Кіріспе

Дариуш Мехржуи:Дариуш Мехржуи (; 8 желтоқсан 1939 14 қазан 2023) - ирандық кинорежиссер және Иран өнер академиясының мүшесі. Мәһржуи 1970-ші жылдардың басындағы Иранның жаңа толқыны қозғалысының негізін қалаушы мүшесі болды, оның құрамына режиссерлер Масуд Кимайи мен Насер Тақвай да кірді. Оның екінші фильмі "Қой" (1969) осы қозғалыстың алғашқы фильмі болып саналады. Оның фильмдерінің көпшілігі әдебиеттен, ирандық және шетелдік романдар мен пьесалардан алынған. 2023 жылдың 14 қазанында Mehrjui және оның әйелі Vahideh Mohammadifar Тегеранға жақын Қарадж қаласында өз үйлерінде пышақталып өлтірілгені анықталды.

Ерте өмір және білім

Дариуш Мехржуи 1939 жылы 8 желтоқсанда Тегеранда орта таптық отбасында дүниеге келген. Ол шағын суреттер салуға, музыкаға, сантур мен фортепиано ойнауға қызығушылық танытты. Ол көп уақытын киноға, әсіресе америкалық фильмдерге жұмсады, олар дубляждан тыс және фильмдердің сюжетіне түсіндірме беретін түсіндірме карталармен араластырылған. Осы кезде Мехржуи фильмдерді жақсы көру үшін ағылшын тілін үйренуге кіріседі. Бала кезінде оған ең қатты әсер еткен фильм - Витторио Де Сиканың "Велосипед ұрылары". 12 жасында Мехржуи 35 мм проектор жасап, екі ролик фильмдерді жалға алып, көрші достарына билет сата бастады. Ол 15 жасында: "Мен Құдайға деген сенімімді жоғалтып, оның бет-жүзімен танысудан бірте-бірте талмадым", - деп мойындады. Мәһржүи 1964 жылы "Парс ревью" атты әдеби журналын шығарады. Журналдың мақсаты - батыс оқырмандарына қазіргі парсы әдебиетін жеткізу еді. Осы уақыт аралығында ол алғашқы сценариін Иранға түсіру ниетімен жазды. 1965 жылы Тегеранға оралып, журналист және сценарист болып жұмыс тапты. Фильм танымал ирандық әдебиетші Ғұламхосейн Саидидің қысқа әңгімесінен алынған. Са'еди Мехржуидің досы болды және Мехржуи екінші фильм іздеп жүрген кезде оған идеяны ұсынды, олар сценарийде бірлесіп жұмыс істеді. Са'еди арқылы Мехржуи Са'едидің бір пьесасында ойнаған актерлер Езатолах Энтезами мен Али Нассирианмен танысты. Мәһржуи өзінің бүкіл мансабында Энтезами мен Нассирианмен жұмыс істеді. Фильм 1969 жылы түсірілді. Фильмде Энтезами Машт Хасанның рөлін ойнайды. Хасанның сиырмен тығыз қарым-қатынасы бар, ол оның жалғыз иелігі (Мержуи Энтезамидің фильмде сиырға ұқсағанын айтты). Ол Венецияда Халықаралық сыншылар сыйлығын жеңіп алды, ал сол жылы Энтезами Чикаго халықаралық кинофестивалінде үздік актер сыйлығын жеңіп алды. "Гаав" фильмінің жарық көруін және халықаралық танымалдыққа ие болуын күтіп, Мехржуи тағы екі фильмнің режиссері болды. 1970 жылы Аға е Халуды (М. Naive) комедиясы, оның авторы және басты кейіпкері - Әли Нассириан. Мехржуи "Гаавпен болған барлық цензуралық проблемалардан кейін, ол ешқандай проблемасыз фильм түсіргісі келді" деп айтқан. Иранға коммерциялық сәттілік әкелді. Осы уақыт аралығында Иран үлкен саяси өзгерістерге ұшырап жатты. 1979 жылғы Иран революциясына әкелген оқиғалар Мержуи мен басқа да суретшілер үлкен үміт артып отырған қатаң цензура заңдарын біртіндеп жеңілдетуге әкелді. 1979 жылы желтоқсанда Хомейни елдің Жоғарғы Басшысы болған жаңа теократиялық конституцияны бекіту. Мәһржүидің айтуынша, ол "революцияға құлшыныспен қатысып, оның күнделікті оқиғаларын бірнеше шақырымға түсіріп отырды". 1995 жылы Мехрюи Париді түсірді, бұл Дж.Д.Салинджердің "Фрэнни мен Зоуи" кітабының рұқсат етілмеген еркін кинокартинасы. Фильм Иранда заңды түрде таратылуы мүмкін болса да, өйткені елдің Құрама Штаттармен ресми авторлық құқығы жоқ, Сэлинджердің адвокаттары 1998 жылы Линкольн орталығында фильмнің жоспарланған көрсетілімін болдырмады. Мэржуи Салингердің әрекетін "жаңсақ" деп атады, ол өзінің фильмін "мәдени алмасу түрі" деп қарастырды. Оның 1997 жылы шыққан "Лейла" атты фильмінде қаладағы жоғары орта таптық жұптың әйелі бала тууға қабілетсіз екенін білетін мелодрама түсірілген. Соңғы фильмі "Ламинор" 2019 жылы жарық көрді.

Кино стилі мен мұрасы

Қазіргі Иран киносы "Мехржуи" фильмінен басталады. Мехржуи реализм, символизм және көркем киноның сезімталдығын таныстырды. Оның фильмдері Росселини, Де Сика және Сатьяжит Рэйдің фильмдеріне ұқсайды, бірақ ол сонымен қатар Ирандық ерекшеліктерді қосты, бұл процесте ең үлкен қазіргі заманғы кино толқынының бірі басталды. Мехржуидің шығармашылығындағы бір тұрақты нәрсе - оның қазіргі, негізінен қалалық Иранның қанағатсыздықтарына деген назары. Оның "Арбуз ағашы" (1999) фильмі режиссердің Иран буржуазиясын зерттегенінің апофеозы ретінде танылды.

Қылмыс және оның салдары

Дарёш Мехржуи мен оның әйелі Вахиде Мохаммадифар 2023 жылдың 14 қазанында Мешкин Дашт қаласындағы вилласынан пышақталып өлтірілген күйінде табылды. Осы оқиғадан бұрын Вахиде өзінің әлеуметтік желідегі парақшасында жасырын жеке қауіп-қатерлер туралы жариялаған болатын, оның ішінде ирандық емес адамның пышақпен қастандық жасағаны да бар. 17 қазанда Иран полициясы "негізгі өлтіруші" қоса алғанда, қастандыққа қатысы бар деп күдікті он адамды тұтқындады. Полиция төрт адамды қылмысқа қатысы бар деп айыптап, бірнеше күннен кейін тұтқындады. Кейін олардың бірі өзінің өлтіруші екенін мойындап, "қаржылық мәселелерге байланысты" Мехржуидің бұрынғы қызметкері екенін айтты. Кейіннен ол 2024 жылдың ақпан айында өлім жазасына кесілді, ал қалған үш адам қылмысқа қатысқандығы үшін сегіз жылдан 36 жылға дейін түрмеде отырды. Олардың жерлеу рәсімі Тегеранның Рудаки өнер залында өтті. Жафар Панахи, Масуд Кимиаи, Мохаммад Расулоф және Бахман Фарманара құрметті сөз айтты.