Кіріспе

Ирандық режиссер, сценарист, монтажшы және продюсер Мұхсен Махмалбаф (محسن مخملباف, Мохсен Махмалбаф; 1957 жылдың 29 мамырында туған) – ирандық режиссер, сценарист, фильм монтажшысы және продюсер. Ол 20-дан астам толық метражды фильм түсірді, 50 жүлде жеңіп алды және 15-тен астам маңызды кинофестивальдің қазылар алқасының құрамына кірді. Оның жүлделі фильмдерінің қатарында "Кандагар" бар; оның соңғы деректі фильмі – "Бағбан", ал соңғы толық метражды фильмі – "Президент". Махмалбафтың фильмдері соңғы он жылда халықаралық кинофестивальдерде жиі көрсетілді. Режиссер ирандық киноның жаңа толқыны қозғалысына жатады. Time журналы Махмалбафтың 2001 жылғы "Кандагар" фильмін барлық уақыттардағы ең үздік 100 фильмнің бірі деп таңдады. 2006 жылы ол Венеция кинофестивалінің қазылар алқасының мүшесі болды. Махмалбаф 2005 жылы Махмуд Ахмадинежадтың президент болып сайлануынан кейін Иранды тастап кетті және 2009 жылғы ирандық президенттік сайлаудан кейін Парижде тұрып жатыр.

Өмір

Махмалбаф 1957 жылы 29 мамырда Тегеранда дүниеге келген. 15 жасында ол Иранның сол кездегі шахы Мұхаммед Реза Пахлавидің үкімшілігіне қарсы күрескен радикалды топқа қатысты. 17 жасында ол полицейді пышақтағандығы үшін тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Бес жыл түрмеде отырғаннан кейін, Иран революциясынан соң босатылды. 2005 жылы Ираннан кетіп қалды.

Мансап

Махмалбаф – ирандық киноның маңызды тұлғасы. Оның фильмдері жеке адам мен үлкен әлеуметтік және саяси орта арасындағы қарым-қатынасты зерттейді. Оның еңбектері Иран мемлекетінің және оның халқының тарихи дамуына кеңінен түсініктеме береді. Махмалбаф реалистік фильмдерден бастап, фантазия мен сюрреализм, минимализм және күнделікті өмірдің кең көлемді суреттеріне дейін түрлі жанрларда жұмыс істеді, сонымен қатар ирандық режиссерлерге тән балалық шақ және кино тақырыптарына бейімділік танытты. 1981 жылы Манучехр Хаганипарасттың «Товжие» фильмінің сценарийін жазды. 1982 жылы Мұхаммед Реза Хонармандтың «Марг Дигари» фильмінің сценарийін жазды. 1983 жылы «Төбех Носух» фильмін, ал 1985 жылы революцияға дейінгі Иранда түсірілген «Бойкотт» фильмін жасады. Соңғы фильмде коммунистік көзқарастары үшін өлім жазасына кесілген Валех (Маджид Маджиди) туралы айтылады және бұл туынды Махмалбафтың өзінің өмірлік тәжірибесіне негізделген деп саналады. «Велосипедші» (1987) фильмінде Махмалбаф адамның үмітсіздігін, қанаушылықты және төзімділігін көрсетеді. Бұл фильм Ирандағы кедей афған босқыны Насим туралы, ол ауру әйеліне ақша табу үшін күшті қажеттілікке тап болады. Насим әйелінің емделуі үшін бір апта бойы велосипед айналуға келіседі. 1989 жылы ирандық режиссер Аббас Киаростами газеттен Тегерандық Хосейн Сабзианның бір отбасын алдап, өзін Махмалбаф деп ұсынған оқиғасын оқыды. Киаростами осы оқиғаны 1990 жылы «Жақыннан» атты деректі-ойдан туған фильмге бейімдеді және фильмнің соңғы сахнасында Махмалбафтың өзін түсірді. «Жақыннан» бүгінде әлемдік кино шедеврі саналады және 2012 жылы сыншылар оны «Барлық уақыттың ең ұлы 50 фильмі» тізіміне енгізді. «Махаббат уақыты» (1991) – Махмалбафтың тоғызыншы көркем фильмі және ол өзінің «үшінші кезеңі» деп атаған туындысының бастауы. Бұл романтикалық трилогия, ол бір оқиғаның үш әртүрлі нұсқасын ұсынады. 1996 жылы Махмалбаф «Габбе» фильмін түсірді. Фильм көшпелі Гашгай халқының жарқын, әдемі кілемдері арқылы айтылатын әңгімелерді көрсетеді. Басты сюжет желісінде жасырын сезімімен жас әйелдің, бірақ оған үйленуіне тыйым салынған таныс емес адамға деген махаббаты бейнеленген. Фильм романтикалық және реалистік емес, оқиғалар уақыт пен кеңістікте секіріп, түс сияқты көрінеді. 1996 жылы Махмалбаф режиссерлік жұмыстан демалып, жас режиссерлер мектебі – Махмалбаф кино үйін құрды. Бұл кино үй отбасындағы режиссерлердің саны артып келе жатқан жеке туындылар жасау ортасына айналды. 1997 жылы оның 17 жасар қызы Самира «The Apple» фильмін түсірді, ал ол сценарийші және монтажшы ретінде көмектесті. Махмалбафтың әйелі Марзиех Мешкини қызына режиссердің көмекшісі ретінде жұмыс істеді, содан кейін өзі режиссерлікпен айналыса бастады. «Кандагар» (2001) – 11 қыркүйекке дейінгі Ауғанстандағы оқиғаларға негізделген ойдан туған туынды, онда талибан заңдары әйелдерді азаматтық құқықтардан және үміттен айырып, батыс мәдениетінде тәрбиеленген ауған әйелі 20 ғасырдың соңғы тұтылуында қарындасының өзін-өзі өлтіруіне жол бермеу үшін елге оралады.

