатрдың уақытша жабылуы
2011 жылдың қыркүйегінде «Кино үйі» Бі-Би-Си-мен байланыс орнатып ұсталған бірнеше кинорежиссерді қолдап мәлімдеме жасады. Олар тұтқындаудың заңдық негізін сұраққа тартып, үкіметтің өзі халықаралық жаңалықтар агенттіктерімен байланыста екенін көрсетті. Соның салдарынан, олар ресми айыпталды. 2011 жылдың желтоқсанында Иранның Қоғамдық мәдениет кеңесі елдегі кино өндірісімен айналысатын ең ірі кәсіби ұйым – «Кино үйін» заңсыз деп жариялады. Билік, ұйымның жабылу себебі оның жарғысына құпия түзетулер енгізілгенін мәлімдеді. «Кино үйі» фильмдерді Бі-Би-Си-ге сатты деген айыппен ұсталған режиссерлерді қорғаған кезде қысымға ұшырады. 2013 жылдың қыркүйегінде жаңа үкімет «Кино үйін» қайта ашты.
Ираннан тыс жаулық
Иран мен АҚШ арасындағы қарым-қатынастың шиеленісуіне байланысты, ирандық кинорежиссерлер өз елінде тыйым салынған болса да, АҚШ-та жаушылыққа тап болды. 2002 жылы 11 қыркүйекке жасалған шабуылдардан кейін Аббас Киаростамиге Нью-Йорк кинофестиваліне, Огайо университетіне және Гарвард университетіне виза берілмеді. Оны шақырған фестиваль директоры Ричард Пена: «Бүгін менің елімде болып жатқан оқиғалардың қорқынышты белгісі – мұның бүкіл мұсылман әлеміне қандай жағымсыз сигнал жібергенін ешкім түсінбейді немесе оған мән бермейді» деді. Фин режиссері Аки Каурисмаки наразылық білдіріп, фестивальді бойкоттады. Сол сияқты, Чикаго халықаралық кинофестивалінде «Алтын тақта» сыйлығын жеңіп алған Бахман Гобади, АҚШ үкіметінің виза беруден бас тартуына наразылық білдіріп, сыйлықты қабылдаудан бас тартты. 2007 жылы Нью-Йорк Оңтүстік Азия кинофестивалінің директоры Ахмет Исави ирандық кинорежиссерлерді шақырмау туралы саналы шешім қабылдағанын мойындады: «Бұл енді мен бармайтын аймақ. Бұл мәселе аяқталды. Иранмен болған жағдайды ескере отырып, мен оған жақындамаймын». Тағы бірнеше ирандық кинорежиссерлер басқа елдерден жаушылық көрді. 2001 жылдың қарашасында Ауғанстанда фильмдерге және фильм түсіруге тыйым салған Талибан шенеуніктері Маджид Маджидидің үш топ мүшесін тұтқындады, олар елдегі ішкі қашқындыр туралы «Гератқа жалаңаяқ» деректі фильмін түсіруге көмектесіп жатқан еді. Самира Махмалбаф та Ауғанстанда ұрланбаудан аман қалды. (West, Dennis and Makhmalbaf, Mohsen. "I Make Cinema in Order to Breathe: An Interview with Mohsen Makhmalbaf". Cinéaste. 34.4, Fall 2009: 10–15. JSTOR Web. 24 Apr. 2014)
2007 жылдың наурыз айында Ауғанстанда «Екі аяқты жылқы» фильмінің түсірілімі бірнеше актерлер мен түсірілім тобының мүшелерін ауыр жарақаттаған бомба жарылысынан тоқтатылды. Мохсен Махмалбаф 2000 жылы Ауғанстан шекарасына жақын Иранда «Кандахар» фильмін түсірген кезде екі рет өлтіруге талпыныс жасалды, ал оның қызы Хана 2002 жылы Ауғанстан астанасы Кабулда Самираның соңғы фильмі «Түнгі бесте» түсірілімі кезінде екі рет ұрланбауға ұшырады.