Революцияның алғашқы жылдары

Революциядан кейінгі он жылға жуық уақыт бойы Махмалбафтың көзқарастары мен фильмдері Иран мәдени ортасында революциялық өнердің дауысы болды. Сонымен қатар, революцияға дейінгі бірқатар кинорежиссерлер Махмалбафтың осы кезеңдегі ұстанымдарынан зардап шеккен танымал тұлғалар туралы айтады. Саид Моталеби, революцияға дейінгі жазушы және режиссер, Махмалбафтың ұстанымы революцияға дейінгі жұлдыздардың тағдырына қалай әсер еткенін көп рет баяндаған. Ол 1982 жылғы Моталеби жазған «Барзаки ха» («The Imperilled») фильміне сілтеме жасайды. Фильмді Ирадж Гадери түсірген. Патриоттық мазмұнымен, шетелдік басқыншылыққа қарсы тұру туралы фильм Фардин, Малек Мотией, Гадери және Рад үшін революциядан кейінгі жағдайда актерлік мансабын қайта жаңартуға мүмкіндік берді. Фильм сәтті болды және қысқа мерзімді көрсетілімінде Ирандағы ең табысты фильм атанды. Бірақ көп ұзамай ол тыйым салынды, нәтижесінде төрт актер жұмыс істеуге тыйым салынды. Фильмнің табысының апатқа айналуы туралы Моталеби былай дейді: «Бір күні Мұхсен Махмалбаф бірнеше адамды жинап, Тегеран университетінің жанындағы Революция алаңындағы кинотеатрдың алдында қол жинауға кірісті. Олар жазылған өтініште: «Біз революция жасадық, ал осы актерлер – заңбұзушылар» деп көрсетті. Олар «Театрлар толған, ал жұма намазына ешкім келмейді» деді. Осылайша менің фильмім тоқтатылды». Содан кейін фильм туралы сұрақ қоюға кезекте тұрған тілші сол кездегі премьер-министрге (Мир Хосейн Мусави) «Кинотеатрларда көрсетіліп жатқан фильмнің авторы майданға барған жауынгерлердің проблемалы екенін жеткізгісі келеді» деп айтты. Премьер-министр: «Бұл – ескі интеллигенцияның қалдықтары, олар тарихтың қоқысқа тасталады» деді. Малек Мотией жұмыссыз қалды және гаражын кондитерлікке айналдырды. Гадери кеңсесіне күріш қаптарын салып, күріш сатумен айналысты. Фардин де кондитерлік дүкен ашты, мен онымен кездескенде, клиенттер келмегенде сыртта күтіп отыратынмын, осылайша ол маған ұялмасын деген ниетпен. Бұлардың бәрі мен ешқашан кешірмейтін ақылға сыймас әрекеттердің нәтижесі. 1986 жылға жатқан Махмалбафтың хатында Дариуш Мәһржуи және Әли Хатами сияқты режиссерлерге шабуыл жасағаны да бар. Иранның басты мемлекеттік кино өндіріс компаниясы Фараби кино қорының сол кездегі басшысы Мұхаммед Бехешти Ширазиге арнап Махмалбаф былай дейді: «Екі сағат бұрын «Жүргізушілер» фильмін көргенде, мен өзіме граната байлап, Мехржуиді ұстап, екеумізді де басқа әлемге алып кетуге дайын едім». Кейінгі жылдары Махмалбаф алдымен ислам режиміне, содан кейін ислам идеологиясына көңілі тоймады. 1990 жылдардың басында ол Ирандағы үкіметтің ең ашық сыншыларының бірі болды. Алайда, жазушы және Махмалбафтың бұрынғы әріптесі Әмір Хосейн Фарди Махмалбафтың өзгермегенін, оның өзгере қоймайтын қасиеті – экстремистік көзқарас екенін, бұрын революцияны қолдаған, қазір революцияға қарсы екенін мәлімдеді.

Саяси көзқарастар

2023 жылдың желтоқсанында Махмалбаф 50-ге жуық басқа кинорежиссерлермен бірге "Либерация" басылымында жарияланған ашық хатқа қол қойып, 2023 жылғы Газа секторына Израильдің басып кіруі кезінде атысты тоқтатуды және бейбіт тұрғындарды өлтіруді дереу тоқтатуды талап етті, сондай-ақ гуманитарлық көмек үшін Газаға гуманитарлық дәліз құруды және кепілдерді босатуды сұрады.