Кинорежиссерлерді тұтқындау
2010 жылдың 1 наурызында Жафар Панахи тұтқындалды. Ол үйінен әйелі Тахере Саиди, қызы Солмаз Панахи және 15 досымен бірге азаматтық киім кимеген офицерлер арқылы Эвин түрмесіне әкелінді. Көбісі 48 сағаттан кейін босатылды, Мұхаммад Расулоф пен Мехди Пурмусса 2010 жылдың 17 наурызында босатылды, бірақ Панахи Эвин түрмесінің 209-бөлімінде қалды. Панахидің тұтқындалғанын үкімет растады, бірақ айыптаулар нақтыланбады. 2010 жылдың 14 сәуірінде Иранның Мәдениет және Исламдық басшылық министрлігі Панахидің «президент Махмуд Ахмадинежадтың 2009 жылғы даулы қайта сайлаудан кейін болған наразылықтар туралы деректі фильм түсіруге тырысқаны үшін тұтқындалғанын» мәлімдеді. 18 мамырда Панахи Париждегі иран-француз мәдени орталығы «Пуя» директоры Аббас Бактиариге хат жолдап, түрмеде өзін жаман ұстап отырғанын, отбасына қауіп төндіріліп жатқанын және осының салдарынан аштыққа шыққанын хабарлады. 25 мамырда сотқа дейін 200 000 доллар кепілдікпен босатылды. 2010 жылдың 20 желтоқсанында Панахи «елдің ұлттық қауіпсіздігіне қарсы әрекет ету және Ислам Республикасына қарсы насихаттау ниетімен жиналу және сөз байласу» қылмысы танылғаннан кейін Ислам революциялық соты оны алты жылға бас бостандығынан айырды және 20 жылға фильм түсіруге немесе режиссерлік етуге, сценарий жазуға, ирандық немесе шетелдік БАҚ-қа сұхбат беруге, сондай-ақ Меккеге қажылыққа немесе емделуге барудан басқа елден шығуға тыйым салды. Панахидің әріптесі Мұхаммад Расулоф та алты жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ апелляцияда бір жылға қысқартылды. 2011 жылдың 15 қазанында Тегеран соты Панахинің жазасын және тыйымын күшінде қалдырды. Сот шешімінен кейін Панахи үй қамауына алынды. Содан бері оған еркін жүріп-тұруға рұқсат берілді, бірақ Ираннан тысқары жерлерге шыға алмайды. Ирандық тәуелсіз режиссер Хоссейн Раджабиан өзінің алғашқы көркем фильмін аяқтағаннан кейін 2013 жылдың 5 қазанында кеңсесінің алдында екі музыкантпен бірге Иран қауіпсіздік күштерімен ұсталды және Эвин түрмесінің 2А бөліміне жеткізілді, онда олардың үшеуі де екі айдан астам уақыт бойы жеке-жеке ұсталды және телеарнада мойындау жасаумен қорқытылды. Ол желтоқсан айының ортасында сотқа дейін 66 000 доллар кепілдікпен босатылды. Екі жылдан кейін оның ісі Тегеран революциялық сотының 28-ші бөлімінде қаралды, төрағасы судья Могиссех (2015 жылдың жазы). Ол «заңсыз кино қызметімен айналысқандығы, мекемеге қарсы насихат жүргізгендігі және қасиетті нәрселерді қорлағандығы» үшін алты жылға бас бостандығынан айырылды. Апелляцияда оның жазасы үш жылға бас бостандығынан айыруға және үш жылға шартты жазаға және айыппұлға ауыстырылды. Хоссейн Раджабиан Тегерандағы Эвин түрмесінің 7-ші бөліміне жіберілді. Тұтқында отырған уақытының үштен бірін (11 ай) өткізгеннен кейін, әділетсіз сот, медициналық көмектің жетіспеуі және ағасының түрменің 8-ші бөліміне ауыстырылуына наразылық білдіріп, аштыққа шықты. 14 күнге созылған бірінші аштық ереуілі кезінде өкпе инфекциясынан ауруханаға түсті және прокурордың өкілі араласуына байланысты аштық ереуілін жалғастыра алмады. Кейін Иранның сот органдарына ашық хат жолдап, тағы да аштыққа шықты, бұл халықаралық суретшілердің қолдауын тудырды. 36 күндік аштық ереуілінен кейін Иранның сот органдарын оның ісін қайта қарауға және аштық ереуілінен туындаған инфекция мен қан кету салдарынан зардап шеккен сол бүйрегін емдеу үшін медициналық демалыс беруге көндірді. Түрмедегі сот қызметкерімен болған даудан кейін жазасын өтеу үшін 8-ші бөлімге жіберілді.
Иран диаспорасындағы киноадамдары
Иран диаспорасындағы кинематограф өкілдері, мысалы, Шохре Агдашлу, Зулейха Робинсон, Надя Бьорлин, Ширин Нешат, Адриан Пасдар, Амир Мокри, Бахар Сумех, Амир Талай, Кэтрин Белл, Назанин Бониади, Самира Махмалбаф, Фрима Агиман, Сара Шахи, Хьюз ағайындылары, Насим Педрад, Дарюш Шокоф, Бижан Данешманд және Фархад Сафиния да кең танымал.
Ирандағы кино институттары
Көптеген мемлекеттік және жекеменшік институттар кино өндірісінің әртүрлі салаларында формалды білім береді. Олардың ішінде ең танымалдары: Фараби кино қоры, Hedayat Film Co, Sourehcinema, Құжаттық және тәжірибелік кино орталығы, Filmiran, Kanoon Iran Novin, Boshra Film, Bamdad Film, TDH Film, Hilaj Film, Tgpco, Karname, Rasaneha, Nama Film компаниясы, AvinyFilm, 7spfs және Honar Aval.